Jeltoqsan oqiǵasynyń el tarihyndaǵy orny men máni jóninde az aitylǵan joq. Búl turasynda tarihshylar, sayasatshylar, kóteriliske qatysushylar tarapynan taratyp aitylǵan, sarapqa salynǵan. Búgingi sózimiz osynau úly oqiǵanyń «Jetisu» gazetiniń újymyna qandai qatysy boldy degen túrǵyda bolmaq.
Ol kezde Almaty oblystyq «Jetisu» gazetine redaktor qyzmetine taǵaiyndalǵanyma bir jarym jyldai ǵana uaqyt bolǵan. Aldymyzǵa qoiǵan josparymyz da, jasamaq júmystarymyz da kóp edi. Jeltoqsan oqiǵasy sonyń bárine óziniń túzetulerin engizip ketti emes pe? Biz búl oqiǵanyń ereksheligin birden ańǵardyq. Búl bizdiń sáuegeiligimiz de, kemeńgerligimiz de emes. Kerisinshe, ony ańǵarmau keshelik bolar edi. Jastardyń kóshege shyqqanyn estigen soń-aq ony óz kózimizben kórgimiz keldi. Ol kezde redaktsiyamyz kókbazardyń qarsysynda, toǵyz qabatty úidiń bir qabatyn oblystyq orys tildi «Ogni Alatau» gazetimen bólisemiz. Onyń redaktory Nadejda Ǵarifullinaǵa habarlasyp: «Kóshege shyqqan jastardy kóreiik?» – dedim. Ol birden kelisti. Oǵan habarlasudyń da jóni bar: obkomnyń byurosyna birge baramyz, birge otyramyz, resmi materialdardy qalai, qansha kólemde beretinimizdi birge sheship alamyz. Ony bizden obkom da talap etedi, bir-birimizden ozbauymyz da, qalmauymyz da kerek. Jeke ózim ǵana kórsetsem, erteń nege aitpadyń dep ókpeleidi.
Jastardy Karl Marks (qazirgi Qonaev) kóshesiniń boiynan keziktirdik. Júz shaqty adam Ǵylym akademiyasy jaǵynan tómen túsip, bar dauystarymen SHámshiniń «Meniń Qazaqstanym» ánin aityp keledi. Arasynda qyzdardyń kóp ekenine tańdanǵanbyz. Tipti, mektep oqushylary bardai kórindi. Olardy qyzyqqa ergen balalar shyǵar degenbiz. Bizge kóńil audarmady. Biraz joǵary kóterilip, qastarynan qaita ótkenimizde, bizdiń ózderin kórgeli júrgenimizdi ańǵaryp, ashulanǵany boluy kerek, ekinshi bolyp kele jatqan Ǵarifullinanyń máshinesine tayaq laqtyrdy. Redaktsiyaǵa kelgenimizde áriptesim búǵan qatty renjidi. «Nege sizdiń máshineńizge emes, meniń kóligime laqtyrady?!» – degen. «Olar seniń tatar ekenińdi ańǵarmai, orys dep qalǵan ǵoi», – dep ázil qosqanymyzdy qabyldamady. Osydan-aq Jeltoqsan máselesinde jolymyz qosylmaitynyn ańǵarǵanbyz.
Sol kúni túnde ataqty respublikalyq partiya-sharuashylyq aktivi ótti. Túngi saǵat 2-de! Ertesine 18 jeltoqsan kúni Medeu audandyq partiya komitetinde núsqau boiynsha ár mekeme, kásiporyndardyń basshylary bas bolyp, ókilderi jinaldy. Búl jasaqtyń maqsaty – alańda kóterilgen jastarǵa qarsy túru. Qalaisha? Belgisiz. SHamaly uaqyt ótkende biraz adamnyń qolynan gazetke oralǵan tayaq siyaqty nárselerdi kórdik. Negizinen orys últy ókilderiniń qolynda. Ony endi bir úiǵyr aǵaiynnyń qolynan kórip, búlaryń ne desek: «Qorǵanys úshin ǵoi!», – dep gazetti ashyp, armatura kespeldegin kórsetti. «Sonda qazaq jastarymen soǵyspaqsyńdar ma?», – dep kúiindik. «Ony bizge nege aitasyńdar, anau joǵaryǵa aitsańdarshy!», – dep olar aukomnyń keńsesin núsqady. Sonda jasy úlkenimiz: «Sotsialistik Qazaqstan» gazeti redaktorynyń birinshi orynbasary Sarbas Aqtaev, belsendi jurnalist Núriden Múftahty bas etip, sol aupartkomǵa jiberdik. Al ózimiz sol temirmen qarulanǵandarmen aitysyp, aiqasyp jattyq. Bir kezde joǵary qabattaǵy balkonǵa shyqqan aukomnyń birinshi hatshysy N. Ábiqaev: «Joldastar, soǵysqa bara jatqan joqpyz, tayaqtaryńdy tastańdar!» – dedi. Keiin bildik, búl tayaqtardy qalalyq partiya komiteti ázirletken eken. Audan basshysynyń ony tastatqany úshin qandai jaza alǵany bizge belgisiz.
