Түркі дүниесінің рухани тарихында тағдыры күрделі, еңбегі елеулі тұлғалар аз емес. Солардың бірі – татардың көрнекті тарихшысы, аудармашы, дін ғұламасы, шығыстанушы Мұрат Рәмзи. Оның өмір жолы бір ғана адамның ғұмырбаяны емес, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы мұсылман оқымыстыларының ауыр тағдырын, қуғын мен босқыншылықты, білім мен руханият жолындағы табандылықты танытатын тарихи белес.
Құрбанғали Халидидей әйгілі тарихшы Шәуешекте дүниеден өткеннен кейін араға бірнеше жыл салып, осы қала топырағына татардың тағы бір ірі ғалымы Мұрат Рәмзи келеді. Ол бастапқыда Шәуешекте біржола тұрақтап қалуды ойламаған. Алайда тарихи аласапыран, саяси қысым, жол азабы мен тағдыр тауқыметі оны осы өңірге байлап қойды. Өмірінің соңғы кезеңін Шәуешекте өткізген ғалым халық арасында «Мұрат әпенде» деген құрметті атпен танылды.
Туған жылы мен шыққан тегі туралы деректер
Мұрат Рәмзидің туған жылы мен туған жеріне қатысты деректер әртүрлі айтылады. Бір деректе ол 1849 жылы 24 желтоқсанда Ресей империясының Уфа аймағына қарасты Минзәлә уезі, Тәтіш ауылында дүниеге келген делінеді. Кейбір материалдарда 1855 жылы 25 желтоқсанда қазіргі Татарстан жеріндегі Халмет ауылында туғаны айтылады. Тағы бір деректерде оның Қазан қаласында туғаны көрсетіледі.
Толық аты – Шайх Мұхаммед Мұрат Рәмзи. Ғалым түрлі кезеңде әртүрлі қалам ат қолданған. Олардың қатарында Мұхаммед Мұрат Рәмзи, Мұрат Мекки, Мұхаммед Мұратбек, Шайх Мұхаммед, Мұрат Қазан, Шайх Мұрат сияқты есімдер бар. Мұндай көп атпен жазуы оның өмір сүрген саяси ортасының күрделілігін, кейде қуғыннан сақтану қажеттігін көрсетеді.
Білім жолы
Мұрат Рәмзи жастайынан зерек болып өседі. Алты жасынан әліппе танып, сегіз жасында медресеге оқуға түседі. Ауыл медресесінде алған білімін тереңдету мақсатында ол Қазанға жіберіледі. Онда татар ағартушысы, тарихшы, жаңашыл ғалым Шиһабуддин Маржани ортасымен танысады.
Алайда оның білім іздеу жолы Қазанмен шектелмейді. Мұрат Рәмзи Бұхараға, одан әрі қасиетті Медине қаласына сапар шегеді. Жат жерде оқу да, күн көру де оңай болмаған. Ұрпақтарының айтуынша, ол бір жылдай оқу ақысының жоқтығынан сабаққа терезе сыртынан құлақ түріп жүрген. Кейін емтихан кезінде оқушылар жауап бере алмаған сұраққа жауап беріп, оқу орнына қабылданғаны туралы дерек айтылады.
Медине кезеңі оның рухани және ғылыми қалыптасуында ерекше орын алды. Ол араб, парсы, түрік тілдерін жетік меңгеріп, діни біліммен қатар тарих, мәдениет, әдебиет салаларына ден қойды. Кейін өзі де ұстаздық қызмет атқарып, «Зәмзәм» деген қалам атпен танылды.
Аудармашылық еңбегі
Мұрат Рәмзи сопылық ілімге қатысты еңбектерді терең зерттеген. 1885 жылы Нақышбандия тариқаты арасында кең тараған «Рашахат айн әл-хаят» атты еңбекті парсы тілінен араб тіліне аударғаны айтылады. Сонымен бірге «Мактубат» сияқты күрделі діни-философиялық шығармаларды аударғаны жөнінде деректер бар.
Бұл аудармаларға Құрбанғали Халиди жоғары баға берген. Оның пікірінше, мұндай күрделі еңбектерді араб тіліне аудару үшін парсы тілін білу ғана жеткіліксіз, терең діни таным, кең білім, нәзік мағынаны түсінетін парасат қажет еді. Осы баға Мұрат Рәмзидің аудармашылық деңгейінің қаншалықты жоғары болғанын көрсетеді.
Тарихшы ретіндегі орны
Мұрат Рәмзидің басты еңбектерінің бірі – Қазан, Бұлғар және татар тарихына арналған екі томдық тарихи шығармасы. Ол бұл еңбекті 1892 жылдан бастап жазып, 1907 жылы аяқтаған. Кітап 1908 жылы Орынборда араб тілінде басылып шыққан.
Бұл еңбек татар халқының тарихын кең көлемде қарастыруға бағытталды. Ғалым араб, парсы, түрік деректерін, ғылыми басылымдарды пайдаланып, татар халқының өткенін жалпы түркі және мұсылман әлемінің тарихымен байланыстыра зерттеуге тырысты. Ол татар тарихын тек жергілікті оқиға ретінде емес, үлкен өркениеттік кеңістіктің бір бөлігі ретінде қарастырды.
