Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Halyq jady

Ekpemen elin saqtaǵan…

admin
2026/07/27
Halyq jady
0
Екпемен елін сақтаған…

Qazaq arasynda óz halqynyń bolshaǵyn oilap, solardyń qamyn jegen, el úshin eńirep tuyp, jatpen kúresip, azamattyq túlǵa dárejesine kóterilgen, esimin qasiettep aitatyn nebir asyl adamdar bolǵan. Jarkent óńirinde eldiń arasynda esimderi kóp aitylmaǵandyqtan jazylmai, zerttelmegendikten ashylmai jatqan, bar ómirin júrtyna qyzmet jasauǵa sarp etken azamattarymyzdyń ómir tarihynyń taraularynyń ózi bir tóbe. Alty alashtyń erteńgi kúngi jaiyn qozǵap, sanasyn túnshyqtyryp, eńsesin ezgen otarshyldyq ústemdikten qútylu úshin esim soiy belgili arystarymyz sayasi kúreske bel sheshe kirisip erkindik jolynda jandaryn qidy. Ótken iske ókinish bildirgenmen, eshnárse ornyna kelmeidi. Solarmen iyq tirise qatarlasyp, qalyń qazaǵynyń ortasynda júrip eliniń deniniń saulyǵyn oilap, zor jauapkershilikti moinyna kóterip, úlken is atqarǵan ardaq tútar azamattarymyzdyń biri Búqa molda.

Kóp jyldardan beri osy jóninde gazet betinde Búqa molda men Jaqsybai moldanyń tau arasyndaǵy kezeńde kezdesip at ústinde otyryp aitysqanyn jariyalap, bizde ótken ǵasyrda mynandai suyryp salma aitys aqyndary bar eken dep jar salǵanbyz. Ókinishke qarai «áu» degen adam bolmady. Biz bolmasaq ta keiingi ósip kele jatqan oqymysty azamattardyń biriniń, tereńge kómilip, shań astynda jatqan arhivtik qújattardyń arasynan «myna atamyzdyń kúlli qazaqqa sińirgen eńbegi zor eken» dep alyp shyqqanyna, «mynau senderdiń eldiń ǵúlamasy eken» dep tabystaǵanyna razy bolmasqa ábdimiz joq. Keltirilgen derekterden biz sol patsha zamanynda bodandyqta júrse de óz bilimdiligin kórsetip, júrtqa adaldyǵynyń arqasynda dárigerlik qyzmet atqarǵan aitysker aqyn Búqa moldany ekinshi qyrynan tanimyz.

Búqara qalasynan bilim alǵan, jas balalardyń sauatyn ashqan, dárigerlik emmen ainalysqan kózi ashyq sol zamannyń oqymystylary sanalatyn Búqa men Jaqsybai siyaqty sauatty adamdary bar bolsa da búkil qazaqtardy jabaiylar qataryna aparǵan basqynshylyq, otarshyldyq sayasat. Áitpese, sol jyldary ústemdik qúrǵan Keńestik ókimet «Bizdiń qazaq oqymaǵan, mal baqqan, qaiǵy dertpen júregine qan qatqan. Oqymaǵan soqyr edik, mal kúzetip otyr edik, endi shyqtyq jaryqqa», dep ándetkizer me edi. Múnyń bári ótken kezde ilgeri damu ústinde bolǵan elimizdiń jaqsylyq jaǵyn búrkemeleu arqyly tarihymyzdy búrmalaǵan otarshyldardyń sanamyzǵa túsau saluy, erkindikti oilaudy toqyratuy bolatyn.