Búl oqiǵa bizdiń júikemizge qatty tidi. Tayaqty tastatamyz dep orysqa da, úiǵyr aǵaiyndarǵa da qatty-qatty sóz aityp qaldyq. Ony bireuler qabyldady, bireuler qarsy dau aitty. Bir uaqytta qasyma Jákeń (Janábil Temirbekov) kelip: «Máke-au, túrińiz ne bolyp ketken?! Appaq, qan joq. Dereu úige qaityńyz. Múndaǵy iske men jauap beremin!», – dep meni syrtqa tartty. Ol meniń búryn infarkt alǵanymdy biletin. Úlkendik jolymen zorlaǵandai etip meni kólikke aparyp mingizdi.
Kelesi kúni Qazaqstan Kompartiyasy Ortalyq Komitetiniń úgit-nasihat bóliminiń meńgerushisi Alьbert Ustinovqa shaqyryldyq. Qalai ekenin kim bilgen, oblystyq gazetterge basshylyqty sol tústa obkom emes, OK bólimi alǵany bar. Jeltoqsan oqiǵasyna bailanysty ne jazbaqsyńdar degen máseleni bizden Ustinov súrady. Kirispe sózinde últshyl búzaqylardy áshkereleu kerektigin eskertip, ses kórsetti. Kezek orystarǵa beriletin zaman, aldymen Ǵarifullina sóiledi. Últshyldardy áshkereleuge ázirligin aitty. Gazettiń eki betindei materialdy daiyn ákelipti. Qajet dese nómirge salmaq. Baiqaimyn, Ustinov qúptap otyr. Al, meni qúptamaitynyn ańǵardym. Oǵan qazaq jastaryn qaralaǵan, olardy jau sanaǵan materialdar kerek. Ol bizde joq. Izdegen joqpyz. Orysta: «Jaqsy qorǵanys – shabuyl!» – degen bar. Men sol ádiske bastym. «Siz, Ustinov joldas, qazaq pen orys arasynda soǵys bolǵanyn qalaisyz ba?!» – dep bastadym sózimdi. Búl súraqtan Ustinov shoshyp ketti. «Siz ózińiz ne aityp túrǵanyńyzdy bilesiz be?!» – dep shart ketti. «Bilem, – dedim. – Alańǵa shyqqan jastar qazaq balalary. Olardy jau qylyp kórsetsek ne bolady?! Jaumen soǵysu ǵana qalady. Qazaq pen orys soǵysady!». Azdap sabama túskennen keiin: «Alьbert Aleksandrovich, otty kerosinmen óshirmeidi. Al jastardy aiyptaǵan materialdar sondai áser bereri sózsiz!» – dedim. «Sonda ne úsynystaryń bar?» – dedi Ustinov alǵashqy ekpininen qaityp. Biz eki studenttiń sózin jáne ardager aǵamyz Aitmúhambet Mansúrovtyń (Taiyr Mansúrovtyń ákesi) shaǵyn ǵana jastarǵa aqyl aitqan maqalasyn aparǵan bolatynbyz. Sony aityp, qoldaryna ústattyq.
Ustinov nókerlerin ertip, oilasuǵa hatshyǵa ketti. Biz dálizge shyǵyp, olardyń keluin kútip qaldyq. Ǵarifullinada til joq. Óz núsqasynyń ótetinine senimdi siyaqty, tek bizge olardy qúptamaǵanymyzǵa ókpeli. Al jasyratyny joq, bizde úrei kóp. Kesek-kesek aiyptaǵan maqalalarymyz joq. Orys áriptesterimizdiń sózi ótip ketse, ayaqastynan ondai material ázirleu qiyn. Qiyn bolǵanda, ózińdi qaitip pyshaqtaisyń?! Ne bolar eken dep Kamalidenovtyń kabineti jaǵyna jáuteńdei qaraimyz. Kútkende uaqyt ta ótpeidi. Ustinovtyń kóńilsiz qabaǵyna qarap, júregim jylyp sala bergen. Ar jaǵynda baspasóz sektorynyń meńgerushisi Amangeldi Ahmetálimovtiń jyly júzin kórip júregim ornyna tústi. Ustinov únsiz kabinetine bettedi, al Amangeldi bárimizge estirtip: «Prinimaetsya variant «Jetisu» – dedi.
