قازاقتا: «جەردەگى پاتشا – قۇدايدىڭ كولەڭكەسى»، – دەگەن ادەمى ءسوز بار. ارينە، بۇل ەل باسقارۋشىعا دەگەن قۇرمەت جانە ايتقانىنا باعىنۋ كەرەك دەگەن يدەيا. ءار زاماننىڭ، ءار حالىقتىڭ ءوز باسشىسى بولارى اقيقات. بىراق حالىق ءۇمىت ارتىپ، امىرىنە باعىنىپ، ايتقانىنا كونۋ ءۇشىن ەل تىزگىنىن ۇستاعان ادام قالاي بولۋ كەرەك؟ ماسەلە وسىندا. شىعىستىڭ ۇلى ويشىلى، 870 جىلى وتىرار قالاسىندا تۋىپ، 950 جىلى سيريادا دۇنيەدەن وتكەن ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن ب.ز.د. 552/551 جىلى تۋىپ، 479 جىلى دۇنيەدەن وتكەن، كۋن-فۋ-تسزى ەسىمىنىڭ لاتىن تىلىنە بەيىمدەلگەن تۇلعاسى، قىتايدىڭ اسا دانىشپان فيلوسوفى كونفۋتسييدىڭ ەل بيلەۋشىسى تۋرالى ايتقاندارىن تارازىلاپ كورەلىك.
حالىقتىڭ ءھام مەملەكەتتىڭ دامۋى – بيلەۋشىنىڭ پايىم-پاراساتتىلىعى، ىزگىلىگى، ىسكەرلىگى جانە تاربيەلىلىگى مەن قابىلەتتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. حالىق ارقاشان باقىتتى بولعىسى كەلەدى. ازاماتتىق عىلىمنىڭ نەگىزىن زەرتتەگەن ءال-فارابي باقىتتىڭ جالعان باقىت جانە شىنايى باقىت دەگەن ەكى ءتۇرى بولاتىنىن اجىراتىپ: «شەكسىز باقىتقا قول جەتكىزۋگە جانە ونى بارىنشا ساقتاي بىلۋگە مۇرىندىق بولاتىن ءومىر سالتى مەن قابىلەتتەردى ويداعىداي دامىتا الاتىن بيلىك – ىزگىلىكتى بيلىك بولىپ تابىلادى. ولارمەن اينالىسۋ ىزگىلىكتى قىزمەت ساناتىنا جاتادى»، – دەپ تۇيىندەيدى. ءال-فارابي جاقسىلىققا جارشى بولعان ەل بيلەۋشىنى – ىزگىلىكتى قالا بيلەۋشىسى تۇرعىسىنان زەرتتەسە، ال كونفۋتسيي ەل مۇددەسىن جوعارى سانايتىن باسشىنى كوكتىڭ ۇلى، جەكە تۇلعالىق تۇرعىسىنان تالدايدى.
«كىمدە-كىم ەلدى دۇرىس باسقارا بىلسە، سول ءبىرىنشى باسشى بولىپ سانالادى. بىرىنشىگە جاتقىزىلاتىن بيلىك بارىسىنداعى جۇزەگە اسىرىلاتىن ءىس-ارەكەتتەردىڭ بارشاسى ونىڭ تابيعاتىنا ءتان بولادى. مۇنداي باسشىنى سۋننا بويىنشا باسقاراتىن باسشى، بيلەۋشى دەپ اتايدى جانە باسشىلىق قىزمەتى سۋننا بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى»، – دەيدى ءال-فارابي.
كونفۋتسيي بولسا، اسپان استى دەگەندى داوشىلدىقتا (جولشىلدىقتار دەگەن ماعىنا بەرەدى) ايتىلعان ۇعىمنان وزگەشەلەۋ تۇسىندىرەدى. كونفۋتسيي فيلوسوفياسى ءۇشىن اسپان استى – ەل، قوعام، مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ال وسى اسپان استىنداعى ادامدارعا بيلىك جۇرگىزۋشى – كوكتىڭ ۇلىنىڭ (ەرتەدەگى تانىم بويىنشا ءتاڭىردىڭ ۇلى) قولىندا دەگەندى ايتادى. ول: جەردەگى ءامىرشى اسپان ەمەس، يمپەراتور، ويتكەنى ادامعا قۇدىرەتتى زاڭدى، ءدىن زاڭىن، ادامگەرشىلىك زاڭىن اسپان بەرگەن جوق، بەرمەيدى دە. تابيعاتتى تيان (كوك ءتاڭىرى، قۇداي) ەمەس، يمپەراتور باسقارادى جانە يمپەراتور عانا تيانمەن بايلانىسا الادى»، – دەپ باعامدايدى.
