1932 jylǵy Qytaiǵa aua kóshkenderdiń tizimi: arhiv qújaty neni ańǵartady?

Panfilov audandyq memlekettik arhivinen alynǵan búl qújat 1932 jyly el basyna túsken auyr kezeńniń bir kórinisin aiǵaqtaidy. Arab grafikasymen jazylǵan túpnúsqada Qytai jerine ótken adamdardyń tizimi berilgen. Qújat keiin kirill qarpine audarylyp, ondaǵy derekter 1930 jyldardyń basyndaǵy bosqynshylyq, asharshylyq, el ishindegi áleumettik kúizelis jáne shekara asqan halyq taǵdyryn zertteuge mańyzdy negiz bola alady.

Qújatta «32 jyldyń 1 noyabrinde Qytai jerine ketkenderdiń tizimi» degen atau berilgenimen, kestedegi naqty kúnder adamdardyń 1932 jyldyń aqpan, nauryz jáne sáuir ailarynda ketkenin kórsetedi. YAǵni búl tizim keiinnen jinaqtalyp, naqtylau maqsatynda rásimdelgen boluy múmkin. Onda Burjaldy auyldyq keńesi aumaǵynan Qytaiǵa ótken adamdardyń aty jóni, jan sany, ketken kúni jáne mal múlki turaly málimetter kórsetiluge tiis bolǵan.

Tizimde barlyǵy 21 otbasy nemese shańyraqtyń aty atalady. Kestedegi er jáne áiel sany boiynsha eseptegende, búl qújatta keminde 121 adamnyń shekara asqany baiqalady. Olardyń qatarynda Dúisenbek Syrbyúly, Májit SHoiynúly, Tórebek Qaliúly, Tabylbai Atambetúly, Raiymbek Bekúly, Syraiyl Tanabaiúly, Bázilbek Kerimbalaúly, Súleimen Qúrmenbekúly, Rahman Qasymbekúly, Júmádil SHoiynbekúly, Tolymbek Mústafaúly, Ermekúly Bekmúqamet, Birlimbek Jántikúly, Máulen Sopyúly, Smaiyl Bekbosynúly, Esjan Núráliúly, Aqman SHymyrbai, Násirǵazy Ázirbaiúly, Sman Úrkimbaiúly, Sedin aǵasy Ábekúly jáne Úrkimbai kelini siyaqty adamdar kórsetilgen.

Búl derektiń eń mańyzdy túsy bosqynshylyqtyń jeke adamdar deńgeiinde emes, tútas áulet, otbasy, auyl qauymy deńgeiinde júrgenin ańǵartuy. Bir ǵana auyldyq keńes aumaǵynan birneshe aidyń ishinde 21 shańyraqtyń Qytaiǵa bet aluy sol kezdegi jaǵdaidyń qanshalyqty kúrdeli bolǵanyn kórsetedi. 1932 jyl Qazaqstan tarihynda asharshylyqtyń, kúshtep újymdastyrudyń, mal múlikten aiyryludyń, eldiń bas sauǵalap jan jaqqa bosuynyń eń auyr kezeńderiniń biri retinde este qaldy. Osy túrǵydan alǵanda, búl tizim tek ákimshilik qújat emes, el basyna túsken náubettiń adam taǵdyry arqyly sóileitin tarihi kuáligi.

Kestede mal sanyna arnalǵan baǵandar da bar. Jylqy, siyr, qoi, eshki, túie, esek jáne jalpy sany dep jeke jeke kórsetilgenimen, berilgen núsqada búl baǵandar toltyrylmaǵan. Búl da nazar audaratyn jaǵdai. Bir jaǵynan, qújat bosqyndardyń mal múlkin anyqtau maqsatynda jasalǵanyn kórsetedi. Ekinshi jaǵynan, mal sanynyń kórsetilmeui sol adamdardyń naqty múlkin anyqtau qiyn bolǵanyn nemese kóshken kezde mal múlki esepke alynbai qalǵanyn ańǵartady. Asharshylyq pen tárkileu jyldarynda mal qazaq qoǵamynyń negizgi tirshilik kózi bolǵanyn eskersek, búl baǵandardyń bos qaluynyń ózi sol kezeńdegi áleumettik kúireudiń belgisi retinde qabyldanady.

Taǵy bir mańyzdy derek qújattyń auyl ákim aǵasy Ámirbaidyń qol qoyuymen rastaluy jáne mór basyluy. Búl tizimniń kezdeisoq jazba emes, sol kezdegi resmi basqaru júiesi arqyly bekitilgen qújat ekenin kórsetedi. Demek, múndai tizimder jergilikti bilik oryndary úshin bosqyndardy anyqtau, olardyń sanyn naqtylau, mal múlkin esepteu jáne joǵarǵy mekemelerge málimet beru maqsatynda jasalǵan.

Qújattyń 1957 jyly Tanaev tarapynan audarylǵany da bólek mánge ie. Búl arab grafikasyndaǵy eski jazbalardy keiingi kezeńde qaita oqyp, keńestik mekemeler úshin túsinikti etu júmystary júrgizilgenin bildiredi. Al qazirgi tańda múndai qújattar tarihi jadyny qalpyna keltiru, asharshylyq jyldarynda shetel asqan qazaqtardyń taǵdyryn zertteu jáne naqty esimderdi ǵylymi ainalymǵa engizu úshin asa qúndy.

Búl tizimniń qúndylyǵy sandyq derekte ǵana emes, onda aty atalǵan adamdardyń esiminde. Ár esimniń artynda bir otbasynyń, bir áulettiń, bir auyldyń taǵdyry jatyr. Qytaiǵa ótken búl adamdardyń keiingi ómiri, úrpaqtarynyń taǵdyry, tuǵan jermen bailanysy áli de zertteudi qajet etedi. Sondyqtan múndai arhiv qújattaryn jariyalau ótkenniń jarasyn jańǵyrtu emes, tarihi shyndyqty tanu, joǵalǵan esimderdi el jadyna qaitaru.

Qoryta aitqanda, 1932 jylǵy Qytai jerine ketkender turaly búl tizim Jetisu óńiri men shekaralyq aimaqtardaǵy bosqynshylyq tarihyn zertteude mańyzdy derekkóz bola alady. Ol asharshylyq jyldaryndaǵy halyq qozǵalysynyń naqty auqymyn, otbasy qúrylymyn, jergilikti basqaru oryndarynyń esep júrgizu tártibin jáne eldiń basynan ótken auyr kezeńdi aiǵaqtaidy. Eń bastysy, búl qújat bizge tarihtyń qúrǵaq statistikadan túrmaitynyn, onyń ózeginde adam taǵdyry, el taǵdyry, últ jady jatqanyn eske salady.

Arhivtik derek

Spisok bejentsev na territorii Kitaya Burajanokogo Selьskogo Soveta, Oktvbrьskogo raiona Alma-Atinskoi oblasti po poprosu ob utochennih vseh bejentsev Burjalbskogo S/soveta, Spisok napravlen v Oktyabrьskii raiispolkom dlya svedsniya list 1,2,3,4,5,6,7,8

ot 15/HII-32 g.

Perevel Tanaev

19/IH-57 g.

Almaly auyl keńesinen 18/HI. 30

32 JYLDYŃ 1 NOYABRINDE QYTAI JERINE KETKENDERDIŃ TIZIMI

reti	Ákesiniń, óziniń aty-jóni	Jan sany		Ketken jyly	Mal sany
reti	Ákesiniń, óziniń aty-jóni	er	áiel	Ketken jyly	Jylqy	siyr	qoi	eshki	túie	esek	barlyǵy
1	Dúisenbek Syrbyúly	6	2	17/II 32
2	Májit SHoiynúly	4	2	//
3	Tórebek Qaliúly	4	1	//
4	Tabylbai Atambetúly	4	1	//
5	Raiymbek Bekúly	4	1	//
6	Syraiyl Tanabaiúly	4	1	22/II 32
7	Bázilbek Kerimbalaúly	3	2	//
8	Súleimen Qúrmenbekúly	4	2	2/III 32
9	Rahman Qasymbekúly	4	2	//
10	Júmádil SHoiynbekúly	7	2	//
11	Tolymbek Mústafaúly	3	1	//
12	Ermekúly Bekmúqamet	4	1	//
13	Birlimbek Jántikúly	3	2	11/III 32
14	Máulen Sopyúly	7	1	//
15	Smaiyl Bekbosynúly	5	1	//
16	Esjan Núráliúly	4	1	12/II 32
17	Akman SHymyrbai	4	1	15/III 32
18	Násirǵazy Ázirbaiúly	7	1	29/III 32
19	Sman Úrkimbaiúly	4	1	4/IV 32
20	Sedin aǵasy Abekúly	4	2	4/IV 32
21	Úrkimbai kelini	3	1	14/IV 32