Búqa molda 1860 jyldary osy Taldy, Toǵaily auyldary tóńireginde dúniege kelgen adam. Túp tamyryn Baitúgei atamyzdan alatyn ataqty qyzyl sózdiń júirigi, sheshendigimen aty shyqqan ári batyr Aqqabaqtai biden taraǵan Qúdaiberdiniń Tásibeginen. Ózge aǵaiyndarmen birge auyly aralas, qoiy qoralas jatyp Qoyandytaudyń bókterindegi Taldy ózeniniń basymen, Niyazaqynnyń sazy, Tyshqan ózeniniń eki saǵasyn jailaǵan Qúdaiberdiniń úrpaqtary ózge rularmen birshama qanatyn sozyp, jaiyla ornalasqan. Tásibektiń balasy Dulattyń alty úlynyń biri Qúrmannan Úmbet tuylǵan. Jasynan bauyrlarynyń qamqorlyǵynda bolyp búla ósken Úmbettiń de shańyraǵynan da biraz bala órbigen. Búqa moldanyń aǵasy Atambek sopylyq joldy ústanyp ómir baqi úilenbei ótken. Búqa moldanyń bauyrynan Núrqabek, Qazy, Múhamádi, Bektúrsyn, Aqmádi degen bes bala qalǵan. Búqa eseigennen keiin oqu izdep sol kezdegi aty alysqa jaiylǵan Búqaradaǵy medresege barady. Qazaq júrtynyń arasynda ejelden-aq «Kókiltash» medresesin qazaq saldyrǵan eken degen ańyzǵa súiengen qazaqtar osynda oquǵa kóp keletin bolǵan. Solardyń ishinde ataqty Máshhúr Júsip Kópeev, aqyn Túrmaǵanbet Iztileuovterdiń ústazdary bolǵan bilimdarlar, olardyń ózderi de osy oqu ornyn támamdaǵan. Búqara qalasyndaǵy 16 ǵasyrda salynǵan Kókiltash medresesin Myrzakeldi ruynan shyqqan Jaqsybai ekeui birge oqyp bitirgen. Múmkin joǵaryda attary atalǵan qazaqtyń birtuar ǵúlamalarymen birge oqyǵan da shyǵar, ol da da ǵajap emes. Sebebi Máshhúr Júsip aitqan eken: «Kókiltashta sytqamyt qylǵan adam ne bai bolyp, ne áulie bolyp, ne molda bolyp shyǵady, qúr alaqan shyqpaidy», – dep. Áulielikpen aitqan sózi aidai kelip kókiregi bilimge bailanǵan Búqa da medreseden qúr alaqan shyqpaǵan. Ol kezderdegi molda atauy qazirgi qúran oqyp, janaza shyǵaratyn adamnyń dini atauy emes, oqyǵan sauaty bar «múǵalim» degen maǵynada qoldanylǵan. Esimizde ǵoi, qariyalardyń bizdiń bir isimizge riza bolǵanda «molda bol, balam» deitini. Medreseden arnaiy bilim alyp «molda» atanyp elge oralǵannan keiin el ishindegi estiyar balalardy jinap, arnaiy kiiz úi tikkizip, sony paidalanyp sauat ashu sharalaryn júrgizgen. Sodan keiin ǵana óz atyna molda atauy qosylǵan. Ol kezderde hat tanymaityn, oqu-jazu, syzu bilmeitin adamǵa molda sózi jalǵanbaǵan. Auylǵa kelip, arapsha sauat ashu mektepterin úiymdastyryp, ekinshi Ybyrai Altynsarinniń jankeshti qyzmetin jalǵastyrǵan deuimizge bolady. Búqa moldadan júzdegen balalar arabsha hat tanyǵan jáne basqa da pánderden bilim alǵan. Kóptegen oquǵa yntaly jastarmen birge 1903 jyldary ol kisiden jan-jaqty bilim alǵan, esimi áli kúnge deiin el arasynda qúrmetteletin Núrǵazy atalaryn úrpaqtary jii eske alady.

Búqa molda suyryp salma aqyndyǵymen qatar qara sózge kelgende de tógilte aitatyn sheber bolǵan. Medresede alǵan bilimin keńinen paidalana otyryp sol zamannyń adam emdeitin dárigerlik ilimin de igergen. El arasyndaǵy auru-syrqaudy emdeitin emshiligi de bolǵandyǵy belgili. Búqa moldanyń el ishindegi bedeliniń óskendigin mynadan-aq kóruge bolady. Onyń tilin alǵan adamdar qoldasyp Búrqan auylynyń ońtústiginen aǵyndy ózenniń batys jaǵalauynan qalap jeke meshit túrǵyzǵan. Sol ainalada túratyn júrttyń balalaryn jinap, meshitti kúndiz bala oqytuǵa paidalanyp shákirtter daiyndaǵan. Arnaiy azan shaqyratyn biik tóbesi Azantóbe atauyn alǵan. SHarshamai-shaldyqpai oiyna alǵan isin sońyna deiin atqaryp, Tyshqan ózeniniń boiynan Sarybel jáne Sadyr auyldarynyń ókpe túsynan eki su diirmenin salyp, sudy arnaiy arnamen bókterletip ákelip búryp, júrgizip, ún tartyp eldi qyjalattan shyǵarǵan. Búl istegen júmystary ol kisiniń qatarlastarynan oiy ozyq tuǵandyǵyn, ózge júrttardan qazaqtyń qalyspauyn tilegendigi bilinedi. Kásipshilikpen ainalysqandyǵyn sol kezderdegi tuyndaǵan «Anau qyrda tatar túr, basqalarmen qatar túr. Mynau oida qazaq túr qastarynda azap túr», degen kertarpa sózdi joqqa shyǵarǵysy kelgen, kókirek kózi ashyq, jańalyqqa úmtylǵan, óz zamanynyń óte sauatty oqymysty adamy bolǵandyǵyn kórsetedi. Salynǵan su diirmenderi múndaǵy jyldarǵa deiin istep túrǵan. 1928 jyldary Búqa molda tuystarymen arǵy jaqqa ótip ketkennen keiin qarausyz qalǵasyn Pavlov degen bir orys júrgizgen. Sadyr auylynyń ejelgi túrǵyny Smanov Seriktiń esinde qalǵany mynau: «Meniń naǵashy atam Sapaqúly Elubaidyń aituynsha Búqa atalarymyz Qytaiǵa konys audaryp qasha kóship ketken soń ol diirmendi orys jigiti, keiin biraz uaqyt Ydyrys degen adam qolǵa alǵan. Diirmenniń erkek, úrǵashy tastaryn ózi qashap, shekip qaita salypty», – deidi.

Biz endi Búqa moldanyń tikelei dárigerlik qyzmet atqarǵanyna kelsek, memlekettik Ortalyq arhivten alynǵan málimette ol jóninde myna tómendegidei derek berilgen. «Búqa Úmbetúly Jarkent ueziniń Baitúgei bolysynyń ospaǵa (sheshek auruy) qarsy egushi bolyp qyzmet atqarǵan 1883-1899 jyldar arasynda 1-10 jas aralyǵyndaǵy 15 myń balaǵa sheshek ekpesin egip, ekpesi sátti shyqqan. Eń jaman bala auruy júqpaly sheshek auruy bolsa, búl aurudyn aldyn alu ekpe ektiru edi. Búqa atamyz búl iske ábden mamandanyp alǵan. Jyl saiyn alatyn ailyǵy 60 rublь bolǵan. Al 1899 jyldan bastap ony júmystan qysqartyp jiberedi, sonda da Búqa atamyz 1903 jylǵa deiin oyaz dárigeri men meditsina personalynyń janynda tegin júmys istep júrgen. Sońǵy 4 jyldyń ishinde 4 myńnan astam balaǵa ospa ekpesin salyp, sheshek auruynyń sheńgelinen aman alyp qalady. Qújatta 1-10 jas aralyǵyndaǵy úl, qyzdardyń jalpy sany 3139 qazaq balasynyń tizimin kórsetip, anyq jazylǵan», – deidi arhivten tabylǵan qújattarymen tanystyrǵan Núrjan Sádirbekúly. «Negizi odan da kóp, barlyǵynyń tizimin jazyp edim, qújattar saqtalmai qaldy», – deidi Búqa moldanyń ózi. Osyndai elge erekshe janashyrlyq qyzmeti úshin Búqa Úmbetúly Jetisu gubernatory tarapynan kúmis medalьmen jáne Vladimir lentasymen marapattalady. Múndai halqy úshin, eldiń keleshegi – balalarǵa qamqor bolyp sheshekke qarsy ekpeni júmyssyz qalsa da óz erkimen atqarǵan Búqa molda Úmbetúlynyń eńbegi zor. Ekpe alyp aman qalǵan sol balalardyń keiingi úrpaqtaǵy alǵashqy dáriger retinde tuǵan jerine eskertkish qoisa da artyq emes.

El ishinde Átike-Núrjeke dastanyn Núrjekeniń tuysy bolǵasyn Búqa molda shyǵarǵan degen sóz de bar. Bir sát oqyrmandarymyzdyń esine Búqa molda men Jaqsybai moldanyń aitysyn sala ketsek te artyq bolmas. Birde el jailauǵa shyqqanda Suannyń bir ataqty adamy qaitys bolyp, janazasyn Jaqsybai molda shyǵarypty. Qaitar jolda tau asuyndaǵy tar kezeńde habar keshigip jetip, qaitys bolǵan qadirli kisiniń janazasyna úlgermese de kóńil aituǵa kele jatqan Búqa moldamen kezigip qalyp ekeui sózben qaǵysa ketedi. Sonda Búqa molda Jaqsybaiǵa qarap:

«Assalaumaǵaláikum, Jaqsybaiym,

Ańqau elge aramza baqsydaiyn.

Pitir men pidiyasyn qatar alyp,

O, dúniege barasyń ba jaqsydaiyn?!», – degende Jaqsybai da júlyp alǵandai:

«Uaǵalaikumsalam Búqa molda,

Búqa molda, aqyly júqa molda.

Keshigip kele jatqan ózińnen kór,

Bylai júr, kóldeneńdep túr ma jolda», – dep jauap beripti. (SHumaqtar 2018 jyldary Aidar Núrpeiisúlynan jazyp alynyp, óńdelip basylǵan). Búl iisi qazaqqa tán qaǵytpadan úǵarymyz, ekeuiniń bir-birin óte jaqsy biletin, ázil-qaljyńy jarasqan jandar ekenin ańǵaruǵa bolady.

Patsha taqtan qúlap Keńes ókimeti ornaǵan jyldarda dáriger atamyzdyń qandai eńbek etkeni, ne istegeni turaly málimet ázirge tabylmai túr. Dei túrsaqta, qanshama jyl eldiń ishindegi auru-syrqaulardy emdep, eńbektegen baladan bastap, eńkeigen kárige deiingilerdiń densaulyǵyn jaqsartuǵa júmys jasaǵan emshiniń shipasyn halyq kórgen siyaqty. Qazaqqa janashyrlyqpen únemi qyzmet kórsetip júrgen dáriger adamnyń úiinde tynysh jatuy múmkin emes. Keńes ókimetiniń 1920 jyldardyń ortasynan bastalǵan «teke saqaldyń» qazaq ziyalylary men oqymysty adamdarǵa qarsy qudalau sayasaty, auqatty adamdardyń mal-múlkin tárkileu tyqyry tayanǵansha emshiligin jasaǵan. Búqa moldany tuystarynyń aituy boiynsha 1928 jyly úkimet oryndary qaita-qaita mazalap Jarkentke shaqyra bastaidy. Sol kezderde shekaraǵa jaqyn ornalasqan osy aimaqtaǵy oqyǵan, sauatty qyzmettegi jáne bylaiǵy hat tanityn adamdardy kinálaudyń biri Qytaimen bailanysy bar degen aiyp bolatyn. Ózine osyndai jónsiz aiyp taǵyla bastaǵanyn sezgennen soń, 1929 jyly tuystaryn jinap, kóshti bastap Qoyandytaudyń bauyryn jaǵalap, Mánju, SHejin arqyly Qazan kóldi basyp shet elge ótpek bolǵan. Búlardyń Qytai jerine aua kóshpek bolǵan piǵylyn jansyzdar arqyly bilip otyrǵan jergilikti ókimet oryndary «Komotryadty» quǵynshy etip arttarynan jiberedi. Maqsattary kóshti qaiyryp, basshylaryn jańa ómirge qarsylyq tanytushylar, el arasyna iritki tuǵyzushylar retinde jazaǵa tartu. Quǵynshylar jetse qalyń kóshtegi adamdardy ayamaitynyn bilgen Búqa molda olardy aldyǵa jiberip, ózi quǵynshylardy sońynda qalyp, olardy kútip otyrady. Búlardyń izine túsip kele jatqan quǵynshy otryad, taudyń qiya betine ilingende Búqa molda «teris oqudy» paidalanyp olardyń ústine jeldetip, borandatyp qalyń qar, búrshaq aralas jańbyr jaudyryp artyn qalyń nóserge ainaldyryp jiberedi. Qiya bettegi jolsyzda attary taiǵanaqtaǵan biraz soldattar attan qúlap jaralanyp, al otryadtyń bastap kele jatqan orys jigiti attan qúlap óledi. Sol otryadtyń ishindegi es toqtatqan adamdar qua bersek otryadty qyryp alarmyz dep quǵyndy toqtatyp, ólgen bastyǵyn óńgerip, soldattardy alyp keri qaitady.

Aman-esen arǵy jaqqa ótip barǵan el etek-jeńin jiyp, Qytai jerindegi Kúnes audanyna ornalasqan. SHaruasymen ainalysyp júrse de aityskerligin toqtatpaǵan aqyn 1929 jyly Qúlja qalasynan shyqqan SHiyǵyn SHilibi degen aqynmen bir kún aitysyp ony jeńgen. Jeńilgen SHilibi oǵan «menimen birge júr» dep qolqa salady. Onyń sebebi de joq emes edi. Birinshiden, ol kisi qolynda biraz dúniesi bar bai adam boluy kerek, ekinshiden Búqa moldanyń boiyndaǵy erekshe qasietterin túsine bilgendikten qatty syilai jyǵylyp, Búqa moldaǵa «Qúljaǵa meniń janyma kóship kelseń barlyq jaǵdaiyńdy jasaimyn» degen izgi nietin bildiripti. Biraq onyń shaqyruyn qabyl almaǵan Búqa molda sypaiy ǵana «Men bir jyldan keiin búl dúnieden ótemin. Kóp dúnieniń qajeti joq, sondyqtan da maǵan seniń shyn peiiliń ausa Uais mazarynyń qasynan jer ber, meni tuystarym sol jerge súiegimdi arulap qoisyn» degen eken. Áulieliligi kópke áigili, qasiet qonǵan adam ózi boljaǵandai keler 1930 jyly ish súzegimen auyryp qaitys bolady. Ózi ósiet etip qaldyrǵandai Uais mazaryna jerlenipti. Ómirine kóz jiberseńiz «Kókiltash» medresesinde qatarlas oqyǵan Máshhúr Júsiptiń basynan ótken jaǵdai qaitalanuyda beker emes. «…Ne áulie bolyp, ne molda bolyp shyǵady, qúr alaqan shyqpaidy» degenine eriksiz bas iesiz.

Kei shaqtarda oiǵa kirseń ótken kezderdegi eli úshin atqarǵan izgi isterimen esimderi tarihqa ainalǵan úlaǵatty túlǵalar turaly jazudyń da óz qiyndyǵy bar. El auzynan estigen áńgimelerińdi, ártúrli jerden oqyǵan málimetterińdi salystyrasyń, jetpei jatqan jerlerin kózi qaraqty jandardan súrastyrasyń, sóitip baryp pámdegen dúnieńdi anyqtaǵannan soń ǵana qaǵaz betinde oi qorytasyń. Búl maqala da tirnektep jinalǵan derektermen tolyqty.

Óz zamanynda ataǵy kópke jaiylǵan, arhivtik qújattarda aituly dáriger retinde esimi tarihta saqtalǵan áigili Búqa molda turaly osy maqalany jazuǵa qajetti málimettermen bólisken tarihshy-ǵalym Núrjan Sádirbekúlyna, tarihshy, ári Búqa moldanyń tuysy Múhametáli Tuǵanbaevqa, jazushy Darhan Beisenbekke rizashylyǵymdy bildiremin.

 

Molot SOLTANAEV,

aqyn, QR Bilim beru isiniń ozyq qyzmetkeri,

Qazaqstan Jurnalister odaǵynyń múshesi,

Panfilov audanynyń Qúrmetti azamaty.

Jariyalandy. – Jarkent: «Jarkent ainasy» gazeti. №16. 2023. 5 b.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 8
Ақиқат айтылмай қалды
Halyq jady

Aqiqat aitylmai qaldy

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
Halyq jady

Baiyrsha Abylaihanovtyń beimálim taǵdyry

August 10, 2026
Айбат
Halyq jady

Aibat

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
Halyq jady

Kelmeske ketsin sol zūlmat……

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
Halyq jady

JARKENT ÓŃIRINDEGI «ALJIR»

July 30, 2026
Әжек ақын
Halyq jady

Ájek aqyn

July 9, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz