تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني تاريحىندا تاعدىرى كۇردەلى، ەڭبەگى ەلەۋلى تۇلعالار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – تاتاردىڭ كورنەكتى تاريحشىسى، اۋدارماشى، ءدىن عۇلاماسى، شىعىستانۋشى مۇرات ءرامزي. ونىڭ ءومىر جولى ءبىر عانا ادامنىڭ عۇمىربايانى ەمەس، XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى مۇسىلمان وقىمىستىلارىنىڭ اۋىر تاعدىرىن، قۋعىن مەن بوسقىنشىلىقتى، ءبىلىم مەن رۋحانيات جولىنداعى تاباندىلىقتى تانىتاتىن تاريحي بەلەس.
قۇربانعالي حاليديدەي ايگىلى تاريحشى شاۋەشەكتە دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن اراعا بىرنەشە جىل سالىپ، وسى قالا توپىراعىنا تاتاردىڭ تاعى ءبىر ءىرى عالىمى مۇرات ءرامزي كەلەدى. ول باستاپقىدا شاۋەشەكتە ءبىرجولا تۇراقتاپ قالۋدى ويلاماعان. الايدا تاريحي الاساپىران، ساياسي قىسىم، جول ازابى مەن تاعدىر تاۋقىمەتى ونى وسى وڭىرگە بايلاپ قويدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن شاۋەشەكتە وتكىزگەن عالىم حالىق اراسىندا «مۇرات اپەندە» دەگەن قۇرمەتتى اتپەن تانىلدى.
تۋعان جىلى مەن شىققان تەگى تۋرالى دەرەكتەر
مۇرات ءرامزيدىڭ تۋعان جىلى مەن تۋعان جەرىنە قاتىستى دەرەكتەر ءارتۇرلى ايتىلادى. ءبىر دەرەكتە ول 1849 جىلى 24 جەلتوقساندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ ۋفا ايماعىنا قاراستى ءمينزالا ۋەزى، ءتاتىش اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن دەلىنەدى. كەيبىر ماتەريالداردا 1855 جىلى 25 جەلتوقساندا قازىرگى تاتارستان جەرىندەگى حالمەت اۋىلىندا تۋعانى ايتىلادى. تاعى ءبىر دەرەكتەردە ونىڭ قازان قالاسىندا تۋعانى كورسەتىلەدى.
تولىق اتى – شايح مۇحاممەد مۇرات ءرامزي. عالىم ءتۇرلى كەزەڭدە ءارتۇرلى قالام ات قولدانعان. ولاردىڭ قاتارىندا مۇحاممەد مۇرات ءرامزي، مۇرات مەككي، مۇحاممەد مۇراتبەك، شايح مۇحاممەد، مۇرات قازان، شايح مۇرات سياقتى ەسىمدەر بار. مۇنداي كوپ اتپەن جازۋى ونىڭ ءومىر سۇرگەن ساياسي ورتاسىنىڭ كۇردەلىلىگىن، كەيدە قۋعىننان ساقتانۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.
ءبىلىم جولى
مۇرات ءرامزي جاستايىنان زەرەك بولىپ وسەدى. التى جاسىنان الىپپە تانىپ، سەگىز جاسىندا مەدرەسەگە وقۋعا تۇسەدى. اۋىل مەدرەسەسىندە العان ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا ول قازانعا جىبەرىلەدى. وندا تاتار اعارتۋشىسى، تاريحشى، جاڭاشىل عالىم شيھابۋددين مارجاني ورتاسىمەن تانىسادى.
الايدا ونىڭ ءبىلىم ىزدەۋ جولى قازانمەن شەكتەلمەيدى. مۇرات ءرامزي بۇحاراعا، ودان ءارى قاسيەتتى مەدينە قالاسىنا ساپار شەگەدى. جات جەردە وقۋ دا، كۇن كورۋ دە وڭاي بولماعان. ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋىنشا، ول ءبىر جىلداي وقۋ اقىسىنىڭ جوقتىعىنان ساباققا تەرەزە سىرتىنان قۇلاق ءتۇرىپ جۇرگەن. كەيىن ەمتيحان كەزىندە وقۋشىلار جاۋاپ بەرە الماعان سۇراققا جاۋاپ بەرىپ، وقۋ ورنىنا قابىلدانعانى تۋرالى دەرەك ايتىلادى.
مەدينە كەزەڭى ونىڭ رۋحاني جانە عىلىمي قالىپتاسۋىندا ەرەكشە ورىن الدى. ول اراب، پارسى، تۇرىك تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرىپ، ءدىني بىلىممەن قاتار تاريح، مادەنيەت، ادەبيەت سالالارىنا دەن قويدى. كەيىن ءوزى دە ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ، «ءزامزام» دەگەن قالام اتپەن تانىلدى.
