2020 jylǵy 24 qarashada Qazaqstan Respublikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi memlekettik komissiya qúru turaly» №456 Jarlyǵy shyqqany belgili. Óńirlerge kelgen júmysshy toptary qúǵyn-súrgin qúrbandaryna qatysty ártúrli derekterdi olardyń úrpaqtarynan anyqtap, kópti kórgen jón-josyqty biletin biraz adamdarmen áńgimelesip, estelikter jinap qaitty. Estuimizshe estelikter arqyly tarihi ádilettikti ornatu, sol boiynsha jazyqsyz jazalanǵan qúrbandardyń qúqyǵyn qalpyna keltiru siyaqty izdenis júmysy júrip jatyr.
Jarkent óńirinde de sol azapty jyldarǵa qatysty ashylmai jatqan, eldiń kóz aldynan súrilip ketip úmyt bolǵan, biraq júrttyń jadynan ketpegen Keńestik júieniń zorlyqshyl qylmysynyń kuási bolarlyqtai oryndar bar. Onyń biri qaladaǵy Jarkent túrmesi bolsa, ekinshisi Ile ózeniniń soltústik jaǵalauyndaǵy Moiynqúmdaǵy «Jarkent Aljiri».
Otarshyl patsha zamanyndaǵy jergilikti halyqty úreidiń qúshaǵynda ústau úshin salynǵan Jarkent túrmesi, túrmege túsken tútqyndardyń jai-kúii, olardyń jasyryn túngi mezgilde atyluy, taǵy da basqa adamdardyń erkine qarsy júrgizilgen qataldyqtary turaly audandyq, respublikalyq baspasóz betterinde jazyldy. Al endi Jarkent jerindegi «Aljirge» keletin bolsaq el auzyndaǵy áńgimelerde bolmasa, basqadai gazet betterine shyqqan 30 jyldardaǵy sayasi quǵyn-súrgin turaly jazylǵan maqalalarda, kitaptarda múlde aitylmaidy. 1930 jyly 13 mamyrda KSRO Halyq Kommissarlar Keńesiniń «Qazaqstanda eńbekpen tuzetu lagerin qúru turaly» qaulysy shyqty. Sol jyldardan bastap «Karlag», Steplag», «Aljir» lagerlerin basqaratyn GULAG ( Glavnoe upravlenie lageryami) mekemesi qúrylyp, keiin OGPU (Obъedinennoe Gosudarstvennoe Politicheskoe Upravlenie) qaramaǵyna berildi. Keńes ókimetiniń búl úiymdy qúrudaǵy negizgi maqsaty «KSRO-da ne bolyp jatyr, bárin bilu» ústanymy boldy. Qysqasha aitqanda búkil el boiynsha lagerler júiesin qúru «halyq jaularyn» jazalau, sóite túra arzan júmys qolyn paidalanu arqyly ónerkásip oryndaryn salu, auylsharuashylyndaǵy ónim óndirudi arttyru jolyn kózdedi.
Keiingi anyqtalǵan derekterge kóz salsaq 1929 jyldan 1953 jyldyń aralyǵynda KSRO boiynsha GULAG túrme-lagerlerinde 14 mln adam azap shekken. Búl lagerlerde qamauda ústalǵandarǵa memleket asa kóp shyǵyn shyǵara qoimady. SHala qúrsaq as iship, tozǵan, jyrtylǵan kiimdermen saqyldaǵan qysqy ayazda, jazdaǵy mi ainaldyratyn aptap ystyqta esh jaǵdaisyz óte auyr jaida eńbek etti. Sondai «halyq jaularynyń áielderine arnalǵan» koloniya Ile ózeniniń oń qabaǵyndaǵy qúmdauyt orynǵa salynǵan.
Árine tarihi taqyrypqa qalam tartqanda Ile ózeniniń boiyndaǵy Moiynqúmdaǵy kóne Jibek jolynyń bir tarmaǵy – Jarkent pen Qorǵastyń arasyn jalǵaityn ańyzben astarlasyp jatqan Aqtam turaly aitpasqa bolmaidy. Mánjuler (Qytaidy 1664 jyly manьchjurlar basyp alyp, 20 ǵasyrdyń basyna deiin bilegen) Bestóbe tauynyń bauyryndaǵy Aqqent (1856 jyly tamyz aiynda SH.Uálihanov sibe, solondar kúzetken Aqkenttegi qytai beketine soqpai ketedi) beketinen bastap Ileniń jaǵalauyna deiin qarauyl beketterin salyp, arnaiy jasaq ústaǵan. 1881 jylǵy sáuirdegi Sankt-Peterburg-Pekin kelisiminen keiin shekara retinde belgilengen Qorǵas ózenin boilai qytailar bas qarauyl, tas qarauyl, qyzyl qarauyl degen ataumen tosqauyl beketter jasap eki-úsh adamdyq kúzet qoiǵan.
Ile ózeniniń boiyn jaǵalai júretin keruen jolynyń ústine salynǵan Aqtam beketi kezinde el tolastamai ótetin qara joldyń boiyndaǵy ayaq suytar ayaldama bolǵan. Jol ústiniń tynyshtyǵyn kúzetetin qarauyldardyń túraqty túratyn tamnan soqqan úileri, jylqy, basqa da mal ústaityn qora jailary salynǵan. Adamdar kúndelikti paidalanatyn auyz sudy tereń qazylǵan jer asty qúdyqtarynan ishken. Bekettiń ainalasynda aǵashtar bertinge deiin ári ótken, beri ótken adamdarǵa kóleńke ústap ósip túrǵan. Ile jaǵalauyndaǵy tiimdi keruen joly ústindegi Aqtamdy qytailardyń tastap ketuine osynda salǵan úileriniń birinde otyrǵan beket bastyǵynyń qyzyn qaraqúrt shaǵyp óltirui sebep bolǵan. Ekinshiden, taǵy bir sebebi 1881 jylǵy Sankt-Peterburg kelisim sharty boiynsha shekaranyń Qorǵas ózeni bolyp belgilenuiniń de áseri bolar. Ol da ǵajap emes. Qyzynyń qaiǵysyna qaiǵyrǵan beket basshysy qarauyndaǵy adamdardy túgel jinap, qyzynyń múrdesiniń basyna aq kirpishten kúmbez túrǵyzǵan. Aq kirpishten qalanyp, alystan qaraǵanda aǵaryp kórinetindikten sol mańai Aqtam atalyp ketken. Kezinde Ile boiyndaǵy sharuashylyqtyń jerinen shóp jinauǵa baryp júretin traktorshy aǵalarymyz Aqtamnyń tóńiregindegi búira qúmdardardyń arasynda tereńdigi qyryq qúlashtyq, sekseuilmen shegendelgen múzdai suy bar qúdyq bolǵan deitin. Kózi kórgen adamdardyń aituy boiynsha 60 jyldardan keiin kóp paidalanbaǵandyqtan sol jerlerdegi 9 qúdyq jel aidaǵan qúm túsip, shóp-shalamǵa tolyp, keuip qalǵan.
Jastaiynan qara júmysqa aralasyp, keiinnen sharuashylyqtyń ár salasynda eńbek etip, qazir zeinette otyrǵan Dúisenbek qariyamen áńgimelese qalsańyz Jarkent jeriniń 60 jyldardan bergi tarihyn qolmen qoiǵandai etip aityp beredi. El jady degenińiz naǵyz osy Dúisenbek. Dúisenbektiń arǵy áuleti Qorǵas ózeniniń boiyndaǵy Iintalda túrǵan. Ákesi Halyqty 1930 jyldary tau saǵasyndaǵy tuystary túratyn Búrqanǵa barǵan jerinde GPU jendetteri ústap alyp, Jarkent túrmesine qamap tastaǵan. Ákesi turaly taǵy da basqa derekterdi bilmek bolyp kóp adamdarǵa jolyqqan. Sondai bir shaqty Dúisenbek bylai dep esine alady.
