Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت اقپارات

ۋدك 94(575.2):631.5(04) قىرعىزستاندا XIX عاسىردىڭ سوڭى – XX عاسىردىڭ باسىندا باۋ-باقشا، ءجۇزىم جانە ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى

admin
2026/09/03
قاجەت اقپارات, كونفەرەنتسيا
0
ӘОЖ 94(575.2):631.5(04) ҚЫРҒЫЗСТАНДА XIX ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ – XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДА БАУ-БАҚША, ЖҮЗІМ ЖӘНЕ ОМАРТА ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ДАМУЫ

اڭداتپا: ماقالادا XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى قىرعىزستانداعى باۋ-باقشا، ءجۇزىم جانە ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى دامۋ باعىتتارى قاراستىرىلادى. جەمىس داقىلدارىن تاراتۋدا، كوشەتجايلار اشۋدا جانە حالىقتى وتىرعىزۋ ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋدە پىشپەك جانە پرجەۆالسك قالالىق باقتارىنىڭ اتقارعان ءرولى تالدانادى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ، سونىڭ ىشىندە قىرعىزداردىڭ باۋ-باقشا جانە ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ىسىنە تارتىلۋ ۇدەرىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جەمىس باقتارىن قۇرۋعا باعىتتالعان جەكە باستامالارى، سونداي-اق قىرعىز اقسۇيەكتەرى وكىلدەرىنىڭ ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىسۋى قاراستىرىلادى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر مەن تاريحي دەرەككوزدەر نەگىزىندە ءوڭىردىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارىنىڭ جاڭا شارۋاشىلىق باعىتتاردىڭ قالىپتاسۋىنداعى ماڭىزى كورسەتىلەدى.
كىلت سوزدەر: قىرعىزستان، جەتىسۋ، باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى، ءجۇزىم شارۋاشىلىعى، ومارتا شارۋاشىلىعى، پىشپەك ۋەزى، پرجەۆالسك ۋەزى، اۋىل شارۋاشىلىعى، كوشەتجايلار.

كىرىسپە

XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا قىرعىزستاننىڭ شارۋاشىلىق ومىرىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاڭا سالالارىنىڭ دامۋىمەن بايلانىستى ەلەۋلى وزگەرىستەر ورىن الدى. ءوڭىردىڭ قولايلى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارى باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىنىڭ، ءجۇزىم شارۋاشىلىعىنىڭ جانە ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ كەڭ تارالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. بۇل سالالار بىرتىندەپ قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ دا، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دا شارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگىنە اينالدى.

XIX عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان باستاپ قىرعىزستاندا باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى، ءجۇزىم شارۋاشىلىعى جانە ومارتا شارۋاشىلىعى بەلسەندى دامي باستادى. سولتۇستىك قىرعىزستاندا باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا 1878 جىلى نەگىزى قالانعان كوشەتتىكتەرى بار پىشپەك قالالىق باعى ەرەكشە ىقپال ەتتى. بەلگىلى عالىم-باعبان ا. م. فەتيسوۆتىڭ قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا بۇل باق كوپ ۇزاماي كەڭىنەن تانىلىپ، جەتىسۋدا جەمىس داقىلدارىن تاراتاتىن جەتەكشى ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى.

1881 جىلى ا. م. فەتيسوۆ پىشپەك قالاسىنىڭ شەتىندە قاراعاش توعايىن وتىرعىزدى، سونداي-اق قالانى اباتتاندىرۋ جانە كوگالداندىرۋ باعىتىندا ەلەۋلى جۇمىستار جۇرگىزدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن جاسىل جەلەك اۋماعىن كەڭەيتۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلىپ، بۇل قالالىق كەڭىستىكتىڭ جاقسارۋىنا جانە باق-ساياباق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى.