Sol Jeltoqsan oqiǵasynan keiin jarty jyl ótkende Jeltoqsan qaharmandaryna bolǵan sot jaǵdaidyń taǵy da qysymyn kúsheitti. Sirá, biliktegiler sol sot arqyly júrtty taǵy bir qorqytyp qoyudy oilady bilem. Jeltoqsan oqiǵasyna belsene qatysqan bir top jigitti qatań jazaǵa kesti. Q. Rysqúlbekov ólim jazasyna, T. Tashenov pen T. Taijúmaev 15 jylǵa, K. Kúzembaev 14 jylǵa, E. Kópesbaev 4 jylǵa kesildi. Sol jazaǵa úshyraǵan jeltoqsandyqtardyń suretin KazTAG fototilshisi túsirip, «Jetisu» jáne «Ogni Alatau» gazetteri basyp shyǵardy. Halyq auyr jazany qasqaiyp túryp qarsy alǵan úldaryn kórdi.
Biraq búl biliktiń oilaǵanynan ózgeshe bolyp shyqqan. Jeltoqsan qaharmandaryn sottap, eldi qorqytu ornyna, sol bastaryn báigege tikken jastardyń ólimnen de qoryqpai, qasqaiyp túrǵan surettegi keiipteri basqalardy ruhtandyrǵandai edi. Búl biliktegilerdiń úreiin úshyrdy. Sol kúni OK-te Ustinov gazet taralymy, ony jer-jerge jetkizu jóninde jinalys ótkizip, sonda sot protsesinen túsirilgen suretterdi de sóz arasynda aityp ketken. Surettiń KazTAG-tiki ekenin, ony beruge mindetti ekenimizdi aitqanbyz. «Árine, sender sóitip qútylasyńdar!» – dep qarqyldap kúlgeni bar. Surettiń shyn máni, onyń oqyrmanǵa áseri, bilikti áshkereleushi kúshi olardyń zerdesine bir kúnnen keiin jetti. Soiqan kelesi kúni bastalǵan.
Búl senbi bolatyn. Zańdy demalys. Osy kúni bizderdi, sot protsesinen túsirilgen suretke qatysy barlardy – KazTAG-tiń direktory J. Ismaǵúlovty, sol agenttiktiń redaktsiya meńgerushisi N. Venglovskiidi, «Jetisu» gazetiniń redaktory M. Jaqypovty jáne «Ogni Alatau» gazeti redaktorynyń orynbasary B. Skorohodovty Qazaqstan Kompartiyasy Ortalyq Komiteti byurosynyń májilisine shaqyrǵan. Búl májiliske Almatydaǵy aqparat qúraldary basshylary da kelgen. Bireulerdi jazalau úshin, ekinshilerine sabaq bolu úshin. Oǵan OK-dan kimder qatysqany úzyn-sonar áńgime.
Májilis úsh jarym saǵatqa sozyldy. Kóp adam sóiledi. Árine, jiyndy júrgizushi Gennadii Kolbin kóbirek sóiledi. Aiyptaushylardyń ishinde Miroshnik, Kamalidenov, Mesheryakovtar airyqsha belsendilik tanytty. Barlyǵy bizdiń kemshilikterimizdi qatty synap, nietimizdiń qaralyǵyn aitqan. Men jóninde aitqanda: «Jaqypovtyń tájiribeli jurnalist» ekenin, «ziyandy suretterdi bilmestikten emes, bilip túryp bergenin» dáleldep shyqty.
Árine, bizdi de sóiletken. Sóiletip alyp sózimizdi ózimizge qarsy paidalandy. Uájimizdiń birine de qúlaq asqan joq. Úlken ǵalym, belgili qalamger – KazTAG direktory Júmaǵali Ysmaǵúlov aǵamyzdyń búl surette basqa niette jasalynǵan eshteme joq, tek oqiǵanyń kórinisi ǵana ekenin dáleldemek bolǵany Kolbinniń shabyna tigen shybyqtai áser etti. Betpaqtyqpen ol osynyń barlyǵyn qasaqana jasadyńdar dep shaptyqty.
Búl úshin bireuler jazalanu kerek bolatyn. Osylaisha KazTAG direktory J. Ysmaǵúlov partiyalyq jolmen esep kartochkasyna jazylǵan qatań sógis arqalap, júmysynan bosatyldy. Osy mekemeniń fotoaqparat redaktsiyasy bas redaktorynyń orynbasary M. Vangelovskii partiyadan shyǵaryldy. Biz turaly qaulyda: «Jiberilgen qatelikteri úshin «Jetisu» jáne «Ogni Alatau» gazetteri redaktsiyasynyń basshylaryn Almaty obkomy qatań jazalaǵany eske alynsyn…» degende biraz jańsaqtyq bar, bizdiń jazamyz áli alda bolatyn.
Oblystaǵylar ayaǵan joq. Túnúzaq otyryp talqylady. Jarysyp sóiledi. Ol kezde obkomdy M. Meńdibaev basqaratyn. Bizge qatysty shyǵarylǵan qaulyda biz «halyq jauyna» jaqyndap qalǵanymyz anyq. «Qarsy sayasi qadam jasaǵanǵa» keshirim joq, jazamyzdy molynan aldyq. Maǵan shyǵarylǵan úkim: «Sayasi qyraǵylyǵynan aiyrylǵan jáne gazette oqyrmandardyń ashu-yzasyn qozdyratyn ideyalyq ziyandy suretterdi jariyalauǵa aparyp soqtyrǵan sayazdyq kórsetkeni úshin «Jetisu» gazetiniń bas redaktory M. Jaqypov KPSS músheligi qatarynan shyǵarylsyn jáne qyzmetinen bosatylsyn!».
«Qyzmet qoldyń kiri» – degen bar. Onda da biraz shyndyq jatyr. Sirá, Kolbinder, Kamalidenovter, Meńdibaevtar bizdi qyzmetten ketkennen keiin ómirleri qúsa bolyp ótedi dese kerek. Júmaǵali Ysmaǵúlov aǵamyz ǵylymǵa baryp, tau qoparǵandai júmys istedi, sol eńbegi Memlekettik syilyqpen baǵalandy. Kolbinniń núsqauynan keiin maǵan alyp shahar Almatydan júmys tabylmai, bir jyldan asa uaqyt Kúrti audandyq «SHúǵyla» gazetinde korrektor bolyp qyzmet atqardym. Ol júmysty da jaman jasamaǵan siyaqtymyn. Árine, oblystyq gazettiń redaktorlyǵynan audandyq gazettiń korrektorlyǵyna jiberu sol tústaǵy kompartiyalyq júieniń qatygezdik sipatyn ańǵartady.
Syrtta bir jyldan artyq júrgennen keiin Ortalyq Komitet qaita partiya músheligine qabyldap, ózimniń bauyr basqan ortam – «Egemen Qazaqstanǵa» oraldym. Onda jai tilshi, bólim meńgerushisi, alqa múshesi, gazettiń Almaty bólimshesiniń jetekshisi qyzmetterin atqardyq. Búgin jasym 80-di alqymdasa da gazettiń sholushysy bolyp kelemin. Ómirimniń jalǵasyndai – bala-shaǵa, nemerelerimniń ortasynda, shyǵarmashylyq júmysymdy jalǵastyryp júrip jatqan jaiym bar.
Jeltoqsan oqiǵasy – Táuelsizdik jolyndaǵy kúrestiń shoqtyǵy biik belesi. Sol Jeltoqsandai úly oqiǵanyń tarihyna qatysty bir úlken shyndyqty júrt «Jetisu» gazetiniń betinen tabady. Olardyń shyn qaharmandyq túlǵalary osy gazettiń 1987 jylǵy 19 mausymdaǵy sanynda jariyalanǵan surette beinelengen (suretke nazar audaryńyz). Búl tarihta qalatyn Jeltoqsan oqiǵasy shejiresiniń eń bir shynaiy betteri! Búl «Jetisu» gazetinde jariyalanyp qana qúndylyqqa ainaldy!
Mamadiyar JAQYP,
Qazaqstannyń Qúrmetti jurnalisi.
Almaty qalasy.
Jariyalandy. -Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti.№138. 2016.-4 b.











