2020 جىلعى 24 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى» №456 جارلىعى شىققانى بەلگىلى. وڭىرلەرگە كەلگەن جۇمىسشى توپتارى قۇعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى ءارتۇرلى دەرەكتەردى ولاردىڭ ۇرپاقتارىنان انىقتاپ، كوپتى كورگەن ءجون-جوسىقتى بىلەتىن ءبىراز ادامدارمەن اڭگىمەلەسىپ، ەستەلىكتەر جيناپ قايتتى. ەستۋىمىزشە ەستەلىكتەر ارقىلى تاريحي ادىلەتتىكتى ورناتۋ، سول بويىنشا جازىقسىز جازالانعان قۇربانداردىڭ قۇقىعىن قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى ىزدەنىس جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر.
جاركەنت وڭىرىندە دە سول ازاپتى جىلدارعا قاتىستى اشىلماي جاتقان، ەلدىڭ كوز الدىنان ءسۇرىلىپ كەتىپ ۇمىت بولعان، بىراق جۇرتتىڭ جادىنان كەتپەگەن كەڭەستىك جۇيەنىڭ زورلىقشىل قىلمىسىنىڭ كۋاسى بولارلىقتاي ورىندار بار. ونىڭ ءبىرى قالاداعى جاركەنت تۇرمەسى بولسا، ەكىنشىسى ىلە وزەنىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى مويىنقۇمداعى «جاركەنت ءالجيرى».
وتارشىل پاتشا زامانىنداعى جەرگىلىكتى حالىقتى ۇرەيدىڭ قۇشاعىندا ۇستاۋ ءۇشىن سالىنعان جاركەنت تۇرمەسى، تۇرمەگە تۇسكەن تۇتقىنداردىڭ جاي-كۇيى، ولاردىڭ جاسىرىن تۇنگى مەزگىلدە اتىلۋى، تاعى دا باسقا ادامداردىڭ ەركىنە قارسى جۇرگىزىلگەن قاتالدىقتارى تۋرالى اۋداندىق، رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە جازىلدى. ال ەندى جاركەنت جەرىندەگى «الجيرگە» كەلەتىن بولساق ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردە بولماسا، باسقاداي گازەت بەتتەرىنە شىققان 30 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى جازىلعان ماقالالاردا، كىتاپتاردا مۇلدە ايتىلمايدى. 1930 جىلى 13 مامىردا كسرو حالىق كومميسسارلار كەڭەسىنىڭ «قازاقستاندا ەڭبەكپەن تۋزەتۋ لاگەرىن قۇرۋ تۋرالى» قاۋلىسى شىقتى. سول جىلداردان باستاپ «كارلاگ»، ستەپلاگ»، «الجير» لاگەرلەرىن باسقاراتىن گۋلاگ ( گلاۆنوە ۋپراۆلەنيە لاگەريامي) مەكەمەسى قۇرىلىپ، كەيىن وگپۋ (وبەدينەننوە گوسۋدارستۆەننوە پوليتيچەسكوە ۋپراۆلەنيە) قاراماعىنا بەرىلدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ بۇل ۇيىمدى قۇرۋداعى نەگىزگى ماقساتى «كسرو-دا نە بولىپ جاتىر، ءبارىن ءبىلۋ» ۇستانىمى بولدى. قىسقاشا ايتقاندا بۇكىل ەل بويىنشا لاگەرلەر جۇيەسىن قۇرۋ «حالىق جاۋلارىن» جازالاۋ، سويتە تۇرا ارزان جۇمىس قولىن پايدالانۋ ارقىلى ونەركاسىپ ورىندارىن سالۋ، اۋىلشارۋاشىلىنداعى ءونىم ءوندىرۋدى ارتتىرۋ جولىن كوزدەدى.