«1994 jyldary jaz aiynyń aptap ystyǵynda susynymyzdy qamdap alyp ózim bar, Ahmetov Ábdimanap, Balǵabaev Málik úsheumiz Kishishyǵan auylynyń astyndaǵy túie qorada jeke menshik malyn baǵyp otyrǵan Ámiraqyn qariyany mashinamyzǵa otyrǵyzyp alyp jolǵa shyqtyq. Maqsatymyz Úsek kóliniń astyńǵy jaǵyndaǵy búrynǵy túz óndirgen Túzkóldi izdep tabu. Ámiraqyn aqsaqal jasy 92-93 shamasynda bolsa da eńsesi túspegen, sózi nyq shyǵatyn, jasynda túlǵaly, qairatty bolǵan boluy kerek, áli de sergek, atyna erkin minip-túsip, aldyndaǵy túiesin kózdep baǵady eken. Jolshybai kóliktiń ishinde áńgimelese otyryp kóp jaiǵa qanyqtyq. Qúdaiberdi ruynan shyqqan Ámiraqyn qariyanyń ómiri de ashy zapyranǵa toly, estigen adam tolqymai tyńdai almaidy. Alǵashqy qiyndyqqa tap bolǵan búralań ómiri birinshi dúniejúzilik soǵys kezinen bastalǵan. Qazaqtardan qara júmysqa adam alu turaly patsha úkimetiniń 1916 jylǵy jarlyǵyna qarsy kóteriliske shyqqandardyń biri Satai bolysy Múqa bastaǵan qaruly top edi. Qoyandytaudyń bókterin qonystanyp otyrǵan Satai, Qúdaiberdi, taǵy da basqa rulardyń atqa qonǵan júrekti de bilekti jigitteri yntymaqtasa tize qosyp, jarlyqqa qarsy soǵysqa qara júmysqa er azamattardy bermeu jóninde kúreske kóterilgen. Otarshyl úkimettiń baǵynyshty elge oiyna kelgenin istep, qarapaiym adamdarǵa kórsetken zorlyq-zombylyqtary shegine jetkesin qarulanǵan jigitter olardyń qylyǵyna toqtau salǵysy kelgen. Búl jóninde búrynǵy jazylǵan derektegindei patsha úkimeti búlarǵa jazalaushy ásker jiberip, kóterilisti talqandaǵan. Búlikke qatysy bar adamdardy tútqyndap, Jarkent túrmesine tyǵyp, óte belsendilerin aiyptap, sottap, Sibirge aidauǵa jibergen. Sottalǵandardyń ishinde tepse temir úzetin 24 jastaǵy Ámiraqyn da aidauǵa kesilgen. 1917 jylǵy bolshevikterdiń bilikke kelgen Qazan tóńkerisinen keiingi alasapyran kúnderi Ámiraqyn aqsaqal aidalyp barǵan jerinen qashyp shyǵyp, jayaulap, qiyndyqtardy kóre júrip tuǵan jerine áreń jetedi. Jańadan qúrylyp jatqan úkimettiń baǵyt-baǵdaryn túsinbegen ári qolynda eshqandai qújaty joq, ózi búryn úkimetke qarsy kóteriliske qatysyp sottalǵan Ámiraqyn auylyna túraqtamai, biraz uaqyttan soń Ile ózeniniń boiyna túsip ketedi. Belgili bir jalaqyǵa kelisip, Jarkentke qaraǵai tasymaldaityn júmysqa kiredi. Ile ózeniniń oń jaǵalauyndaǵy Ketpen tauynyń bauyryna ornalasqan Qaljat, Diirmen, Ketpen auyldarynyń ústindegi qoinau-qoinaudaǵy boilai ósken myńjyldyq qaraǵailardy jyǵyp, aǵyzyp, bútaqtaryn bútarlap, sidamdap, Ile ózeniniń boiyndaǵy ótkeldiń túsyna ógizben, atpen súirep jetkizumen ainalysqan. Úzyn qaraǵai bórenelerdi 20-30-dan bailastyryp saldap, ózenge túsirip, bergi betke ótkizgen. Qaraǵai jyǵyp, olardy tasu júmystary ayaqtalǵannan keiin sol mańnan óndirilip jatqan Túzkól kenishine júmysqa kiredi. Osy mańda adamdardyń kúndelikti túrmysqa, malǵa beruge paidalanylatyn jer astynan óndiriletin túz keni bolǵandyǵyn kóp adamdar biledi. Túz kásipshiliginde isteu Ámiraqyn qariyaǵa tanys kásip bolǵan eken. Jas kezinde tuysy Múqai batyrǵa ilesip Túzkentten oiyp-oiyp alǵan qaratiken (iri kristaldy qoibas túzdy qazaq osylai ataidy) túzdy túiege, atqa artyp, keruen túzip, shyǵystaǵy Qytaiǵa, myna jaǵy Sarqan jaqqa, sodan keiin Altyn-Emel asuyn basyp Koyankózge, Tezek tóreniń auylyna deiin kire tartqan.
