Tuǵan jerdiń tarihyn tanu – ótkendi bilu ǵana emes, sol ólkeniń ruhani bolmysyn, mádenietin, ónerin jáne elge eńbek sińirgen túlǵalaryn baǵalai bilu. Ólketanudyń taǵylymdyq ári tárbielik máni de osynda. Osy túrǵydan alǵanda, 2014 jyly Almatydaǵy «Taimas» baspa úiinen jaryq kórgen «Jerúiyq meken» kitap-alьbomy – Jetisudyń mádeni-ruhani ómiriniń tútas bir kezeńin hatqa túsirgen qúndy eńbek.
Posmotretь etu publikatsiyu v Instagram
Kitap jaryq kórgen kezde búgingi Almaty jáne Jetisu oblystary birtútas Almaty oblysynyń qúramynda bolatyn. Sondyqtan eńbekte sol kezdegi úlken óńirdiń mádeni keńistigi tútas qamtyldy. Keiin búrynǵy Almaty oblysy ekige bólinip, Almaty jáne Jetisu oblystary jeke ákimshilik aumaq retinde qalyptasty. Alaida ákimshilik shekara ózgergenimen, ǵasyrlar boiy qalyptasqan ortaq tarih, mádeni sabaqtastyq pen ruhani tútastyq bólingen joq. Óitkeni ruhani keńistikti kartadaǵy shekaramen bólip tastau múmkin emes.
Sondyqtan búgin «Jerúiyq mekenge» bir ǵana búrynǵy Almaty oblysynyń mádeni ómirin tanystyrǵan kitap retinde qarau jetkiliksiz. Ol – qazirgi Almaty jáne Jetisu oblystaryna ortaq tarihi-mádeni múra, tútas Jetisu ólkesiniń belgili bir kezeńdegi ruhani kelbetin saqtap qalǵan shejirelik eńbek.
Kitaptyń qúndylyǵy onyń qamtyǵan auqymynan anyq baiqalady. Múnda Jetisu ólkesinen shyqqan aitys jáne jazba aqyndar, qalamgerler, jurnalister, qylqalam sheberleri, artister men óner adamdary turaly málimetter jinaqtalyp, olardyń esimderi fotosuretterimen birge berilgen. Bir óńirdiń mádeni tarihyn sol ortadan shyqqan túlǵalarsyz tolyq tanu múmkin emes. Aqynnyń jyry, qalamgerdiń eńbegi, jurnalistiń jazbasy, suretshiniń tuyndysy, akterdiń sahnadaǵy óneri – bári de óz dáuiriniń ruhani tynysyn tanytady.
Osy túrǵydan kitaptaǵy túlǵalar tizimi jai anyqtamalyq málimet emes. Ol – belgili bir kezeńde Jetisudyń ruhani ómirine úles qosqan adamdardyń esimin keiingi úrpaqqa jetkizetin túlǵatanulyq qor. Uaqyt óte kele keibir esimderdiń el jadynan kómeskilenui múmkin. Al kitapta saqtalǵan aty-jóni, ómir jolyna qatysty deregi men fotosureti sol adamnyń tarihta qaluyna qyzmet etedi.
«Jerúiyq mekenniń» mazmúny jeke túlǵalarmen ǵana shektelmeidi. Eńbekte sol kezdegi Almaty oblysyndaǵy 20 muzeidiń tarihy, bir oblystyq teatr men «Halyqtyq» ataǵy bar bes teatrdyń shyǵarmashylyq joly, kórkemsuret galereyasy, tarihi-mádeni múrany qorǵau ortalyǵy, oblystyq filarmoniya, sondai-aq halyqtyq án-bi újymdary turaly mol maǵlúmat qamtylǵan. Olardyń ár jyldary qol jetkizgen jetistikteri, óner men mádenietti damytuǵa qosqan úlesi fotosurettermen, arhivtik qújattarmen jáne tarihi derektermen tolyqtyrylǵan.
