1932 جىلعى قىتايعا اۋا كوشكەندەردىڭ ءتىزىمى: ارحيۆ قۇجاتى نەنى اڭعارتادى؟

پانفيلوۋ اۋداندىق مەملەكەتتىك ارحيۋىنەن الىنعان بۇل قۇجات 1932 جىلى ەل باسىنا تۈسكەن اۋىر كەزەڭنىڭ بىر كۆرىنىسىن ايعاقتايدى. اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان تۈپنۇسقادا قىتاي جەرىنە ۆتكەن ادامداردىڭ تىزىمى بەرىلگەن. قۇجات كەيىن كيريلل قارپىنە اۋدارىلىپ, ونداعى دەرەكتەر 1930 جىلداردىڭ باسىنداعى بوسقىنشىلىق, اشارشىلىق, ەل ىشىندەگى ەلەۋمەتتىك كۈيزەلىس جەنە شەكارا اسقان حالىق تاعدىرىن زەرتتەۋگە ماڭىزدى نەگىز بولا الادى.

قۇجاتتا «32 جىلدىڭ 1 نويابرىندە قىتاي جەرىنە كەتكەندەردىڭ تىزىمى» دەگەن اتاۋ بەرىلگەنىمەن, كەستەدەگى ناقتى كۈندەر ادامداردىڭ 1932 جىلدىڭ اقپان, ناۋرىز جەنە سەۋىر ايلارىندا كەتكەنىن كۆرسەتەدى. ياعني بۇل تىزىم كەيىننەن جيناقتالىپ, ناقتىلاۋ ماقساتىندا رەسىمدەلگەن بولۋى مۈمكىن. وندا بۋرجالدى اۋىلدىق كەڭەسى اۋماعىنان قىتايعا ۆتكەن ادامداردىڭ اتى جۆنى, جان سانى, كەتكەن كۈنى جەنە مال مۈلكى تۋرالى مەلىمەتتەر كۆرسەتىلۋگە تيىس بولعان.

تىزىمدە بارلىعى 21 وتباسى نەمەسە شاڭىراقتىڭ اتى اتالادى. كەستەدەگى ەر جەنە ەيەل سانى بويىنشا ەسەپتەگەندە, بۇل قۇجاتتا كەمىندە 121 ادامنىڭ شەكارا اسقانى بايقالادى. ولاردىڭ قاتارىندا دۈيسەنبەك سىربىۇلى, مەجيت شويىنۇلى, تۆرەبەك قاليۇلى, تابىلباي اتامبەتۇلى, رايىمبەك بەكۇلى, سىرايىل تانابايۇلى, بەزىلبەك كەرىمبالاۇلى, سۈلەيمەن قۇرمەنبەكۇلى, راحمان قاسىمبەكۇلى, جۇمەدىل شويىنبەكۇلى, تولىمبەك مۇستافاۇلى, ەرمەكۇلى بەكمۇقامەت, بىرلىمبەك جەنتىكۇلى, مەۋلەن سوپىۇلى, سمايىل بەكبوسىنۇلى, ەسجان نۇرەلىۇلى, اقمان شىمىرباي, نەسىرعازى ەزىربايۇلى, سمان ۈركىمبايۇلى, سەدين اعاسى ەبەكۇلى جەنە ۈركىمباي كەلىنى سيياقتى ادامدار كۆرسەتىلگەن.

بۇل دەرەكتىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇسى بوسقىنشىلىقتىڭ جەكە ادامدار دەڭگەيىندە ەمەس, تۇتاس ەۋلەت, وتباسى, اۋىل قاۋىمى دەڭگەيىندە جۈرگەنىن اڭعارتۋى. بىر عانا اۋىلدىق كەڭەس اۋماعىنان بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە 21 شاڭىراقتىڭ قىتايعا بەت الۋى سول كەزدەگى جاعدايدىڭ قانشالىقتى كۈردەلى بولعانىن كۆرسەتەدى. 1932 جىل قازاقستان تاريحىندا اشارشىلىقتىڭ, كۈشتەپ ۇجىمداستىرۋدىڭ, مال مۈلىكتەن ايىرىلۋدىڭ, ەلدىڭ باس ساۋعالاپ جان جاققا بوسۋىنىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭدەرىنىڭ بىرى رەتىندە ەستە قالدى. وسى تۇرعىدان العاندا, بۇل تىزىم تەك ەكىمشىلىك قۇجات ەمەس, ەل باسىنا تۈسكەن نەۋبەتتىڭ ادام تاعدىرى ارقىلى سۆيلەيتىن تاريحي كۋەلىگى.

كەستەدە مال سانىنا ارنالعان باعاندار دا بار. جىلقى, سيىر, قوي, ەشكى, تۈيە, ەسەك جەنە جالپى سانى دەپ جەكە جەكە كۆرسەتىلگەنىمەن, بەرىلگەن نۇسقادا بۇل باعاندار تولتىرىلماعان. بۇل دا نازار اۋداراتىن جاعداي. بىر جاعىنان, قۇجات بوسقىنداردىڭ مال مۈلكىن انىقتاۋ ماقساتىندا جاسالعانىن كۆرسەتەدى. ەكىنشى جاعىنان, مال سانىنىڭ كۆرسەتىلمەۋى سول ادامداردىڭ ناقتى مۈلكىن انىقتاۋ قيىن بولعانىن نەمەسە كۆشكەن كەزدە مال مۈلكى ەسەپكە الىنباي قالعانىن اڭعارتادى. اشارشىلىق پەن تەركىلەۋ جىلدارىندا مال قازاق قوعامىنىڭ نەگىزگى تىرشىلىك كۆزى بولعانىن ەسكەرسەك, بۇل باعانداردىڭ بوس قالۋىنىڭ ۆزى سول كەزەڭدەگى ەلەۋمەتتىك كۈيرەۋدىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلدانادى.

تاعى بىر ماڭىزدى دەرەك قۇجاتتىڭ اۋىل ەكىم اعاسى ەمىربايدىڭ قول قويۇىمەن راستالۋى جەنە مۆر باسىلۋى. بۇل تىزىمنىڭ كەزدەيسوق جازبا ەمەس, سول كەزدەگى رەسمي باسقارۋ جۈيەسى ارقىلى بەكىتىلگەن قۇجات ەكەنىن كۆرسەتەدى. دەمەك, مۇنداي تىزىمدەر جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى ۈشىن بوسقىنداردى انىقتاۋ, ولاردىڭ سانىن ناقتىلاۋ, مال مۈلكىن ەسەپتەۋ جەنە جوعارعى مەكەمەلەرگە مەلىمەت بەرۋ ماقساتىندا جاسالعان.

قۇجاتتىڭ 1957 جىلى تاناەۋ تاراپىنان اۋدارىلعانى دا بۆلەك مەنگە يە. بۇل اراب گرافيكاسىنداعى ەسكى جازبالاردى كەيىنگى كەزەڭدە قايتا وقىپ, كەڭەستىك مەكەمەلەر ۈشىن تۈسىنىكتى ەتۋ جۇمىستارى جۈرگىزىلگەنىن بىلدىرەدى. ال قازىرگى تاڭدا مۇنداي قۇجاتتار تاريحي جادىنى قالپىنا كەلتىرۋ, اشارشىلىق جىلدارىندا شەتەل اسقان قازاقتاردىڭ تاعدىرىن زەرتتەۋ جەنە ناقتى ەسىمدەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ۈشىن اسا قۇندى.

بۇل تىزىمنىڭ قۇندىلىعى ساندىق دەرەكتە عانا ەمەس, وندا اتى اتالعان ادامداردىڭ ەسىمىندە. ەر ەسىمنىڭ ارتىندا بىر وتباسىنىڭ, بىر ەۋلەتتىڭ, بىر اۋىلدىڭ تاعدىرى جاتىر. قىتايعا ۆتكەن بۇل ادامداردىڭ كەيىنگى ۆمىرى, ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرى, تۋعان جەرمەن بايلانىسى ەلى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان مۇنداي ارحيۋ قۇجاتتارىن جارييالاۋ ۆتكەننىڭ جاراسىن جاڭعىرتۋ ەمەس, تاريحي شىندىقتى تانۋ, جوعالعان ەسىمدەردى ەل جادىنا قايتارۋ.

قورىتا ايتقاندا, 1932 جىلعى قىتاي جەرىنە كەتكەندەر تۋرالى بۇل تىزىم جەتىسۋ ۆڭىرى مەن شەكارالىق ايماقتارداعى بوسقىنشىلىق تاريحىن زەرتتەۋدە ماڭىزدى دەرەككۆز بولا الادى. ول اشارشىلىق جىلدارىنداعى حالىق قوزعالىسىنىڭ ناقتى اۋقىمىن, وتباسى قۇرىلىمىن, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورىندارىنىڭ ەسەپ جۈرگىزۋ تەرتىبىن جەنە ەلدىڭ باسىنان ۆتكەن اۋىر كەزەڭدى ايعاقتايدى. ەڭ باستىسى, بۇل قۇجات بىزگە تاريحتىڭ قۇرعاق ستاتيستيكادان تۇرمايتىنىن, ونىڭ ۆزەگىندە ادام تاعدىرى, ەل تاعدىرى, ۇلت جادى جاتقانىن ەسكە سالادى.

ارحيۋتىك دەرەك

سپيسوك بەجەنتسەۋ نا تەرريتوريي كيتايا بۋراجانوكوگو سەلьسكوگو سوۋەتا, وكتۋبرьسكوگو رايونا الما-اتينسكوي وبلاستي پو پوپروسۋ وب ۋتوچەننيح ۋسەح بەجەنتسەۋ بۋرجالبسكوگو س/سوۋەتا, سپيسوك ناپراۋلەن ۋ وكتيابرьسكيي راييسپولكوم دليا سۋەدسنييا ليست 1,2,3,4,5,6,7,8

وت 15/حىى-32 گ.

پەرەۋەل تاناەۋ

19/ىح-57 گ.

المالى اۋىل كەڭەسىنەن 18/حى. 30

32 جىلدىڭ 1 نويابرىندە قىتاي جەرىنە كەتكەندەردىڭ تىزىمى

رەتى	ەكەسىنىڭ, ۆزىنىڭ اتى-جۆنى	جان سانى		كەتكەن جىلى	مال سانى
رەتى	ەكەسىنىڭ, ۆزىنىڭ اتى-جۆنى	ەر	ەيەل	كەتكەن جىلى	جىلقى	سيىر	قوي	ەشكى	تۈيە	ەسەك	بارلىعى
1	دۈيسەنبەك سىربىۇلى	6	2	17/ىى 32
2	مەجيت شويىنۇلى	4	2	//
3	تۆرەبەك قاليۇلى	4	1	//
4	تابىلباي اتامبەتۇلى	4	1	//
5	رايىمبەك بەكۇلى	4	1	//
6	سىرايىل تانابايۇلى	4	1	22/ىى 32
7	بەزىلبەك كەرىمبالاۇلى	3	2	//
8	سۈلەيمەن قۇرمەنبەكۇلى	4	2	2/ىىى 32
9	راحمان قاسىمبەكۇلى	4	2	//
10	جۇمەدىل شويىنبەكۇلى	7	2	//
11	تولىمبەك مۇستافاۇلى	3	1	//
12	ەرمەكۇلى بەكمۇقامەت	4	1	//
13	بىرلىمبەك جەنتىكۇلى	3	2	11/ىىى 32
14	مەۋلەن سوپىۇلى	7	1	//
15	سمايىل بەكبوسىنۇلى	5	1	//
16	ەسجان نۇرەلىۇلى	4	1	12/ىى 32
17	اكمان شىمىرباي	4	1	15/ىىى 32
18	نەسىرعازى ەزىربايۇلى	7	1	29/ىىى 32
19	سمان ۈركىمبايۇلى	4	1	4/IV 32
20	سەدين اعاسى ابەكۇلى	4	2	4/IV 32
21	ۈركىمباي كەلىنى	3	1	14/IV 32