ا. م. فەتيسوۆ سونىمەن قاتار پىشپەك باعباندىق مەكتەبىن باسقاردى. بۇل وقۋ ورنى جەتىسۋداعى وسى تەكتەس مەكەمەلەردىڭ ىشىندە ەڭ جاقسى ۇيىمداستىرىلعاندارىنىڭ ءبىرى سانالدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن وقۋشىلار، سونىڭ ىشىندە قىرعىز جاستارى اعاشتاردى كۇتىپ-باپتاۋ، جەمىس داقىلدارىن ءوسىرۋ جانە وسىمدىكتەردىڭ ءارتۇرلى تۇرلەرىن ءوسىرۋ بويىنشا پراكتيكالىق ءبىلىم مەن داعدىلار الدى. وسىلايشا، مەكتەپ تەك ءبىلىم بەرۋ مىندەتىن عانا ەمەس، پراكتيكالىق قىزمەتتى دە اتقارىپ، جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا باعباندىق ءبىلىمنىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتتى [1].

1883 جىلى پىشپەكتە بۋلۆار اللەياسىن، قازىرگى دزەرجينسكيي بۋلۆارىن سالۋ كەزىندە ارىق قازۋ جانە اعاش وتىرعىزۋعا ارنالعان شۇڭقىرلاردى دايىنداۋ جۇمىستارىنا مۇراتبەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن الامەدين بولىسىنىڭ قىرعىزدارى بەلسەندى قاتىستى. بۇل دەرەك جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قالانى اباتتاندىرۋ جانە جاسىل جەلەكتەردى دامىتۋ ۇدەرىسىنە تارتىلعانىن كورسەتەدى.

1883 جىلدىڭ وزىندە پىشپەك باعىنىڭ كوشەتتىكتەرىندە جەمىس، ساندىك جانە ورمان اعاشتارىنىڭ 100 مىڭنان استام كوشەتى بولعان، ولاردىڭ شامامەن 10 مىڭى تەلىنگەن كوشەتتەر ەدى. 1890 جىلعا قاراي باقتىڭ اۋماعى 20 دەسياتيناعا جەتتى. كوشەتتەردىڭ تەز تارالۋىنا ولاردىڭ قولجەتىمدى باعامەن ساتىلۋى، ال كەيبىر جاعدايلاردا حالىققا تەگىن تاراتىلۋى ىقپال ەتتى. ماسەلەن، 1883 جىلى پىشپەك ۋەزىنىڭ تۇرعىندارىنا، ورىستارعا، دۇنگەندەرگە جانە وزگە دە ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرىنە شامامەن 2600 جەمىس اعاشى مەن بۇتا كوشەتى ساتىلىپ جانە تەگىن بەرىلدى، سونداي-اق ءۇي ىرگەسىندەگى جەر تەلىمدەرىنە وتىرعىزۋ ءۇشىن 7000 ءتۇپ بۇلدىرگەن تاراتىلدى. بۇدان بولەك، دۇنگەن ەلدى مەكەندەرىنە 97 مىڭنان استام قاراعاش پەن تەرەك كوشەتى، ال ءاربىر قىرعىز اۋىلىنا 800 كوشەتتەن بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە توقماقتان جەل-ارىق ستانتسياسىنا دەيىنگى اۋماقتا اۋقىمدى اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 1885 جىلى پىشپەك قالالىق باعى تاعى دا 3650 كوشەتتى ساتىپ جانە تەگىن تاراتتى، ونىڭ ىشىندە 2950 جەمىس اعاشى مەن بۇتا كوشەتى بولدى.

كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ اۋقىمدىلىعىن ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر دە راستايدى.

پىشپەك ۋەزىندە وتىرىقشى جانە كوشپەلى حالىق 1886 جىلى 200 مىڭنان استام اعاش پەن بۇتا وتىرعىزسا، 1887 جىلى تەك كوشپەلى حالىقتىڭ ءوزى شامامەن 65 مىڭ اعاش پەن بۇتا ەككەن. پىشپەك باعىنىڭ قىزمەتى ۋەزد اۋماعىمەن عانا شەكتەلگەن جوق. ونىڭ كوشەتتىكتەرى جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەردى عانا ەمەس، شالعاي اۋدانداردى دا وتىرعىزۋ ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتتى. ماسەلەن، 1884 جىلى كوشەتتەر نارىن بەكىنىسىنە جىبەرىلدى. جىل سايىن باق كوشەتتىكتەرىنەن مىڭداعان جەمىس اعاشتارى جەتىسۋ جانە سىرداريا وبلىستارىنىڭ قالالارى مەن جاڭادان قۇرىلعان ورىس ەلدى مەكەندەرىنە جونەلتىلىپ وتىردى [1].

باعباندىقتىڭ تارالۋىندا قالا ستاروستاسى دوكتور بارسوۆ نەگىزىن قالاعان پرجەۆالسك قالالىق باعى دا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. پىشپەكتەن كوپ مولشەردە وتىرعىزۋ ماتەريالدارىن العان بۇل باق ىستىقكول وڭىرىندە جەمىس داقىلدارىن ودان ءارى تاراتاتىن ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. ونىڭ كوشەتتىكتەرىنەن جاس اعاشتار جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەرگە وتىرعىزۋ ءۇشىن بەرىلىپ، قىرعىز حالقى كوشەتتەرمەن تەگىن قامتاماسىز ەتىلدى. وسىلايشا، پىشپەك جانە پرجەۆالسك قالالىق باقتارىنىڭ قىزمەتى سولتۇستىك قىرعىزستاننىڭ ءارتۇرلى حالىق توپتارى اراسىندا باعباندىقتىڭ كەڭ تارالۋىنا، جەمىس داقىلدارىنىڭ ەنگىزىلۋىنە جانە جاڭا شارۋاشىلىق داستۇرلەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى.

بۇل نۇسقا تاريحي مونوگرافيا ستيلىنە سايكەس كەلەدى: ءماتىن قۇرىلىمدالعان، «باق»، «كوشەت» سوزدەرىنىڭ قايتالانۋى ازايتىلعان، سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستار كۇشەيتىلىپ، باعباندىق تاقىرىبىنىڭ كەيىنگى باياندالۋىنا بىرقالىپتى اۋىسۋ جاسالعان.

باسقا مالىمەتتەرگە قاراعاندا، XIX عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا پرجەۆالسك قالاسىندا اۋەسقوي باعبان دولماتوۆ تا جەمىس كوشەتتىگىن ۇيىمداستىرعان. ونى قۇرۋعا ۆەرنىي قالاسىنداعى جەمىس كوشەتتىگىنىڭ يەسى مويسەەۆ ەلەۋلى كومەك كورسەتكەن. سونىڭ ارقاسىندا پرجەۆالسك ۋەزىندە باعباندىقتى ودان ءارى دامىتۋعا نەگىز قالاندى.

1889 جىلى توقماقتا ورمان كوشەتتىكتەرى قۇرىلدى. بۇل وڭىردەگى ورمان جانە باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى ماڭىزدى قادام بولدى. پىشپەك ۋەزىندە باعباندىقتىڭ ەداۋىر كەڭ تارالعانىن 1898 جىلعى مالىمەتتەر دە كورسەتەدى. سول دەرەكتەر بويىنشا ءىس جۇزىندە ءاربىر تۇرعىن ءۇيدىڭ ماڭىندا جەمىس اعاشتارى وسىرىلگەن. دەرەككوزدە «ۋەزد ەلدى مەكەندەرىنەن جانىندا كەمىندە ون شاقتى جەمىس اعاشى وتىرعىزىلماعان بىردە-ءبىر ءۇي تابىلمايدى» دەپ كورسەتىلگەن. ونىڭ ۇستىنە قىرعىزدىڭ كوشپەلى حالقى دا بىرتىندەپ باعباندىقپەن اينالىسا باستاعان: «ءتىپتى كوشپەلى قىرعىزدار دا بىرتىندەپ قىستاۋلارىنىڭ ماڭىنا جەمىس اعاشتارىن وتىرعىزا باستادى» [4].

سولتۇستىك قىرعىزستانداعى باعباندىق مەملەكەتتىك كوشەتتىكتەردىڭ قىزمەتى ارقىلى عانا ەمەس، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ باستاماسىمەن دە دامىدى. ماسەلەن، پىشپەك ۋەزىندەگى لەبەدينوۆكا اۋىلدىق قوعامى قۇرىلعانعا دەيىن-اق بەلگىلى باعباندىق اۋەسقويى ءسالىم راحيمباەۆ پىشپەك ماڭىندا ۇلكەن جەمىس باعىن وتىرعىزعان. بۇل جالعىز مىسال ەمەس ەدى.

ىستىقكولدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىندا جەرگىلىكتى تۇرعىن ۋيمانوۆ پرجەۆالسك ۋەزىندەگى ۋيتال اۋىلدىق قوعامى قۇرىلعان كەزەڭدە باعباندىقپەن اينالىسا باستادى. ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ باعى ەداۋىر كەڭەيىپ، كەڭىنەن تانىمال بولدى جانە كورشىلەرىنىڭ قىزعانىشىن تۋدىردى. وسى سەبەپتى اۋىلدىق جيىن ءتىپتى باقتى قاۋىمنىڭ ورتاق پايدالانۋىنا بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان.

تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق مىسال – قىرعىز بوكسارى كۋرۋمشۋەۆتىڭ قىزمەتى. ول 1904–1905 جىلدارى پرجەۆالسك ۋەزىنىڭ چون-سارى-وي جەرىندە دۋالمەن قورشالعان ۇلكەن جەمىس باعىن سالدى. الما مەن باسقا دا جەمىستەردەن الىنعان مول ءونىم كورشى قىرعىزداردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعى مەن قىزعانىشىن تۋدىردى. بۇل جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا باعباندىقتىڭ بىرتىندەپ تارالىپ، ونىڭ شارۋاشىلىق ماڭىزىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى [1].

جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا باعباندىقتىڭ تارالۋىن باسقا مىسالدار دا راستايدى. ماسەلەن، پرجەۆالسك قالاسىنا جاقىن چەلپەك جەرىندە قالماق تويگومباي ەلاحۋنوۆ شامامەن 8 دەسياتينا جەردى الىپ جاتقان جەمىس باعىنىڭ ارقاسىندا ءوزىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن ەداۋىر جاقسارتا الدى. مۇنداي مىسالدار از بولعان جوق جانە ولار باعباندىقتىڭ ەكونوميكالىق ماڭىزىنىڭ ارتا تۇسكەنىن كورسەتتى.

قىرعىز حالقى اراسىندا باعباندىقتىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامۋى رەسمي تۇرعىدان دا مويىندالدى. ماسەلەن، 1902 جىلى ۆەرنىي قالاسىندا وتكەن ءبىرىنشى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونەركاسىپ كورمەسىندە ماراپاتتالعانداردىڭ قاتارىندا پىشپەك ۋەزى شامشى بولىسىنىڭ قىرعىزى قۇرمانالى قوشوەۆ بولدى. قىستاۋىندا جەمىس باعىن ۇيىمداستىرعانى جانە كورمەگە جوعارى ساپالى الما ۇسىنعانى ءۇشىن ول ەگىنشىلىك جانە مەملەكەتتىك مۇلىك مينيسترلىگىنىڭ ديپلومىمەن ماراپاتتالدى [3]. تومەندە ءماتىننىڭ اكادەميالىق ستيلدە رەداكتسيالانعان جانە ستيليستيكالىق تۇرعىدان جەتىلدىرىلگەن نۇسقاسى بەرىلگەن.

باعباندىقپەن قاتار قىرعىزستاندا ءجۇزىم شارۋاشىلىعى دا بىرتىندەپ دامي باستادى. ونىڭ نەگىزگى تارالعان اۋداندارى ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسسا، سولتۇستىكتە، نەگىزىنەن پىشپەك ۋەزىندە ءجۇزىم وسىرۋمەن كوبىنە وزبەكتەر، دۇنگەندەر، ۋكرايندار جانە ورىس قونىس اۋدارۋشىلارى اينالىستى. جەتىسۋ وبلىسىنىڭ 1898 جىلعى شولۋىندا پىشپەك ۋەزىندە ءجۇزىم شارۋاشىلىعىنىڭ وندىرىستىك سيپاتقا يە بولعانى اتاپ كورسەتىلگەن. وسىلايشا، XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنا قاراي قىرعىزستاندا باۋ-باقشا جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا ەلەۋلى جەتىستىكتەر بايقالدى.

قولايلى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلار مەن بالدى وسىمدىكتەرگە باي فلورا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى سالاسى – ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ قارقىندى دامۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ول اسىرەسە پرجەۆالسك ۋەزىندە جانە ىستىقكول جاعالاۋىندا تابىستى دامىدى. كوپتەگەن قونىس اۋدارۋشىلار ءوڭىردىڭ تابيعي ارتىقشىلىقتارىن دەر كەزىندە باعالاپ، ومارتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ارقىلى ماتەريالدىق جاعدايلارىن ەداۋىر جاقسارتا الدى.

سالانىڭ دامۋ اۋقىمىن ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ايعاقتايدى. 1892 جىلى پرجەۆالسك ۋەزىندە 3888 پۇت بال جينالىپ، ونىڭ 2900 پۇتى نارىقتا ساتىلدى. بەس جىلدان كەيىن، 1897 جىلى ءونىم كولەمى 13 200 پۇتقا جەتىپ، ساتىلعان بال مولشەرى شامامەن 10 مىڭ پۇتتى قۇرادى. ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ جوعارى تابىستىلىعى تەك قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ عانا ەمەس، قىرعىز حالقىنىڭ دا نازارىن اۋداردى. جەتىسۋ وبلىسىنىڭ 1902 جىلعى ەسەبىندە «شارۋاشىلىقتىڭ بۇل سالاسىنىڭ ءاردايىم دەرلىك تۇراقتى تابىس اكەلۋى كوشپەلىلەردىڭ دە نازارىن اۋدارىپ، ولار تاۋداعى قىستاۋلارىنىڭ ماڭىنان ومارتا ۇستاي باستادى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن [2].

جەتىسۋداعى باعباندىقتىڭ جەتىستىكتەرى رەسمي دەڭگەيدە دە مويىندالدى. ماسەلەن، پىشپەك قالالىق باعى ورمان، ساندىك جانە جەمىس اعاشتارىنىڭ دۇرىس وسىرىلگەن كوشەتتەرىنىڭ باي كوللەكتسياسى ءۇشىن، سونداي-اق حالىقتى قولجەتىمدى باعامەن ساپالى كوشەتتەرمەن قامتاماسىز ەتكەن جەمىس كوشەتتىگىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن كىشى كۇمىس مەدالمەن، ياعني باعباندىق قوعامىنىڭ ديپلومىمەن ماراپاتتالدى. پىشپەك اۋىل شارۋاشىلىعى مەكتەبى دە جوعارى باعالانىپ، ۇسىنىلعان جەمىس اعاشتارىنىڭ كوشەتتەرى جانە مەكتەپ شارۋاشىلىعىندا جوعارى ساپالى جەمىستەر مەن كوكونىستەردى تەرميالىق ادىسپەن كەپتىرۋدى ەنگىزگەنى ءۇشىن رەسەي جەمىس شارۋاشىلىعى قوعامىنىڭ ديپلومىمەن ماراپاتتالدى [3].

قىرعىز حالقى اراسىندا ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى 1902 جىلى ۆەرنىيدا وتكەن ءبىرىنشى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونەركاسىپ كورمەسىندە دە اتاپ ءوتىلدى. ماراپاتتالعانداردىڭ قاتارىندا بەلگىلى ماناپتاردىڭ ۇلدارى – پىشپەك ۋەزىنەن كامەلەتدين شابدانوۆ جانە پرجەۆالسك ۋەزىنەن باراحان چىنىباەۆ بولدى.

كامەلەتدين شابدانوۆ قىرعىزدار اراسىندا ومارتا شارۋاشىلىعىن تاراتۋعا ىقپال ەتكەنى جانە قىرعىز شەبەرلەرى جاساعان دجەرزون مەن گراۆەنگورست جۇيەسىندەگى ومارتالاردى كورمەگە ۇسىنعانى ءۇشىن كىشى كۇمىس مەدالمەن، ياعني رەسەي ومارتا شارۋاشىلىعى قوعامىنىڭ ديپلومىمەن ماراپاتتالدى.

باراحان چىنىباەۆ جوعارى ساپالى تسەنتريفۋگالىق اق بال ۇسىنعانى جانە جەرگىلىكتى حالىققا ۇلگى بولعان ومارتا شارۋاشىلىعىن كوپ جىلدار بويى دامىتقانى ءۇشىن رەسەي ومارتا شارۋاشىلىعى قوعامىنىڭ ماقتاۋ قاعازىن الدى [3].

سونىمەن بىرگە ماناپتاردىڭ ۇلدارى ومارتا شارۋاشىلىعىمەن تىكەلەي وزدەرى اينالىسپاعان بولۋى ىقتيمال ەكەنىن دە ەسكەرۋ قاجەت. ولاردىڭ شارۋاشىلىقتارىنىڭ جەتىستىكتەرى وزدەرىنە تيەسىلى ومارتالاردى كۇتىپ-باپتاعان جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەگى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلسە، قوعامدىق مويىنداۋ مەن رەسمي ماراپاتتار شارۋاشىلىق يەلەرىنە بەرىلگەن.

بۇل نۇسقادا قايتالاۋلار جويىلىپ، بايانداۋ لوگيكالىق تۇرعىدان جۇيەلەنگەن جانە كەلتىرىلگەن بارلىق تاريحي فاكتىلەر مەن باعالاۋلار ساقتالا وتىرىپ، عىلىمي مونوگرافيا نەمەسە ديسسەرتاتسيا ستيلىنە سايكەستەندىرىلگەن.

قورىتىندى

XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا قىرعىزستاندا باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىنىڭ، ءجۇزىم شارۋاشىلىعىنىڭ جانە ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى ءوڭىردىڭ شارۋاشىلىق تۇرعىدان جاڭعىرۋىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. كوشەتتىكتەردىڭ قۇرىلۋى، جەمىس داقىلدارىنىڭ تارالۋى جانە ومارتا شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى حالىقتىڭ ءبىر بولىگىنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ جاڭا تۇرلەرىنە بىرتىندەپ كوشۋىنە ىقپال ەتتى. بۇل ۇدەرىستە قالالىق باقتار، اۋىل شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جەكەلەگەن وكىلدەرىنىڭ باستامالارى ەرەكشە ءرول اتقاردى.

  1. Айтмамбетов Д. Культура киргизского народа во второй половине XIX и начале ХХ века, 67, 75
  2. Обзор Семиреченской области за 1898 год. – Верный, 1899.
  3. Семиреченские областные ведомости. 1902. № 84, 86.
  4. История Киргизской ССР. — Фрунзе: Илим, 1984, 11.

 

 

ابداليەۆا گ.ك.
ي. اراباەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى، بىشكەك ق.، قىرعىز رەسپۋبليكاسى.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 12
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
قاجەت اقپارات

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
قاجەت اقپارات

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
قاجەت اقپارات

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
قاجەت اقپارات

Qandas.kz سايتىنداعى ولكەتانۋ ماقالالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ نەگىزدەرى

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
قاجەت اقپارات

جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى مۇراسى

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
قاجەت اقپارات

ۇلتتىق پارك مۇراجايى: تابيعاتقا تانىمدىق ساياحات

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz