جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى – تابيعاتى كوركەم، وسىمدىكتەرى مەن جانۋارلار دۇنيەسى الۋان ءتۇرلى ەرەكشە تابيعي اۋماقتاردىڭ ءبىرى. تاۋ بوكتەرىنەن باستاپ بيىك تاۋلار مەن مۇزدىقتارعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان پارك اۋماعىندا كوپتەگەن جانۋارلار ءتۇرى مەكەندەيدى. سولاردىڭ ىشىندە سۇتقورەكتىلەردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە.
قازىرگى تاڭدا پارك اۋماعىندا 49 ءتۇرلى سۇتقورەكتى تىركەلگەن. بۇل – جوڭعار-الاتاۋى مۇتپ-ءنىڭ تابيعي جاعدايلارى جانۋارلار ءۇشىن قولايلى ەكەنىن كورسەتەتىن ماڭىزدى كورسەتكىش. پارك اۋماعىنداعى بيىكتىك بەلدەۋلەردىڭ، وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ، سۋ كوزدەرى مەن جەر بەدەرىنىڭ ءارتۇرلى بولۋى جانۋارلاردىڭ الۋان ءتۇرىنىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
پارك اۋماعىندا مارال، ءسىبىر ەلىگى، جابايى شوشقا، تاۋتەكە سياقتى جۇپتۇياقتى جانۋارلار كەڭ تارالعان. ولار وسىمدىكتەرمەن قورەكتەنىپ، تابيعي ورتاداعى قورەكتىك بايلانىستاردىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. ال قاسقىر، تۇلكى، تيان-شان قوڭىر ايۋى، قار بارىسى، تۇركىستان سىلەۋسىنى سياقتى جىرتقىشتار تابيعاتتاعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا قاتىسادى. ولار وزدەرىنىڭ قورەك تۇرلەرىنىڭ سانىن تابيعي جولمەن رەتتەپ، ەكوجۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتەدى.
سونىمەن قاتار پارك اۋماعىندا سۇر سۋىر، اق قويان، سارىشۇناقتار، توقالتىستەر مەن ءارتۇرلى كەمىرگىشتەر، جارقاناتتار، جەرتەسەرلەر مەن كىرپىلەر دە كەزدەسەدى. ارقايسىسى تابيعي ورتادا وزىندىك قىزمەت اتقارادى.
جوڭعار-الاتاۋى مۇتپ تابيعي بايلىعىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇندا سيرەك كەزدەسەتىن جانە قورعاۋعا الىنعان جانۋارلاردىڭ بولۋى. پارك اۋماعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن 6 سۇتقورەكتى: قار بارىسى، تۇركىستان سىلەۋسىنى، سابانشى، تيان-شان قوڭىر ايۋى، تيان-شان ارقارى جانە تاس سۋسارى كەزدەسەدى.
بۇل سۇتقورەكتىلەردىڭ تابيعاتتاعى سانى مەن تارالۋىن باقىلاۋ – پارك ماماندارىنىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. ولاردىڭ تىرشىلىگىنە تابيعي ورتانىڭ جاعدايى، قورەك قورى جانە ادام ارەكەتى اسەر ەتەدى. سيرەك جانۋارلاردى باقىلاۋدا قازىرگى زامانعى ادىستەردىڭ ءبىرى – فوتوتۇزاقتاردى پايدالانۋ. فوتوتۇزاقتار جانۋارلاردى ولاردىڭ تابيعي ورتاسىندا باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
پارك اۋماعىنداعى سۇتقورەكتىلەرگە باقىلاۋ جۇمىستارى جىل سايىن «تابيعات جىلناماسى» اياسىندا جۇرگىزىلەدى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى جانە دالالىق جۇمىستار بارىسىندا سۇتقورەكتىلەردىڭ تارالۋى، سانى، ماۋسىمدىق وزگەرىستەرى جانە سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەردىڭ جاعدايى تۋرالى مالىمەتتەر جينالادى.
بۇل جۇمىستار ءۇشىن ماماندار تابيعي اۋماقتارعا شىعىپ، ارنايى مارشرۋتتار بويىنشا باقىلاۋ جۇرگىزەدى، سۇتقورەكتىلەردىڭ ىزدەرىن جانە تىرشىلىك بەلگىلەرىن انىقتايدى، سونداي-اق فوتوتۇزاقتار ورناتادى. جينالعان مالىمەتتەر تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن جوسپارلاۋعا جانە پارك اۋماعىنداعى سۇتقورەكتىلەر دۇنيەسىنىڭ جاعدايىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

پارك اۋماعىندا جەرسىندىرىلگەن، ياعني ينترودۋتسەنت رەتىندە ەسەپكە الىناتىن ءۇش ءتۇر بار: امەريكا كۇزەنى، كادىمگى ءتيىن جانە ونداتر. كادىمگى ءتيىن پارك اۋماعىنداعى ارالاس ورمانداردا كەزدەسەدى. امەريكا كۇزەنى قازىرگى ۋاقىتتا لەپسى وزەنى مەن ونىڭ ءىرى سالالارىندا – اعىنىقاتتى، قاربۋشكا، جالاڭاش جانە تەرەكتى وزەندەرىندە مەكەندەيدى. ال ونداتر پاركتىڭ كۇزەت ايماعىنداعى وزەن جاعالاۋلارى مەن سۋ قويمالارى ماڭىندا كەزدەسەدى.
بۇل تۇرلەردىڭ تابيعي ورتاعا اسەرىن دە باقىلاۋ ماڭىزدى. سەبەبى جەرسىندىرىلگەن سۇتقورەكتىلەر جەرگىلىكتى تۇرلەرمەن قورەك پەن مەكەن ءۇشىن باسەكەگە ءتۇسۋى مۇمكىن.
جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ سۇتقورەكتىلەر الەمى – تابيعاتىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى. مارالدىڭ تاۋدا ەركىن ءجۇرۋى، تاۋتەكەنىڭ جارتاستاردى مەكەندەۋى، جابايى شوشقانىڭ ورمان ىشىندە كەزدەسۋى نەمەسە فوتوتۇزاققا سيرەك كەزدەسەتىن قار بارىسىنىڭ ءتۇسۋى – وسى تابيعي ورتانىڭ ساقتالعانىنىڭ بەلگىسى.
سۇتقورەكتىلەردىڭ الۋان تۇرلىلىگى پارك ەكوجۇيەسىنىڭ باي ءارى تابيعي ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان جانۋارلاردى قورعاۋ، ولاردىڭ مەكەن ەتۋ ورتاسىن ساقتاۋ جانە تۇراقتى عىلىمي مونيتورينگ جۇرگىزۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ عانا ەمەس، كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى ماڭىزدى مىندەت.
سايات يمانعالي،
جوڭعار الاتاۋى مۇت