ءال-فارابي ءبىرىنشى باسشىنى سۋننا جولىمەن باسقاراتىن، ءوز بيلىگىن جۇرگىزە وتىرىپ، قۇدايشىلدىقتان شىقپاي، حالىقتى باقىتقا جەتەلەيدى دەسە، كونفۋتسيي ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، حالىقتى دۇرىس جولعا سالعان باسشى قۇدايمەن (تيان) تىلدەسە الادى دەيدى. ەكى فيلوسوف ەل بيلەۋشىلەردىڭ العى شارتتارىن وسىلاي ايتا كەلە، ءوز ويلارىن تەرەڭدەتە دامىتىپ بىلاي دەيدى.
ءال-فارابي: «ەل باسقارۋدىڭ العاشقى ىزگىلىكتى ساباعى قالالار مەن حالىقتار اراسىنداعى ىزگىلىكتى تۇرمىس سالتى مەن ىزگىلىكتى قابىلەتتەردى ورنىقتىرۋدى، ولاردى جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدى جانە مادەنيەتسىز ءومىر سالتىنىڭ كەلەڭسىز كورىنىستەرىنەن ساقتانۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءىس-ارەكەتتەردەن تۇرادى»، – دەيدى. باسشى ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ماسەلە – حالىقتار تىنىشتىعى مەن مادەنيەتتىلىگى. حالىق تىنىش بولماسا، مەملەكەتتىڭ دامۋى مۇمكىن ەمەس، ال ادامدار مادەنيەتتى بولماسا، ءتارتىپ ورنامايدى. بۇل ەكەۋى بولماعان ەل كوپ وتپەي كۇيرەيتىنى اقيقات. سول ءۇشىن دە باسشى بولعان ادام الدىمەن ادامدارعا ادامگەرشىلىك، ىزگىلىك تۋرالى جول نۇسقاۋى كەرەك دەگەندى ەسكەرتەدى ءال-فارابي.
ال كونفۋتسييدىڭ قوعام مەن الەۋمەتتىلىك دەگەن نارسەلەردى تۇسىنۋىندەگى ارتىقشىلىقتارىن دا ايتا كەتكەن ءجون. «ولاردىڭ پىكىرىنشە، سوتسيۋم – قوعام مەن مەملەكەتتىڭ بىرلىگى جانە مەملەكەتتىڭ باسىندا كوكتىڭ ۇلى – بيلەۋشى تۇرادى، ال ادام مەن قوعامدى مەملەكەت تاراپىنان باسقارۋ ساياسي تۇرعىدا ەمەس، تازا الەۋمەتتىك تۇرعىدا ۇعىنىلادى».
ەكەۋى دە حالىقتى ورنىقتى ۇستاۋدىڭ جولىن، حالىقتىڭ جاعدايىن مەڭگەرە وتىرىپ، تاربيە باستاۋ كەرەك دەگەندى ايتادى. وسىلاي دەي كەلە كونفۋتسيي: «تابيعات اركىمدى باسقامەن جاقىنداستىرادى، ال ادەت ولاردى ءبىر-بىرىنەن الىستاتادى»، – دەپ، ادام تابيعاتى مەن تاربيەسىنە ويىسسا، ءال-فارابي: «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس، تاربيە بەرۋ كەرەك، تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى، ول كەلەشەكتە ونىڭ بارلىق ومىرىنە اپات اكەلەدى»، – دەيدى.
مىنە، ەكى فيلوسوفتىڭ ءبىر نۇكتەدە ءتۇيىسۋى دە وسى جەردە. ادام قانشا ءبىلىمدى بولعانىمەن، العان ءبىلىمىن جاقسىلىققا، ىزگىلىككە پايدالانباسا، قوعام ءۇشىن زياندى دەگەندى اڭعارتادى. ادام تابيعاتىنان ۇقساس، تەك ولاردىڭ كەيىنگى جولى تاربيەسىندە. «اعىپ جاتقان سۋدىڭ شىعىس پەن باتىستى تاڭداماۋى سياقتى، ادامنىڭ تابيعاتى دا جاقسى نە جامان دەپ بولىنبەيدى» دەگەن گاو-تسزى ءسوزى ايتار ويىمىزدى ودان ءارى تەرەڭدەتە دالەلدەپ تۇر.
وسى ارادا جوعارىداعى ءبىز مىسالعا كەلتىرگەن سوزدەرىمىزدى تۇسىنۋگە سەپتىگى تيەر دەگەن ويمەن قىتايدىڭ مەن-تسزى دەگەن فيلوسوفىنىڭ مىنا سوزدەرىن قىستىرا كەتۋدى ءجون كوردىك. مەن-تسزى: «ەگەر ادام جاماندىق ىستەسە، وعان ونىڭ تابيعي قاسيەتتەرى كىنالى ەمەس»، – دەيدى. ايتپاعى، ادام بالاسىنىڭ جاقسى نە جامان بولۋى تاربيەسىندە دەگەن ءسوز. مەن-تسزى: «تاماعى توق، كويلەگى كوك ادام تاربيە كورمەسە، حايۋانعا اينالادى»، – دەيدى. اباي قۇنانبايۇلى: «قارىنى توقتىق، قايعىسى جوقتىق ازدىرار ادام بالاسىن»، – دەپ تۇيىندەيدى. كونفۋتسيي مەن ءال-فارابي توعىسقان نۇكتە، ولاردىڭ رۋحاني شاكىرتتەرىندە ءبىر جەردە كەزدەستىرىپ تۇر. ەجەلدەن وتاننىڭ تۇتقاسى – وتباسى دەپ بىلەتىن قازاق ۇلتى: «وتاندى ءسۇيۋ وتباسىنان باستالادى»، – دەپ ماتەلدەيدى. استارىندا تاربيە دەگەن ۇعىم تۇر.
قازاقتا: «تۋرا بيدە تۋعان جوق، تۋعاندى بيدە يمان جوق»، – دەگەن ءسوز بار. بۇل دا ەل باسقارۋشىعا قاراتىلىپ ايتىلعان ءسوز. حالىقتىڭ كوكسەگەن كۇنىنە جەتكىزە المايتىن، جاعاسى جاماۋسىز كيىم كيۋگە، ءيىنى شىعىپ تاماقتانۋعا جاعداي جاساپ بەرە المايتىن باسشى دا بولادى. ونداي باسشىلار قولىنداعى بيلىكتىڭ بۋىنا سەمىرىپ، ءوزىن قۇدايمەن تەڭەستىرىپ، ءادىل بيلىك ايتۋدان گورى، جەڭ ۇشىنان جالعاسقان ىمىراشىلدىققا مويىن ۇسىنىپ، ەلدىڭ كۇيىن كۇيىتتەمەيدى. حالىقتان ءوزىن جوعارى قويادى. الدىمەن ءوز مۇددەسىن ويلايدى. بۇعان دا حالىق ءوز تاراپىنان شارا قولدانا الادى.
كونفۋتسييدىڭ جولىن تولىققاندى ۇستانىپ، ءوز ورتاسىندا بەلگىلى دارەجەدە بەدەلگە يە بولعان مەن-تسزى ونداي ەل بيلەۋشىلەرگە قارسى تۇرىپ، سول زامان ءۇشىن رەۆوليۋتسيالىق وي ايتقان: «حالىق ەڭ باستى نارسە {مەملەكەتتە}، ودان كەيىن جەر مەن ءداننىڭ رۋحتارى {تۇرادى}، ال بيلەۋشى سوڭعى ورىندا تۇرادى. سوندىقتان حالىق كوڭىلىنەن شىققان ادام عانا كوكتىڭ ۇلى بولا الادى».
ويتكەنى حالىقتىڭ ءبارى كەمەلدىلىككە ۇمتىلمايدى. كوپ ادامدارعا قارىننىڭ توق ءجۇرۋى ماڭىزدى. وتى جاعۋلى، مالى باعۋلى بولسا، ول ءۇشىن سول عانا باقىت. بۇل – ادامزات جاراتىلعاننان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان وزگەرمەس اكسيوما. سوندىقتان دا ەل بيلەگەن ادام ازىن-اۋلاق كەمەلدىلىك دارەجەسىنە كوتەرىلگەندەردى باستى نىسانا ەتپەۋى كەرەك. ج.پ. سارتردىڭ: «ادامنىڭ تىرشىلىگى ونىڭ مانىنەن بۇرىن تۇرادى»، – دەگەن ويىن قۇپتاۋعا حاقىلىمىز.
كونفۋتسيي مەن ءال-ءفارابيدىڭ ەل بيلەۋشى تۋرالى تاعى ءبىر جاقىن كەلەتىن تولعامدارى بار. ءال-فارابي ازعىن باسشى جوعالعان سوڭ، ونىڭ ورنىنا بىرتىندەپ كەمەلدىلىككە يە باسشى ءوسىپ جەتىلەدى دەيدى. «ءوز كەزەگىندە جوعارىدا اتالعانداردىڭ قاتارىنان دا بىرتىندەپ باسشىلىققا قابىلەتتىلەر ءبولىنىپ شىعا باستايدى. ءسويتىپ، تومەنگى ساتىدان جوعارى ساتىعا دەيىنگى زاتتاردىڭ پارقىن ايقىنداۋ ۇردىستەرى جۇزەگە اسا باستايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە باسشىلىق جۇيەسى تولىقتاي جەتىلۋ دارەجەسىنە جەتەدى».
وسى جەردە ەسكەرە كەتەتىن ءبىر جايت، ءال-فارابي جالپى قوعامدىق تۇرعىسىنان تالداۋ جاساعان. ەل بيلەۋشىنىڭ جەكە تۇلعالىق تەگىنە تالداۋ جاساماعان. سوندىقتان دا ءبىر مەملەكەتتەن، ءبىر حالىقتان وزدەرىن باسقاراتىن ادام ۇزدىكسىز دامۋ بارىسىندا ەل باسقارۋ بيىگىنە جەتەدى دەگەندى ايتادى.
ال كونفۋتسيي فيلوسوفياسىندا ادامنىڭ ەتيكالىق ولشەممەن انىقتالاتىن ەكى ءتۇرى بار. بۇل – تەكتى ەر (بەكزات ەر دەپ تە ايتىلادى) جانە تەكسىز ەر (قاراپايىم نەمەسە جايداق ادام). «تەكتى ەر نيەتتەس، بىراق ادىلەتسىزدىكتەن ادا، تەكسىز ەر ادىلەتسىز، بىراق نيەتتەستىكتەن ادا»، «تەكتى ەر ادىلدىكتى تانيدى، تەكسىز ەر پايداسىن تانيدى». ەلدىڭ سەنىمىنەن شىعۋ ءۇشىن ءوزى مىنسىزدىك دارەجەسىنە كوتەرىلۋى كەرەك. كونفۋتسيي ەل بيلەۋشىسى تۋرالى دا قاتاڭ تالاپ قويا بىلگەن. «اسپاننىڭ بۇيرىعىن بىلمەسەڭ، بەكزات ەر بولمايسىڭ».
كونفۋتسييدىڭ مەڭزەپ وتىرعانى – ءال-فارابي ايتقانداي، كەمەلدىلىك ساتىسىنا جەتىپ، اسپانمەن (ءتاڭىردى مەڭزەۋ ارقىلى، ۇلىلىق ساتىسىنا كوتەرىلۋ) بايلانىسىپ، ونىڭ بۇيرىعىن بىلۋگە قۇشتارلانۋ كەرەك. تەكتى ەر مەن تەكسىز ەر تۋرالى جان-جاقتى تولعانىپ، ارا-جىگىن ايىرىپ جازۋ ارقىلى ادامدار بويىنان ءمىنسىز تيپتەر اڭسايدى. بىراق كونفۋتسيي ءوزى ەرەكشە قىنجىلىپ، ىشكى وكىنىشىن ايتادى: «مەن اسقان دانامەن كەزدەسەمىن دەپ ۇمىتتەنبەيمىن. بەكزات ەردى كەزدەستىرسەم، ماعان سول دا جەتەدى».
ادامدار بويىنداعى قاسيەتتەرگە قاراي وتىرىپ، ولاردىڭ ومىردەگى ورنىن اجىراتا كەلە كونفۋتسيي وزىنە-ءوزى: «تەكسىز ادام تالپىنسا، بەكزات ەرگە اينالۋى مۇمكىن بە؟» – دەپ سۇراق قويادى دا، جاۋابىن ايتادى. تەك تەكسىز ەر ادام عانا تەكتى ەرگە اينالۋى مۇمكىن دەيدى. ويتكەنى تەكتىلىك (تسزيۋن تسزى) ساتىسىنا تەك ەر ادامدار عانا جەتەدى. ال ايەل ادام ول ساتىعا ارقاشان جەتپەيدى دەپ كەسىپ باعامدايدى.
«ەڭ قيىن نارسە – ايەلمەن جانە تۇرپايى اداممەن ارالاسۋ. ولاردى جاقىن تارتساڭ – وجارلانىپ، باسىڭا شىعادى، وزىڭنەن الىس ۇستاساڭ – ىزالانىپ، كەك ساقتايدى».
كونفۋتسييدىڭ وسى ۇستانىمىنا ۇلتىمىزدىڭ: «قۇرالاي باستاعان قۇس وڭبايدى، قاتىن باستاعان كوش وڭبايدى»، – دەگەن ماقالى سايكەس كەلىپ تۇر
كونفۋتسيي تەكتى ەر مەن تەكسىز ەردىڭ تاعى ءبىر ايىرماسىن بىلاي دەپ اجىراتادى: «بەكزات ەردىڭ (تەكتى ەردىڭ) ىزگىلىگى – جەل سياقتى، قاراپايىم (تەكسىز) ادامنىڭ ىزگىلىگى – ءشوپ سياقتى، جەل قالاي سوقسا، ءشوپ سولاي جىعىلادى؛ بەكزات ەر – قۇرال ەمەس».
بۇل جەردەگى كونفۋتسييدىڭ تەكسىز ەردى ءشوپ سياقتى دەپ مەڭزەگەنىن اباي قۇنانباەۆ:
بولىس بولدىم، مىنەكي،
بار مالىمدى شىعىنداپ.
تۇيەدە قوم، اتتا جال،
قالمادى ەلگە تىعىنداپ.
سويتسە-داعى ەلىمدى،
ۇستاي المادىم مىعىمداپ.
كۇشتىلەرىم ءسوز ايتسا،
باس يزەيمىن شىبىنداپ، –
دەپ ولەڭ ارقىلى فيلوسوفيالىق تولعانىس جاسايدى. باسىن شىبىنداپ يزەگەن تەكسىز ەر وزىنەن جوعارىعا قارسى كەلە المايتىندىعىن شەنەيدى. دەمەك، كونفۋتسيي ايتقان ءشوپ سياقتى جاپىرىلادى دەگەن ءسوز.
تۋمىسىنان ادامنىڭ تەكتىلىگىنە ەرەكشە ءمان بەرەتىن قازاق:
جال-قۇيىرىعى قابا دەپ،
جابىدان ايعىر سالماڭىز.
قالىڭ مالى ارزان دەپ،
جامان قاتىن الماڭىز.
جابىدان ايعىر سالساڭىز،
جاۋعا مىنەر ات تۋماس.
جامان قاتىن الساڭىز،
توپقا كىرەر ۇل تۋماس، –
دەپ جىرلايدى. سوندىقتان دا كونفۋتسيي ايتقان تەكتىلىك پەن تەكسىزدىك ارقاشان ەلدىڭ بولاشاعىنا توتە قاتىستى ەكەنىن كورۋگە بولادى.
وسىدان 11 عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن ءال-فارابي مەن 25 عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن كونفۋتسييدىڭ ەل تىزگىنىن ۇستاعان ادامدار تۋرالى ايتقانى ۇلتىمىزدىڭ جادىندا سان عاسىردان بەرى جاڭعىرىپ كەلەدى. ءال-فارابي فيلوسوفياسى مەن كونفۋتسيي فيلوسوفياسىنداعى تالعامدىقتىڭ ءتۇرلى فاكتورلارىن قازاقتىڭ حان سايلاۋ داستۇرىنەن انىق كورەمىز.
قازاقتا: «توبەسىز جەر بولمايدى، تورەسىز ەل بولمايدى»، – دەگەن تىركەس بار. جاي عانا ءسوز جۇزىندەگى تىركەس ەمەس، بۇل – حان سايلاۋداعى وزگەرمەس زاڭ بولعان. ءتىپتى كەي جاعدايلاردا رۋلار ءوز تىزگىنىن ۇستايتىن اۋىلىندا تورە بولماعان جاعدايدا باسقا اۋىلدان ارنايى تورە تۇقىمىن دا الدىرعان. وعان دالەل رەتىندە قىتايداعى كەرەي رۋىنىڭ كوكاداي تورەنى، قىزاي رۋىنىڭ ساما تورەنى قازاقستان جەرىنەن ءوز جورا-جوسىندارىن جاساپ الىپ بارىپ، تورە سايلاعان تاريحىن كەلتىرۋگە بولادى.
تاريحي جازبالارعا نازار سالار بولساق، حان تەك شىڭعىس اۋلەتىنەن سايلانىپ وتىرعان. بۇل كونفۋتسيي ايتقان تەكتىلىك فيلوسوفياسىنا ساي كەلسە، ال تاۋكە حان قايتىس بولعان سوڭ ءۇش ءجۇزدىڭ ءۇش حانى بولىپ، جان-جاققا تارتقان زاماندا ابىلايدىڭ ابىلمامبەت تورەنىڭ قولىندا ەرجەتۋى، ودان كەيىنگى ءومىر جولى – ءال-فارابي ايتقان ەل بيلەۋشىنىڭ بىرتىندەپ ساتىلى دامۋى ارقىلى كەمەلدىلىككە جەتۋى دەپ ايتۋعا بولادى.
بۇحار جىراۋ:
اي، ابىلاي، ابىلاي،
ون ءبىر عانا جاسىڭدا،
اشەيىن-اق ۇل ەدىڭ.
ون بەس جاسقا كەلگەندە،
ابىلمامبەت تورەنىڭ
ارقادا ءجۇرىپ قانعىرىپ،
تۇيەسىن باققان قۇل ەدىڭ.
ابىلاي اتىڭ جوق ەدى-اۋ،
«سابالاق» اتپەن ءجۇر ەدىڭ.
ونى دا كورگەن جەرىم بار،
جانىس قارابايدىڭ قولىندا،
تۇندە تۋعان ۇل ەدىڭ.
جيىرما بەسكە كەلگەندە،
باقىت قوندى باسىڭا،
تاقىت كەلدى استىڭا.
وتىزعا ابدەن كەلگەندە،
كەڭ دۇنيەگە كەنەلدىڭ.
وتىز بەسكە كەلگەندە،
قارا سۋدىڭ بەتىندە
سوقتىعىپ اققان سەڭ ەدىڭ.
قىرىق جاسقا كەلگەندە،
التىن تونعا جەڭ بولدىڭ.
قىرىق بەسكە كەلگەندە،
جاقسى-جامان دەمەدىڭ.
ەلۋ جاسقا كەلگەندە،
ءۇش ءجۇزدىڭ بار بالاسىن
باستاپ ءوزىڭ كەلدىڭ دە،
اتتارىنىڭ باستارىن
ءبىر كەزەڭگە تىرەدىڭ، –
دەپ جىرلاۋى تەكتەن-تەك ەمەس ەكەنىن كورۋگە بولادى.
كونفۋتسييدىڭ: «ەگەر ىزگىلىك بەرىك بولماسا، ەگەر جول جۇرەكتى جاۋلاماسا، ولاردىڭ بار-جوعىنان پايدا جوق»، – دەگەنى بار. ال ءال-ءفارابيدىڭ: «ىزگىلىكتى قالانىڭ ءامىرشىسى حالىقتار ىنتىماقتاستىعىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرىپ، ولاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋ ماقساتىن ورىنداۋ بارىسىندا ولاردىڭ جان دۇنيەسىندە قالىپتاستىرىلعان ىزگىلىكتى ورگاندار مەن قابىلەتتەرمەن عانا شەكتەلىپ قالماۋلارى كەرەك. ول ىزگىلىك پەن يگىلىكتىڭ ولاردىڭ جان دۇنيەسىندە بۇرىننان-اق ورنىققاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ، باسقا دا تولىپ جاتقان ادامگەرشىلىكتەرگە جول اشىپ بەرەدى»، – دەيدى.
جوعارىداعى بۇحار جىراۋدىڭ ابىلاي حانعا ايتقان ەسكەرتۋ جىرىنىڭ تولىق نۇسقاسىنان كونفۋتسييدىڭ «جول جۇرەكتى جاۋلاماسا» دەگەن ءسوزى مەن ءال-ءفارابيدىڭ ايتقان ادامگەرشىلىك ويلارىنىڭ جان-جاقتى جەتىلگەن نۇسقاسىن كورۋ اسا قيىندىق تۋدىرا قويماس.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن كونفۋتسييدىڭ ەل تىزگىنىن ۇستار ادامدار جايلى ايتقان فيلوسوفيالىق ويلارىن بىرلەستىرە وتىرىپ تالداپ، ۇلتىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنداعى ءھام وتكەن حاندىق داۋىرىندەگى تىرشىلىگىمەن ۇشتاستىردىق. ەگەر كورىكتى وي اۋىزدان شىققاندا ادىرا قالماسا، دىتتەگەن جەرىمىزگە جەتتىك دەگەن ءسوز.
بيىلعى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىندا دانا تۇلعامىزدىڭ ءاربىر سوزدەرى سانامىزدىڭ جاڭعىرۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزەرى اقيقات.
قۋانالى الماسبەكۇلى،
شەلەك تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى.
الماتى وبلىسى
