1932 жылғы Қытайға ауа көшкендердің тізімі: архив құжаты нені аңғартады?

Панфилов аудандық мемлекеттік архивінен алынған бұл құжат 1932 жылы ел басына түскен ауыр кезеңнің бір көрінісін айғақтайды. Араб графикасымен жазылған түпнұсқада Қытай жеріне өткен адамдардың тізімі берілген. Құжат кейін кирилл қарпіне аударылып, ондағы деректер 1930 жылдардың басындағы босқыншылық, ашаршылық, ел ішіндегі әлеуметтік күйзеліс және шекара асқан халық тағдырын зерттеуге маңызды негіз бола алады.

Құжатта «32 жылдың 1 ноябрінде Қытай жеріне кеткендердің тізімі» деген атау берілгенімен, кестедегі нақты күндер адамдардың 1932 жылдың ақпан, наурыз және сәуір айларында кеткенін көрсетеді. Яғни бұл тізім кейіннен жинақталып, нақтылау мақсатында рәсімделген болуы мүмкін. Онда Буржалды ауылдық кеңесі аумағынан Қытайға өткен адамдардың аты жөні, жан саны, кеткен күні және мал мүлкі туралы мәліметтер көрсетілуге тиіс болған.

Тізімде барлығы 21 отбасы немесе шаңырақтың аты аталады. Кестедегі ер және әйел саны бойынша есептегенде, бұл құжатта кемінде 121 адамның шекара асқаны байқалады. Олардың қатарында Дүйсенбек Сырбыұлы, Мәжит Шойынұлы, Төребек Қалиұлы, Табылбай Атамбетұлы, Райымбек Бекұлы, Сырайыл Танабайұлы, Бәзілбек Керімбалаұлы, Сүлеймен Құрменбекұлы, Рахман Қасымбекұлы, Жұмәділ Шойынбекұлы, Толымбек Мұстафаұлы, Ермекұлы Бекмұқамет, Бірлімбек Жәнтікұлы, Мәулен Сопыұлы, Смайыл Бекбосынұлы, Есжан Нұрәліұлы, Ақман Шымырбай, Нәсірғазы Әзірбайұлы, Сман Үркімбайұлы, Седин ағасы Әбекұлы және Үркімбай келіні сияқты адамдар көрсетілген.

Бұл деректің ең маңызды тұсы босқыншылықтың жеке адамдар деңгейінде емес, тұтас әулет, отбасы, ауыл қауымы деңгейінде жүргенін аңғартуы. Бір ғана ауылдық кеңес аумағынан бірнеше айдың ішінде 21 шаңырақтың Қытайға бет алуы сол кездегі жағдайдың қаншалықты күрделі болғанын көрсетеді. 1932 жыл Қазақстан тарихында ашаршылықтың, күштеп ұжымдастырудың, мал мүліктен айырылудың, елдің бас сауғалап жан жаққа босуының ең ауыр кезеңдерінің бірі ретінде есте қалды. Осы тұрғыдан алғанда, бұл тізім тек әкімшілік құжат емес, ел басына түскен нәубеттің адам тағдыры арқылы сөйлейтін тарихи куәлігі.

Кестеде мал санына арналған бағандар да бар. Жылқы, сиыр, қой, ешкі, түйе, есек және жалпы саны деп жеке жеке көрсетілгенімен, берілген нұсқада бұл бағандар толтырылмаған. Бұл да назар аударатын жағдай. Бір жағынан, құжат босқындардың мал мүлкін анықтау мақсатында жасалғанын көрсетеді. Екінші жағынан, мал санының көрсетілмеуі сол адамдардың нақты мүлкін анықтау қиын болғанын немесе көшкен кезде мал мүлкі есепке алынбай қалғанын аңғартады. Ашаршылық пен тәркілеу жылдарында мал қазақ қоғамының негізгі тіршілік көзі болғанын ескерсек, бұл бағандардың бос қалуының өзі сол кезеңдегі әлеуметтік күйреудің белгісі ретінде қабылданады.

Тағы бір маңызды дерек құжаттың ауыл әкім ағасы Әмірбайдың қол қоюымен расталуы және мөр басылуы. Бұл тізімнің кездейсоқ жазба емес, сол кездегі ресми басқару жүйесі арқылы бекітілген құжат екенін көрсетеді. Демек, мұндай тізімдер жергілікті билік орындары үшін босқындарды анықтау, олардың санын нақтылау, мал мүлкін есептеу және жоғарғы мекемелерге мәлімет беру мақсатында жасалған.

Құжаттың 1957 жылы Танаев тарапынан аударылғаны да бөлек мәнге ие. Бұл араб графикасындағы ескі жазбаларды кейінгі кезеңде қайта оқып, кеңестік мекемелер үшін түсінікті ету жұмыстары жүргізілгенін білдіреді. Ал қазіргі таңда мұндай құжаттар тарихи жадыны қалпына келтіру, ашаршылық жылдарында шетел асқан қазақтардың тағдырын зерттеу және нақты есімдерді ғылыми айналымға енгізу үшін аса құнды.

Бұл тізімнің құндылығы сандық деректе ғана емес, онда аты аталған адамдардың есімінде. Әр есімнің артында бір отбасының, бір әулеттің, бір ауылдың тағдыры жатыр. Қытайға өткен бұл адамдардың кейінгі өмірі, ұрпақтарының тағдыры, туған жермен байланысы әлі де зерттеуді қажет етеді. Сондықтан мұндай архив құжаттарын жариялау өткеннің жарасын жаңғырту емес, тарихи шындықты тану, жоғалған есімдерді ел жадына қайтару.

Қорыта айтқанда, 1932 жылғы Қытай жеріне кеткендер туралы бұл тізім Жетісу өңірі мен шекаралық аймақтардағы босқыншылық тарихын зерттеуде маңызды дереккөз бола алады. Ол ашаршылық жылдарындағы халық қозғалысының нақты ауқымын, отбасы құрылымын, жергілікті басқару орындарының есеп жүргізу тәртібін және елдің басынан өткен ауыр кезеңді айғақтайды. Ең бастысы, бұл құжат бізге тарихтың құрғақ статистикадан тұрмайтынын, оның өзегінде адам тағдыры, ел тағдыры, ұлт жады жатқанын еске салады.

Архивтік дерек

Список беженцев на территории Китая Буражанокого Сельского Совета, Октвбрьского района Алма-Атинской области по попросу об уточенних всех беженцев Буржалбского С/совета, Список направлен в Октябрьский райисполком для сведсния лист 1,2,3,4,5,6,7,8

от 15/ХІІ-32 г.

Перевел Танаев

19/ІХ-57 г.

Алмалы ауыл кеңесінен 18/ХІ. 30

32 ЖЫЛДЫҢ 1 НОЯБРІНДЕ ҚЫТАЙ ЖЕРІНЕ КЕТКЕНДЕРДІҢ ТІЗІМІ

Жоғарыдағы тізімдегілерді қол қойып растаған ауылдың әкім ағасы Әмірбай. Мөрі басылған.

Дереккөз: Панфилов аудандық мемлекеттік архивінен алынды

Түпнұсқа араб қарпінде.
Аударған Қажет Андас.

«Q-Andas» ақпарат агенттігі