كەيىنگى انىقتالعان دەرەكتەرگە كوز سالساق 1929 جىلدان 1953 جىلدىڭ ارالىعىندا كسرو بويىنشا گۋلاگ تۇرمە-لاگەرلەرىندە 14 ملن ادام ازاپ شەككەن. بۇل لاگەرلەردە قاماۋدا ۇستالعاندارعا مەملەكەت اسا كوپ شىعىن شىعارا قويمادى. شالا قۇرساق اس ءىشىپ، توزعان، جىرتىلعان كيىمدەرمەن ساقىلداعان قىسقى ايازدا، جازداعى مي اينالدىراتىن اپتاپ ىستىقتا ەش جاعدايسىز وتە اۋىر جايدا ەڭبەك ەتتى. سونداي «حالىق جاۋلارىنىڭ ايەلدەرىنە ارنالعان» كولونيا ىلە وزەنىنىڭ وڭ قاباعىنداعى قۇمداۋىت ورىنعا سالىنعان.
ارينە تاريحي تاقىرىپقا قالام تارتقاندا ىلە وزەنىنىڭ بويىنداعى مويىنقۇمداعى كونە جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى – جاركەنت پەن قورعاستىڭ اراسىن جالعايتىن اڭىزبەن استارلاسىپ جاتقان اقتام تۋرالى ايتپاسقا بولمايدى. مانجۋلەر (قىتايدى 1664 جىلى مانچجۋرلار باسىپ الىپ، 20 عاسىردىڭ باسىنا دەيىن بيلەگەن) بەستوبە تاۋىنىڭ باۋىرىنداعى اققەنت (1856 جىلى تامىز ايىندا ش.ءۋاليحانوۆ سىبە، سولوندار كۇزەتكەن اقكەنتتەگى قىتاي بەكەتىنە سوقپاي كەتەدى) بەكەتىنەن باستاپ ىلەنىڭ جاعالاۋىنا دەيىن قاراۋىل بەكەتتەرىن سالىپ، ارنايى جاساق ۇستاعان. 1881 جىلعى ساۋىردەگى سانكت-پەتەربۋرگ-پەكين كەلىسىمىنەن كەيىن شەكارا رەتىندە بەلگىلەنگەن قورعاس وزەنىن بويلاي قىتايلار باس قاراۋىل، تاس قاراۋىل، قىزىل قاراۋىل دەگەن اتاۋمەن توسقاۋىل بەكەتتەر جاساپ ەكى-ءۇش ادامدىق كۇزەت قويعان.
ىلە وزەنىنىڭ بويىن جاعالاي جۇرەتىن كەرۋەن جولىنىڭ ۇستىنە سالىنعان اقتام بەكەتى كەزىندە ەل تولاستاماي وتەتىن قارا جولدىڭ بويىنداعى اياق سۋىتار ايالداما بولعان. جول ءۇستىنىڭ تىنىشتىعىن كۇزەتەتىن قاراۋىلداردىڭ تۇراقتى تۇراتىن تامنان سوققان ۇيلەرى، جىلقى، باسقا دا مال ۇستايتىن قورا جايلارى سالىنعان. ادامدار كۇندەلىكتى پايدالاناتىن اۋىز سۋدى تەرەڭ قازىلعان جەر استى قۇدىقتارىنان ىشكەن. بەكەتتىڭ اينالاسىندا اعاشتار