Замандастары бұл еңбекті жоғары бағалағанымен, патша үкіметінің цензурасы оған күдікпен қарады. Кітапта ұлттық санаға әсер ететін, Ресей билігіне қолайсыз пікірлер бар деп танылып, басылым тәркіленді. Баспахана уақытша жабылып, авторға айып тағылды. Мұрат Рәмзи қуғыннан құтылу үшін шетелге кетуге мәжбүр болды.
Саяси қуғын және босқыншылық
XX ғасырдың басындағы саяси жағдай Мұрат Рәмзидің өмірін күрделендіре түсті. 1914 жылы ол отбасымен Ресейге оралады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталып, Түркия азаматы болғандықтан, оның жағдайы қиындайды. Түркияға өтпек болған сапарында орыс әскерлерінің қолына түсіп, Сібірге айдалу қаупі туады.
Достарының араласуымен ол құтқарылып, біраз уақыт Орынборда бақылау астында тұрады. Кейін қазақ даласын аралап, ауылдарда бала оқытады. 1919 жылы Қызылжар, Семей арқылы арғы беттегі Шәуешек қаласына жетеді.
Шәуешек халқы білімді ғалымды құрметпен қарсы алып, имам етіп сайлайды. Оған баспана салуға көмектеседі. Осылайша Мұрат Рәмзидің өмірінің соңғы, бірақ аса маңызды кезеңі Шәуешек қаласында өтеді.
Шәуешектегі қызметі
Шәуешекте Мұрат Рәмзи Қызыл мешітте имамдық қызмет атқарған. Әртүрлі ұлт өкілдерінен шәкірт тәрбиелеп, діни және тарихи білім таратқан. Халық арасында беделі зор болып, ел ішіндегі дауларға төрелік айтқан, молдалар мен имамдарға дәріс берген.
1921 жылы Үрімжі мен Тұрпан өңірлеріне сапар жасап, халық арасында уағыз айтып, дін мен ғылымды салыстыра отырып түсіндіру жұмыстарын жүргізген. Оның білімдарлығы жергілікті билік орындарының да назарын аударған. Түркия азаматы болғаны себепті оған қысым көрсетіліп, ақыры Қытай азаматтығына өтуге мәжбүр болғаны айтылады.
Шәуешекте тұрған кезінде ол өзінің тарихи еңбектерін арабшадан татаршаға аударған. Сонымен бірге, Құран Кәрімді ұйғыршаға немесе татаршаға аударғаны жөнінде де деректер кездеседі. Алайда бұл аудармалардың толық тағдыры белгісіз. Кейбір қолжазбалары кейінгі саяси науқандар кезінде жоғалып, өртелгені айтылады.
Ашаршылық босқындарына көрсеткен көмегі
Мұрат Рәмзидің адамгершілік тұлғасын танытатын бір маңызды дерек 1933 жылы Қазақстандағы ашаршылықтан Шәуешек өңіріне босып барған қазақтарға көмектесуі. Ол елді ұйымдастырып, шекара маңында аш-жалаңаш келгендерге ас-су, киім-кешек үлестіруге атсалысқан.
Бұл әрекеті оның тек ғалым немесе дін қызметкері ғана емес, халық қайғысын терең сезінген азамат болғанын көрсетеді. Ол мұсылман жұртының тағдырын ортақ рухани кеңістік ретінде қабылдады. Сондықтан қазақ, татар, ұйғыр, қырғыз сияқты халықтардың білім алуына, рухани оянуына, мәдени дамуына қолынан келгенше жәрдем берген.
Мұрат Рәмзидің тарихи маңызы
Мұрат Рәмзидің өмірі білім жолындағы қажырдың, рухани табандылықтың, ұлттық тарихқа қызмет етудің үлгісі. Ол араб, парсы, түрік тілдерін меңгеріп, шығыс мұраларын зерттеді. Татар тарихын жүйелеуге күш салды. Аудармашылық еңбегі арқылы сопылық және діни-философиялық шығармаларды кең ортаға танытты.
Оның тағдыры қуғын-сүргін, цензура, босқыншылық, саяси қысым сияқты ауыр кезеңдермен байланысты болды. Соған қарамастан ол қаламын тастамады, ұстаздығын тоқтатпады, халыққа қызмет етуден бас тартпады.
Шәуешек жұрты оны «Мұрат әпенде» деп ардақтады. Бұл атау оның тек діни лауазымын емес, халық алдындағы беделін, парасатын, рухани салмағын білдіреді.
Мұрат Рәмзи мұрасы бүгінгі қазақ оқырманы үшін де маңызды. Өйткені оның өмір жолы түркі халықтарының ортақ тағдырын, білім мен руханиятқа деген адалдықты, тарихи жадты сақтаудың маңызын еске салады. Татар халқының тарихы мен мәдениеті жолында еңбек еткен бұл ғалымның қажырлы ғұмыры қазақ зиялылары үшін де тағылымды өнеге болып қала береді.
Қажет Андас,
«Q-Andas» ақпарат агенттігі.