اۋدارماشىلىق ەڭبەگى
مۇرات ءرامزي سوپىلىق ىلىمگە قاتىستى ەڭبەكتەردى تەرەڭ زەرتتەگەن. 1885 جىلى ناقىشبانديا تاريقاتى اراسىندا كەڭ تاراعان «راشاحات اين ءال-حايات» اتتى ەڭبەكتى پارسى تىلىنەن اراب تىلىنە اۋدارعانى ايتىلادى. سونىمەن بىرگە «ماكتۋبات» سياقتى كۇردەلى ءدىني-فيلوسوفيالىق شىعارمالاردى اۋدارعانى جونىندە دەرەكتەر بار.
بۇل اۋدارمالارعا قۇربانعالي حاليدي جوعارى باعا بەرگەن. ونىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي كۇردەلى ەڭبەكتەردى اراب تىلىنە اۋدارۋ ءۇشىن پارسى ءتىلىن ءبىلۋ عانا جەتكىلىكسىز، تەرەڭ ءدىني تانىم، كەڭ ءبىلىم، نازىك ماعىنانى تۇسىنەتىن پاراسات قاجەت ەدى. وسى باعا مۇرات ءرامزيدىڭ اۋدارماشىلىق دەڭگەيىنىڭ قانشالىقتى جوعارى بولعانىن كورسەتەدى.
تاريحشى رەتىندەگى ورنى
مۇرات ءرامزيدىڭ باستى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – قازان، بۇلعار جانە تاتار تاريحىنا ارنالعان ەكى تومدىق تاريحي شىعارماسى. ول بۇل ەڭبەكتى 1892 جىلدان باستاپ جازىپ، 1907 جىلى اياقتاعان. كىتاپ 1908 جىلى ورىنبوردا اراب تىلىندە باسىلىپ شىققان.
بۇل ەڭبەك تاتار حالقىنىڭ تاريحىن كەڭ كولەمدە قاراستىرۋعا باعىتتالدى. عالىم اراب، پارسى، تۇرىك دەرەكتەرىن، عىلىمي باسىلىمداردى پايدالانىپ، تاتار حالقىنىڭ وتكەنىن جالپى تۇركى جانە مۇسىلمان الەمىنىڭ تاريحىمەن بايلانىستىرا زەرتتەۋگە تىرىستى. ول تاتار تاريحىن تەك جەرگىلىكتى وقيعا رەتىندە ەمەس، ۇلكەن وركەنيەتتىك كەڭىستىكتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىردى.
زامانداستارى بۇل ەڭبەكتى جوعارى باعالاعانىمەن، پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تسەنزۋراسى وعان كۇدىكپەن قارادى. كىتاپتا ۇلتتىق ساناعا اسەر ەتەتىن، رەسەي بيلىگىنە قولايسىز پىكىرلەر بار دەپ تانىلىپ، باسىلىم تاركىلەندى. باسپاحانا ۋاقىتشا جابىلىپ، اۆتورعا ايىپ تاعىلدى. مۇرات ءرامزي قۋعىننان قۇتىلۋ ءۇشىن شەتەلگە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.
ساياسي قۋعىن جانە بوسقىنشىلىق
XX عاسىردىڭ باسىنداعى ساياسي جاعداي مۇرات ءرامزيدىڭ ءومىرىن كۇردەلەندىرە ءتۇستى. 1914 جىلى ول وتباسىمەن رەسەيگە ورالادى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ، تۇركيا ازاماتى بولعاندىقتان، ونىڭ جاعدايى قيىندايدى. تۇركياعا وتپەك بولعان ساپارىندا ورىس اسكەرلەرىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ، سىبىرگە ايدالۋ قاۋپى تۋادى.
دوستارىنىڭ ارالاسۋىمەن ول قۇتقارىلىپ، ءبىراز ۋاقىت ورىنبوردا باقىلاۋ استىندا تۇرادى. كەيىن قازاق دالاسىن ارالاپ، اۋىلداردا بالا وقىتادى. 1919 جىلى قىزىلجار، سەمەي ارقىلى ارعى بەتتەگى شاۋەشەك قالاسىنا جەتەدى.
شاۋەشەك حالقى ءبىلىمدى عالىمدى قۇرمەتپەن قارسى الىپ، يمام ەتىپ سايلايدى. وعان باسپانا سالۋعا كومەكتەسەدى. وسىلايشا مۇرات ءرامزيدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى، بىراق اسا ماڭىزدى كەزەڭى شاۋەشەك قالاسىندا وتەدى.
شاۋەشەكتەگى قىزمەتى
شاۋەشەكتە مۇرات ءرامزي قىزىل مەشىتتە يمامدىق قىزمەت اتقارعان. ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن شاكىرت تاربيەلەپ، ءدىني جانە تاريحي ءبىلىم تاراتقان. حالىق اراسىندا بەدەلى زور بولىپ، ەل ىشىندەگى داۋلارعا تورەلىك ايتقان، مولدالار مەن يمامدارعا ءدارىس بەرگەن.
1921 جىلى ءۇرىمجى مەن تۇرپان وڭىرلەرىنە ساپار جاساپ، حالىق اراسىندا ۋاعىز ايتىپ، ءدىن مەن عىلىمدى سالىستىرا وتىرىپ ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ونىڭ بىلىمدارلىعى جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ دا نازارىن اۋدارعان. تۇركيا ازاماتى بولعانى سەبەپتى وعان قىسىم كورسەتىلىپ، اقىرى قىتاي ازاماتتىعىنا وتۋگە ءماجبۇر بولعانى ايتىلادى.
شاۋەشەكتە تۇرعان كەزىندە ول ءوزىنىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىن ارابشادان تاتارشاعا اۋدارعان. سونىمەن بىرگە، قۇران كارىمدى ۇيعىرشاعا نەمەسە تاتارشاعا اۋدارعانى جونىندە دە دەرەكتەر كەزدەسەدى. الايدا بۇل اۋدارمالاردىڭ تولىق تاعدىرى بەلگىسىز. كەيبىر قولجازبالارى كەيىنگى ساياسي ناۋقاندار كەزىندە جوعالىپ، ورتەلگەنى ايتىلادى.
اشارشىلىق بوسقىندارىنا كورسەتكەن كومەگى
مۇرات ءرامزيدىڭ ادامگەرشىلىك تۇلعاسىن تانىتاتىن ءبىر ماڭىزدى دەرەك 1933 جىلى قازاقستانداعى اشارشىلىقتان شاۋەشەك وڭىرىنە بوسىپ بارعان قازاقتارعا كومەكتەسۋى. ول ەلدى ۇيىمداستىرىپ، شەكارا ماڭىندا اش-جالاڭاش كەلگەندەرگە اس-سۋ، كيىم-كەشەك ۇلەستىرۋگە اتسالىسقان.
بۇل ارەكەتى ونىڭ تەك عالىم نەمەسە ءدىن قىزمەتكەرى عانا ەمەس، حالىق قايعىسىن تەرەڭ سەزىنگەن ازامات بولعانىن كورسەتەدى. ول مۇسىلمان جۇرتىنىڭ تاعدىرىن ورتاق رۋحاني كەڭىستىك رەتىندە قابىلدادى. سوندىقتان قازاق، تاتار، ۇيعىر، قىرعىز سياقتى حالىقتاردىڭ ءبىلىم الۋىنا، رۋحاني ويانۋىنا، مادەني دامۋىنا قولىنان كەلگەنشە جاردەم بەرگەن.
مۇرات ءرامزيدىڭ تاريحي ماڭىزى
مۇرات ءرامزيدىڭ ءومىرى ءبىلىم جولىنداعى قاجىردىڭ، رۋحاني تاباندىلىقتىڭ، ۇلتتىق تاريحقا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى. ول اراب، پارسى، تۇرىك تىلدەرىن مەڭگەرىپ، شىعىس مۇرالارىن زەرتتەدى. تاتار تاريحىن جۇيەلەۋگە كۇش سالدى. اۋدارماشىلىق ەڭبەگى ارقىلى سوپىلىق جانە ءدىني-فيلوسوفيالىق شىعارمالاردى كەڭ ورتاعا تانىتتى.
ونىڭ تاعدىرى قۋعىن-سۇرگىن، تسەنزۋرا، بوسقىنشىلىق، ساياسي قىسىم سياقتى اۋىر كەزەڭدەرمەن بايلانىستى بولدى. سوعان قاراماستان ول قالامىن تاستامادى، ۇستازدىعىن توقتاتپادى، حالىققا قىزمەت ەتۋدەن باس تارتپادى.
شاۋەشەك جۇرتى ونى «مۇرات اپەندە» دەپ ارداقتادى. بۇل اتاۋ ونىڭ تەك ءدىني لاۋازىمىن ەمەس، حالىق الدىنداعى بەدەلىن، پاراساتىن، رۋحاني سالماعىن بىلدىرەدى.
مۇرات ءرامزي مۇراسى بۇگىنگى قازاق وقىرمانى ءۇشىن دە ماڭىزدى. ويتكەنى ونىڭ ءومىر جولى تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاعدىرىن، ءبىلىم مەن رۋحانياتقا دەگەن ادالدىقتى، تاريحي جادتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن ەسكە سالادى. تاتار حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى جولىندا ەڭبەك ەتكەن بۇل عالىمنىڭ قاجىرلى عۇمىرى قازاق زيالىلارى ءۇشىن دە تاعىلىمدى ونەگە بولىپ قالا بەرەدى.
قاجەت انداس،
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.