بەرتىنگە دەيىن ءارى وتكەن، بەرى وتكەن ادامدارعا كولەڭكە ۇستاپ ءوسىپ تۇرعان. ىلە جاعالاۋىنداعى ءتيىمدى كەرۋەن جولى ۇستىندەگى اقتامدى قىتايلاردىڭ تاستاپ كەتۋىنە وسىندا سالعان ۇيلەرىنىڭ بىرىندە وتىرعان بەكەت باستىعىنىڭ قىزىن قاراقۇرت شاعىپ ءولتىرۋى سەبەپ بولعان. ەكىنشىدەن، تاعى ءبىر سەبەبى 1881 جىلعى سانكت-پەتەربۋرگ كەلىسىم شارتى بويىنشا شەكارانىڭ قورعاس وزەنى بولىپ بەلگىلەنۋىنىڭ دە اسەرى بولار. ول دا عاجاپ ەمەس. قىزىنىڭ قايعىسىنا قايعىرعان بەكەت باسشىسى قاراۋىنداعى ادامداردى تۇگەل جيناپ، قىزىنىڭ مۇردەسىنىڭ باسىنا اق كىرپىشتەن كۇمبەز تۇرعىزعان. اق كىرپىشتەن قالانىپ، الىستان قاراعاندا اعارىپ كورىنەتىندىكتەن سول ماڭاي اقتام اتالىپ كەتكەن. كەزىندە ىلە بويىنداعى شارۋاشىلىقتىڭ جەرىنەن ءشوپ جيناۋعا بارىپ جۇرەتىن تراكتورشى اعالارىمىز اقتامنىڭ توڭىرەگىندەگى بۇيرا قۇمدارداردىڭ اراسىندا تەرەڭدىگى قىرىق قۇلاشتىق، سەكسەۋىلمەن شەگەندەلگەن مۇزداي سۋى بار قۇدىق بولعان دەيتىن. كوزى كورگەن ادامداردىڭ ايتۋى بويىنشا 60 جىلداردان كەيىن كوپ پايدالانباعاندىقتان سول جەرلەردەگى 9 قۇدىق جەل ايداعان قۇم ءتۇسىپ، ءشوپ-شالامعا تولىپ، كەۋىپ قالعان.
جاستايىنان قارا جۇمىسقا ارالاسىپ، كەيىننەن شارۋاشىلىقتىڭ ءار سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ، قازىر زەينەتتە وتىرعان دۇيسەنبەك قاريامەن اڭگىمەلەسە قالساڭىز جاركەنت جەرىنىڭ 60 جىلداردان بەرگى تاريحىن قولمەن قويعانداي ەتىپ ايتىپ بەرەدى. ەل جادى دەگەنىڭىز ناعىز وسى دۇيسەنبەك. دۇيسەنبەكتىڭ ارعى اۋلەتى قورعاس وزەنىنىڭ بويىنداعى ءيىنتالدا تۇرعان. اكەسى حالىقتى 1930 جىلدارى تاۋ ساعاسىنداعى تۋىستارى تۇراتىن بۇرقانعا بارعان جەرىندە گپۋ جەندەتتەرى ۇستاپ الىپ، جاركەنت تۇرمەسىنە قاماپ تاستاعان. اكەسى تۋرالى تاعى دا باسقا دەرەكتەردى بىلمەك بولىپ كوپ ادامدارعا جولىققان. سونداي ءبىر شاقتى دۇيسەنبەك بىلاي دەپ ەسىنە الادى.
«1994 جىلدارى جاز ايىنىڭ اپتاپ ىستىعىندا سۋسىنىمىزدى قامداپ الىپ ءوزىم بار، احمەتوۆ ءابدىماناپ، بالعاباەۆ مالىك ۇشەۋمىز كىشىشىعان اۋىلىنىڭ استىنداعى تۇيە قورادا جەكە مەنشىك مالىن باعىپ وتىرعان امىراقىن قاريانى ماشينامىزعا وتىرعىزىپ الىپ جولعا شىقتىق. ماقساتىمىز ۇسەك كولىنىڭ استىڭعى جاعىنداعى بۇرىنعى تۇز وندىرگەن تۇزكولدى ىزدەپ تابۋ. امىراقىن اقساقال جاسى 92-93 شاماسىندا بولسا دا ەڭسەسى تۇسپەگەن، ءسوزى نىق شىعاتىن، جاسىندا تۇلعالى، قايراتتى بولعان بولۋى كەرەك، ءالى دە سەرگەك، اتىنا ەركىن ءمىنىپ-ءتۇسىپ، الدىنداعى تۇيەسىن كوزدەپ باعادى ەكەن. جولشىباي كولىكتىڭ ىشىندە اڭگىمەلەسە وتىرىپ كوپ جايعا قانىقتىق. قۇدايبەردى رۋىنان شىققان امىراقىن قاريانىڭ ءومىرى دە اشى زاپىرانعا تولى، ەستىگەن ادام تولقىماي تىڭداي المايدى. العاشقى قيىندىققا تاپ بولعان بۇرالاڭ ءومىرى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىنەن باستالعان. قازاقتاردان قارا جۇمىسقا ادام الۋ تۋرالى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ 1916 جىلعى جارلىعىنا قارسى كوتەرىلىسكە شىققانداردىڭ ءبىرى ساتاي بولىسى مۇقا باستاعان قارۋلى توپ ەدى. قوياندىتاۋدىڭ بوكتەرىن قونىستانىپ وتىرعان ساتاي، قۇدايبەردى، تاعى دا باسقا رۋلاردىڭ اتقا قونعان جۇرەكتى دە بىلەكتى جىگىتتەرى ىنتىماقتاسا تىزە قوسىپ، جارلىققا قارسى سوعىسقا قارا جۇمىسقا ەر ازاماتتاردى بەرمەۋ جونىندە كۇرەسكە كوتەرىلگەن. وتارشىل ۇكىمەتتىڭ باعىنىشتى ەلگە ويىنا كەلگەنىن ىستەپ، قاراپايىم ادامدارعا كورسەتكەن زورلىق-زومبىلىقتارى شەگىنە جەتكەسىن قارۋلانعان جىگىتتەر ولاردىڭ قىلىعىنا توقتاۋ سالعىسى كەلگەن. بۇل جونىندە بۇرىنعى جازىلعان دەرەكتەگىندەي پاتشا ۇكىمەتى بۇلارعا جازالاۋشى اسكەر جىبەرىپ، كوتەرىلىستى تالقانداعان. بۇلىككە قاتىسى بار ادامداردى تۇتقىنداپ، جاركەنت تۇرمەسىنە تىعىپ، وتە بەلسەندىلەرىن ايىپتاپ، سوتتاپ، سىبىرگە ايداۋعا جىبەرگەن. سوتتالعانداردىڭ ىشىندە تەپسە تەمىر ۇزەتىن 24 جاستاعى امىراقىن دا ايداۋعا كەسىلگەن. 1917 جىلعى بولشەۆيكتەردىڭ بيلىككە كەلگەن قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى الاساپىران كۇندەرى امىراقىن اقساقال ايدالىپ بارعان جەرىنەن قاشىپ شىعىپ، جاياۋلاپ، قيىندىقتاردى كورە ءجۇرىپ تۋعان جەرىنە ارەڭ جەتەدى. جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان ۇكىمەتتىڭ باعىت-باعدارىن تۇسىنبەگەن ءارى قولىندا ەشقانداي قۇجاتى جوق، ءوزى بۇرىن ۇكىمەتكە قارسى كوتەرىلىسكە قاتىسىپ سوتتالعان امىراقىن اۋىلىنا تۇراقتاماي، ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ىلە وزەنىنىڭ بويىنا ءتۇسىپ كەتەدى. بەلگىلى ءبىر جالاقىعا كەلىسىپ، جاركەنتكە قاراعاي تاسىمالدايتىن جۇمىسقا كىرەدى. ىلە وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى كەتپەن تاۋىنىڭ باۋىرىنا ورنالاسقان قالجات، ديىرمەن، كەتپەن اۋىلدارىنىڭ ۇستىندەگى قويناۋ-قويناۋداعى بويلاي وسكەن مىڭجىلدىق قاراعايلاردى جىعىپ، اعىزىپ، بۇتاقتارىن بۇتارلاپ، سيدامداپ، ىلە وزەنىنىڭ بويىنداعى وتكەلدىڭ تۇسىنا وگىزبەن، اتپەن سۇيرەپ جەتكىزۋمەن اينالىسقان. ۇزىن قاراعاي بورەنەلەردى 20-30-دان بايلاستىرىپ سالداپ، وزەنگە ءتۇسىرىپ، بەرگى بەتكە وتكىزگەن. قاراعاي جىعىپ، ولاردى تاسۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن سول ماڭنان ءوندىرىلىپ جاتقان تۇزكول كەنىشىنە جۇمىسقا كىرەدى. وسى ماڭدا ادامداردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسقا، مالعا بەرۋگە پايدالانىلاتىن جەر استىنان وندىرىلەتىن تۇز كەنى بولعاندىعىن كوپ ادامدار بىلەدى. تۇز كاسىپشىلىگىندە ىستەۋ امىراقىن قارياعا تانىس كاسىپ بولعان ەكەن. جاس كەزىندە تۋىسى مۇقاي باتىرعا ىلەسىپ تۇزكەنتتەن ويىپ-ويىپ العان قاراتىكەن (ءىرى كريستالدى قويباس تۇزدى قازاق وسىلاي اتايدى) تۇزدى تۇيەگە، اتقا ارتىپ، كەرۋەن ءتۇزىپ، شىعىستاعى قىتايعا، مىنا جاعى سارقان جاققا، سودان كەيىن التىن-ەمەل اسۋىن باسىپ كويانكوزگە، تەزەك تورەنىڭ اۋىلىنا دەيىن كىرە تارتقان.
كەيىنگى جىلدارى مەن كورگەندە تۇزكولدىڭ شۇڭقىرى ءالى دە بار ەكەن، تەكپىشەكپەن ءتۇسىپ، تۇزىن كوردىم. امىراقىن قاريانىڭ ايتۋىنشا، سول كەزدەردە كوزىمەن كورگەنى، شولاقاي اۋىلىنىڭ ىلە وزەنىنە جاقىن تۇستا ات شاپتىرىمداي جەردى الىپ جاتقان، سەكسەۋىل، توراڭعى، جىڭعىلمەن قورشالعان، اينالاسىنا قارۋلى كۇزەت قويىلعان ايەلدەر كولونياسى بولعان. ايدالاعا تۇرعىزىلعان وسى باراقتاردا سوتتالىپ، جازاسىن ەڭبەكپەن وتەپ جاتقانداردىڭ اراسىندا قازاق، ورىس، تاتار، ۋكراين، تاجىك ۇلتىنىڭ ايەلدەرى دە ۇستالعان. جازالىلاردىڭ دەنى تاڭ قاراڭعىسىنان تۇرىپ، قاس قارايعانشا وزەننىڭ، كولدىڭ جاعالاۋىنان جالاڭ قولدارىمەن قامىس ورىپ، باۋلاپ، كەشكىلىك باقىلاۋشىلارعا ەسەپتەپ وتكىزگەنشە تىنىم تاپپايدى ەكەن. كەي كەزدەردە كولونيا كۇزەتشىلەرى كۇندىز تاپقان اقشالارىنا قالادان اراق-شاراپ الدىرىپ، تۇنگە قاراي تويعانىنشا ءىشىپ، ماستىقتان ۇيىقتاپ قالاتىن. تاياۋ اراداعى تۇز وندىرەتىن جۇمىسشىلاردىڭ بارلىعى ەرىكتى ازاماتتار بولعاندىقتان ىشىندەگى جۇرەكتىلەرى كۇزەتشىلەردىڭ ماستىقتان ويانبايتىنىن پايدالانىپ، بايقاتپاي باراقتارعا كىرىپ، شالا قۇرساق جاندارعا قولدارىنداعى بار ازىق-تۇلىكتەرىمەن، جىلى كيىم-كەشەكتەرىمەن، ايتەۋىر قولدا بارىمەن بولىسەتىن بولعان. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ايەلدەرمەن اڭگىمە دۇكەن قۇرىپ، ولاردىڭ نە ءۇشىن جازاسىن وتەپ جۇرگەنىن ءبىلىپ، كەيدە اۋىر تۇرمىستان قاجىعان جاندارعا ءان سالىپ بەرىپ، كوڭىلدەندىرىپ قايتاتىن بولعان. سولاردىڭ اراسىندا امىراقىننىڭ ءوزى دە ءجۇرىپتى. كەيىن باسقا جاققا جۇمىسقا اۋىسقان سوڭ ول كولونياداعى ايەلدەردىڭ قالعان تاعدىرىنىڭ نە بولعاندىعىنان حابارسىز قالعان. سوعىستان كەيىن ەلدىڭ تۇرمىس جاعدايى تۇزەلىپ، شارۋاشىلىقتاردىڭ ىرگەسى نىعايىپ، كولحوز، سوۆحوزداردىڭ قۇرىلىمى جاڭاشا قۇرىلعان تۇستا تۇيە باعۋعا اۋىسقان. شارۋاشىلىق تۇيەنى مويىنقۇمداعى وزدەرىنە قاراستى قۇمدى بۇيراتقا جاياتىن بولعان. امىراقىن قاريا مال باعۋعا شىققاندا باياعى قولدان تۇرعىزىلعان اعاش باراقتاردىڭ بۇزىلىپ، ورنى قالعانىن عانا كورگەن. ول جەردەگى جازالى ايەلدەر قايدا كوشىرىلدى، قاماقتا ءجۇرىپ جۇمىس ىستەگەن ايەلدەردىڭ سودان كەيىنگى تاعدىرى نەندەي بولدى، جازالاۋ ورنىنا ادامدار جىبەرۋ قاي جىلدارى توقتاتىلدى، بۇل سۇراقتاردان قاريا حابارسىز كورىنەدى. وسى وقيعانىڭ ءبارىن كەزىندە كوزىمەن كورىپ، قولىمەن اتقارعاننان سوڭ امىراقىن قاريا سان وتكەلەكتەن ءوتىپ، تىنىش ومىرگە كەزىككەن شاعىندا كوكەيىنە ءتۇيىپ قالعانىن ايتىپ بەردى، – دەپ دۇيسەكەڭ بايانىن اياقتادى.
قازىرگى تاڭدا سول جىلدارداعى جازالاۋ ورىندارىنىڭ قۇپياسى بىرتىندەپ اشىلىپ كەلەدى. ەگەر جوعارىداعى امىراقىن قاريامەن اكەسى جايلى دەرەك ىزدەگەن دۇيسەن جولىعا قالىپ، اڭگىمەسىن تىڭداپ، ىلە جاعالاۋىندا ايەلدەر كولونياسى بولعاندىعىن ماعان جەتكىزبەسە ءالى تالاي ۋاقىت اشىلماي جاتۋى كادىك. جاركەنت ءوڭىرىنىڭ قاتپارلى كەزەڭىندەگى تاريحقا قاتىستى ۋاقيعالاردى زەرتتەپ، زەردەلەپ جۇرگەن عالىمدار بار. زاماننىڭ تەرەڭ قويناۋىنا ءتۇسىپ كەتكەن جاعداياتتاردى دا پاراقتاپ بەرىپ جۇرگەندە، وسىدان 100 جىل بۇرىنعى كەڭەستىك داۋىردە، جازۋ-سىزۋ بار كەزدە ورىن العان اقتاڭداقتاردى اشىپ، جارىققا شىعارۋ سول عالىمداردىڭ ۇلەسىنە تيەرى انىق.
مولوت سولتاناەۆ،
اقىن، قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى،
پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
جاريالاندى. – جاركەنت: «جاركەنت ايناسى» گازەتى. №28. 2023. 4 ب.