Múnyń ózi kitaptyń derektik salmaǵyn arttyra túsedi. Muzei – halyq jadynyń qoimasy bolsa, teatr – ruhani ómirdiń ainasy. Filarmoniya kásibi ónerdiń órisin tanytsa, kórkemsuret galereyasy beineleu óneriniń tarihyn saqtaidy. Tarihi-mádeni múrany qorǵau ortalyǵy ótken men búgindi jalǵastyruǵa qyzmet etedi. Al halyqtyq án-bi újymdary últtyq ónerdiń sabaqtastyǵyn saqtap, el arasyndaǵy talanttardyń tanyluyna jol ashady. Osyndai mekemeler men újymdardyń tarihyn bir kitapqa jinaqtau – tútas bir óńirdiń mádeni jadyn saqtau degen sóz.
Kitap-alьbom formatynyń ereksheligi de osynda. Keide bir fotosuret úzaq mátinnen de kóp málimet beredi. Eski ǵimarattyń kórinisi, óner újymynyń bir sáti, sahnadaǵy qoiylym, belgili túlǵanyń beinesi nemese arhivtik qújattaǵy birneshe jol uaqyt óte kele asa baǵaly tarihi derekke ainalady. «Jerúiyq mekende» mátin, fotosuret jáne arhivtik materialdardyń qatar berilui oqyrmanǵa málimetti oqumen ǵana shektelmei, sol kezeńniń tynysyn sezinuge múmkindik beredi.
Búl kitaptyń uaqyt ótken saiyn qúndylyǵy arta beretini de sondyqtan. 2014 jyly sol kúnniń qalypty kórinisi retinde engizilgen kóptegen derek búginde tarihi sipat ala bastady. Mekemeler jańarady, adamdar auysady, shyǵarmashylyq újymdardyń qúramy ózgeredi, keibir ǵimarattardyń kelbeti de ózgerui múmkin. Biraq kitap betinde saqtalǵan fotosuret pen qújat ótken kezeńniń únsiz kuási bolyp qala beredi.Kitap uaqytty toqtatpaidy, biraq uaqyttyń izin saqtaidy.
«Jerúiyq mekenniń» taǵylymdyq mańyzy da osydan kórinedi. Tuǵan ólkesinen qandai aqyndar men qalamgerler, jurnalister men suretshiler, artister men óner qairatkerleri shyqqanyn bilgen jas úrpaq sol adamdardyń eńbeginen ónege alady. Óz jerindegi muzeidiń, teatrdyń nemese mádeniet oshaǵynyń qandai joldan ótkenin tanyǵan adam mádeni múranyń ózdiginen qalyptaspaitynyn, onyń artynda kóptegen adamnyń tabandy eńbegi túrǵanyn túsinedi.
Patriotizm tek úranmen qalyptaspaidy. Ol tuǵan jerdiń tarihyn biluden, onyń adamdaryn qúrmetteuden, mádeni múrasyn baǵalaudan bastalady. Osy sebepti múndai kitaptar tanymdyq derek kózi ǵana emes, jas úrpaqtyń tuǵan jerge degen súiispenshiligin qalyptastyratyn tárbielik qúral retinde de mańyzdy. «Jerúiyq meken» ónertanu, mádeniettanu, jurnalistika, tarih jáne ólketanu baǵytyndaǵy studentter men zertteushiler úshin de qajet eńbek. Óitkeni óńirlik deńgeidegi shashyrańqy málimetterdiń bir kitaptyń ayasyna jinaqtaluy zertteu júmysyn júrgizuge úlken múmkindik beredi.
Kitap atauynyń ózinde de tereń astar bar. Qazaq dúnietanymyndaǵy Jerúiyq – qútty qonys, berekeli meken úǵymyn bildiredi. Al Jetisu – tabiǵaty ǵana emes, ǵasyrlar boiy qalyptasqan tarihy, mádenieti, óneri jáne túlǵalarymen de osyndai ruhani keńistik. Sondyqtan «Jerúiyq meken» atauy kitaptyń negizgi mazmúnymen tabiǵi úndesedi.
Eńbektiń taǵy bir erekshe qyry – onyń Jetisudy syrt júrtqa tanytuǵa qyzmet etui. Kitap jaryq kórgen kezeńde óńirge kelgen qyryqtan astam eldiń qonaqtaryna syiǵa tartylǵan. Sóitip, «Jerúiyq meken» tek el ishindegi oqyrmanǵa arnalǵan kitap bolyp qalmai, Jetisudyń mádenieti men ónerin sheteldik meimandarǵa tanystyratyn ruhani tartuǵa ainaldy.
Keide bir kitap tútas ólkeniń atynan sóileidi. SHeteldik qonaq úshin búl basylym ádemi bezendirilgen alьbom ǵana emes, Jetisudyń mádeni álemine ashylǵan tereze boldy. Onyń betterindegi aqyndar men qalamgerler, teatrlar men muzeiler, óner újymdary, tarihi qújattar men fotosuretter qazaq jeriniń bir óńiriniń ruhani bolmysyn tanystyrdy.
Sapar ayaqtalady, resmi kezdesu este kómeskilenui múmkin. Al syiǵa berilgen kitap úzaq jyldar saqtalady. Ony bir adam ǵana emes, keiin taǵy bir oqyrman paraqtauy múmkin. Sol arqyly Jetisu turaly málimet álemniń ár túkpirine taraidy. Osy maǵynada qyryqtan astam elge jol tartqan árbir «Jerúiyq mekendi» Jetisudyń únsiz mádeni elshisi deuge bolady.
Búginde Almaty oblysy men Jetisu oblysy eki bólek ákimshilik aumaq. Biraq «Jerúiyq mekendegi» aqyndar men qalamgerler, jurnalister men suretshiler, artister, muzeiler men teatrlar, filarmoniya men halyqtyq újymdar bir ǵana ákimshilik qúrylymnyń emes, tútas Jetisu ruhaniyatynyń ortaq múrasy bolyp qala beredi. Ortaq tarih pen mádeniet osy eki óńirdi búrynǵysynsha jalǵap túr.
Sondyqtan «Jerúiyq mekendi» tek 2014 jyly jaryq kórgen kitap-alьbom dep baǵalau azdyq etedi. Ol – bir dáuirdiń mádeni kelbetin saqtaǵan derek, Jetisudan shyqqan óner jáne qalam qairatkerleriniń esimderin jinaqtaǵan túlǵatanulyq múra, mádeniet mekemeleri men shyǵarmashylyq újymdardyń tarihyn arhivtik qújattarmen hattaǵan shejire. Sonymen birge ol búgingi Almaty men Jetisu oblystaryna ortaq ruhani jadtyń bir bólshegi ári Jetisudy qyryqtan astam eldiń ókilderine tanystyrǵan mádeni tartu.
Ólketanu eńbeginiń shynaiy baǵasy – onyń keiingi úrpaqqa qajet boluynda. Eger jas zertteushi osy kitaptan kerekti deregin tapsa, student tuǵan ólkesiniń mádeni tarihyn tanysa, jas úrpaq óz jerinen shyqqan túlǵalardyń eńbeginen ónege alsa, onda eńbektiń maqsaty oryndalǵany.
«Jerúiyq mekenniń» basty qúndylyǵy da osynda. Ákimshilik shekara ózgergenimen, tarihtyń tamyry, ónerdiń sabaqtastyǵy men halyqtyń ruhani tútastyǵy ózgermeidi. Al sol tútastyqty túlǵalarymen, mádeniet oshaqtarymen, fotosuretterimen jáne arhivtik derekterimen birge kitap betinde saqtap qalu – «Jerúiyq mekenniń» uaqyt ótken saiyn arta túsetin eń úlken qúndylyǵy.
Búl maqalanyń «Qajet kitap» jobasy ayasynda úsynylyp otyrǵanynyń da ózindik máni bar. Jobanyń maqsaty – ólketanushy-jurnalist Qajet Andastyń ár jyldary jaryq kórgen eńbekterin qaita tanystyryp, olardyń mazmúnyn, tarihi-derektik, tanymdyq jáne tárbielik qúndylyǵyn búgingi oqyrmanǵa jetkizu. Ár kitap belgili bir kezeńniń deregin, el men jer tarihyn, halyq jadyn saqtaityn ruhani múra retinde qarastyrylady. «Jerúiyq meken» de osy qatardaǵy Jetisudyń mádenieti men óneriniń tútas bir dáuirin hattaǵan mańyzdy eńbek.
UDK 908 BK 26.89
© Andas Q., 2014
© «Taimas» baspa úii, 2014
© Aiymbet N., bezendiru, 2014
ISBN 978-601-264-127-1
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1171108
Qajet Andas, ólketanushy-jurnalist.
Beinefilьdi túsirgen
Aisúlu Bauyrjanqyzy, Jansaya Jarqynbekqyzy,
«Q-Andas» aqparat agentiginiń tilshileri.