Keiingi jyldary men kórgende Túzkóldiń shúńqyry áli de bar eken, tekpishekpen túsip, túzyn kórdim. Ámiraqyn qariyanyń aituynsha, sol kezderde kózimen kórgeni, SHolaqai auylynyń Ile ózenine jaqyn tústa at shaptyrymdai jerdi alyp jatqan, sekseuil, torańǵy, jyńǵylmen qorshalǵan, ainalasyna qaruly kúzet qoiylǵan áielder koloniyasy bolǵan. Aidalaǵa túrǵyzylǵan osy baraqtarda sottalyp, jazasyn eńbekpen ótep jatqandardyń arasynda qazaq, orys, tatar, ukrain, tájik últynyń áielderi de ústalǵan. Jazalylardyń deni tań qarańǵysynan túryp, qas qaraiǵansha ózenniń, kóldiń jaǵalauynan jalań qoldarymen qamys oryp, baulap, keshkilik baqylaushylarǵa eseptep ótkizgenshe tynym tappaidy eken. Kei kezderde koloniya kúzetshileri kúndiz tapqan aqshalaryna qaladan araq-sharap aldyryp, túnge qarai toiǵanynsha iship, mastyqtan úiyqtap qalatyn. Tayau aradaǵy túz óndiretin júmysshylardyń barlyǵy erikti azamattar bolǵandyqtan ishindegi júrektileri kúzetshilerdiń mastyqtan oyanbaitynyn paidalanyp, baiqatpai baraqtarǵa kirip, shala qúrsaq jandarǵa qoldaryndaǵy bar azyq-túlikterimen, jyly kiim-keshekterimen, áiteuir qolda barymen bólisetin bolǵan. Túnniń bir uaǵyna deiin áieldermen áńgime dúken qúryp, olardyń ne úshin jazasyn ótep júrgenin bilip, keide auyr túrmystan qajyǵan jandarǵa án salyp berip, kóńildendirip qaitatyn bolǵan. Solardyń arasynda Ámiraqynnyń ózi de júripti. Keiin basqa jaqqa júmysqa auysqan soń ol koloniyadaǵy áielderdiń qalǵan taǵdyrynyń ne bolǵandyǵynan habarsyz qalǵan. Soǵystan keiin eldiń túrmys jaǵdaiy túzelip, sharuashylyqtardyń irgesi nyǵaiyp, kolhoz, sovhozdardyń qúrylymy jańasha qúrylǵan tústa túie baǵuǵa auysqan. SHaruashylyq túieni Moiynqúmdaǵy ózderine qarasty qúmdy búiratqa jayatyn bolǵan. Ámiraqyn qariya mal baǵuǵa shyqqanda bayaǵy qoldan túrǵyzylǵan aǵash baraqtardyń búzylyp, orny qalǵanyn ǵana kórgen. Ol jerdegi jazaly áielder qaida kóshirildi, qamaqta júrip júmys istegen áielderdiń sodan keiingi taǵdyry nendei boldy, jazalau ornyna adamdar jiberu qai jyldary toqtatyldy, búl súraqtardan qariya habarsyz kórinedi. Osy oqiǵanyń bárin kezinde kózimen kórip, qolymen atqarǵannan soń Ámiraqyn qariya san ótkelekten ótip, tynysh ómirge kezikken shaǵynda kókeiine túiip qalǵanyn aityp berdi, – dep Dúisekeń bayanyn ayaqtady.
Qazirgi tańda sol jyldardaǵy jazalau oryndarynyń qúpiyasy birtindep ashylyp keledi. Eger joǵarydaǵy Ámiraqyn qariyamen ákesi jaily derek izdegen Dúisen jolyǵa qalyp, áńgimesin tyńdap, Ile jaǵalauynda áielder koloniyasy bolǵandyǵyn maǵan jetkizbese áli talai uaqyt ashylmai jatuy kádik. Jarkent óńiriniń qatparly kezeńindegi tarihqa qatysty uaqiǵalardy zerttep, zerdelep júrgen ǵalymdar bar. Zamannyń tereń qoinauyna túsip ketken jaǵdayattardy da paraqtap berip júrgende, osydan 100 jyl búrynǵy Keńestik dáuirde, jazu-syzu bar kezde oryn alǵan aqtańdaqtardy ashyp, jaryqqa shyǵaru sol ǵalymdardyń úlesine tieri anyq.
Molot SOLTANAEV,
aqyn, QR Bilim beru isiniń ozyq qyzmetkeri,
Qazaqstan Jurnalister odaǵynyń múshesi,
Panfilov audanynyń Qúrmetti azamaty.
Jariyalandy. – Jarkent: «Jarkent ainasy» gazeti. №28. 2023. 4 b.











