Annotatsiya: Tabiǵi substrattar men bakteriozben zaqymdalǵan jándikterden bólinip alynǵan Bacillus thuringiensis shtammdarynyń alma kúiesi (Hyponomeuta malinella L.) jáne dolana japyraq oraǵyshy (Archips crataegana) júldyzqúrttaryna qatysty insektitsidtik belsendiligi baǵalandy. Zertteu barysynda Pavlodar, Abai jáne Aqmola oblystarynyń orman alqaptarynan jinalǵan tabiǵi substrattar men zaqymdalǵan jándikterden taza daqylǵa 30 shtamm bólinip alyndy, olardyń 11-i 1×10⁷ jáne 1×10⁸ spora titrlerinde zerthanalyq jaǵdaida synaldy. Nátijesinde insektitsidtik belsendiliktiń ziyankestiń túrlik tiesiligi men preparat kontsentratsiyasyna bailanysty keń shekte ózgeretini anyqtaldy: F2, S16-29, S16-26 jáne 2127-3k shtammdary eki ziyankes túrine de qatysty joǵary tiimdilik (95-100%) kórsetti, barlyq núsqalarda aiqyn dozaǵa táueldi reaktsiya baiqaldy. Alynǵan nátijeler joǵary belsendi shtammdardy ári qarai dalalyq synaqtarda jáne jabaiy jemis daqyldaryn ekologiyalyq qauipsiz qorǵauǵa arnalǵan biopreparattardy ázirleude qoldanuǵa bolatyn perspektivaly negiz retinde qarastyruǵa múmkindik beredi.
Kilt sózder: Bacillus thuringiensis, shtamm, insektitsidtik belsendilik, alma kúiesi, dolana japyraq oraǵyshy, biologiyalyq tiimdilik, spora kontsentratsiyasy.

Kirispe
Agroekojúielerge túsetin antropogendik júktemeniń artuy jáne auyl sharuashylyǵy óndirisiniń ekologiyalyq qauipsizdigine qoiylatyn talaptardyń kúsheyui jaǵdaiynda ósimdikterdi ziyankesterden qorǵaudyń tiimdi ári túraqty ádisterin ázirleu erekshe ózektilikke ie bolyp otyr [1].
Himiyalyq insektitsidterdi dástúrli túrde qoldanu joǵary tiimdiligine qaramastan, birqatar eleuli kemshiliktermen bailanysty, onyń ishinde jándikterde rezistenttiliktiń damuy, nysanaly emes organizmderge teris áser etu, qorshaǵan ortanyń lastanuy jáne tabiǵi trofikalyq bailanystardyń búzyluy jatady [2].
Osyǵan bailanysty ósimdikterdi qorǵaudyń biologiyalyq qúraldary himiyalyq ádisterge perspektivaly balama retinde qarastyrylady. Olardyń arasynda álemdik tájiribede eń keńinen qoldanylatyn entomopatogendi mikroorganizmderdiń biri bolyp tabylatyn Bacillus thuringiensis bakteriyasy erekshe oryn alady. Búl mikroorganizm negizinen qabyrshaq qanattylar, qosqanattylar jáne qatty qanattylar otryadtarynyń ókilderine qatysty joǵary spetsifikalyǵy men insektitsidtik belsendiligi bar kristaldy aquyzdy toksinderdi (Cry- jáne Cyt-aquyzdardy) sintezdeuge qabiletti [3].
Qazirgi zamanǵy zertteuler insektitsidtik belsendilik spektri keńeitilgen Bacillus thuringiensis-tiń jańa shtammdaryn izdeu men sipattauǵa, sondai-aq olardy ósiru tehnologiyalaryn jáne biopreparattardy qúrastyru tehnologiyalaryn jetildiruge baǵyttalǵan. Joǵary tiimdi tabiǵi izolyattardy bólip alu jáne olardy naqty qoldanu jaǵdailaryna beiimdeu preparattardyń biologiyalyq tiimdiligi men áser etu túraqtylyǵyn arttyruǵa múmkindik beredi [4].
Zertteu ádisteri
Zertteu barysynda mikrobiologiya jáne ósimdikterdi qorǵau boiynsha jalpy qabyldanǵan ádister qoldanyldy.
Zertteu obъektileri – bakterioz belgileri bar jándikterden, sondai-aq tabiǵi substrattardan (topyraq, túsken japyraqtar, aǵash qabyǵy) bólinip alynǵan Bacillus thuringiensis izolyattary.
Test-obъektiler – alma kúiesiniń (Hyponomeuta malinella L.) jáne dolana japyraq oraǵyshynyń (Archips crataegana) júldyzqúrttary.
Zertteu orny – J. Jiembaev atyndaǵy «Qazaq ósimdikterdi qorǵau jáne karantin ǵylymi-zertteu instituty» JSHS biotehnologiya zerthanasy.
Tájiribelerde sporanyń 1×10⁷ jáne 1×10⁸ titrleri qoldanyldy. Tájiribeler 4 qaitalanymda júrgizildi, ár qaitalanymda 10 jándik darabasynan alyndy. Etalon retinde otandyq «Aq kóbelek, s.ú.» bioinsektitsidiniń produtsent-shtammy – 2127-3k paidalanyldy, baqylau núsqasy retinde sumen óńdeu qoldanyldy.
Zertteu nátijeleri
Tabiǵi substrattardy jinau jáne bakterioz belgileri bar ólgen jándikterdi izdeuge baǵyttalǵan osy zertteu barysynda Pavlodar oblysynda ornalasqan «Ertis ormany» memlekettik orman tabiǵi rezervatynyń jáne Abai oblysyndaǵy «Semei ormany» rezervatynyń qylqandy ormandaryna baǵyttyq zertteuler júrgizildi. Sondai-aq Aqmola oblysyndaǵy Burabai orman alqabynyń uchaskeleri men SHyǵys Qazaqstannyń orman alqaptary zertteldi. Barlyǵy taza daqylǵa 30 Bacillus thuringiensis shtammy bólinip alyndy, olardyń 11-i zerthanalyq jaǵdaida alma kúiesi men dolana japyraq oraǵyshynyń júldyzqúrttarynda synaldy. Dalalyq jaǵdaida jinalǵan úlgilerdiń arasynda bakterioz belgileri bar ólgen jándikter de kezdesti (1-suret).

Suret 1 – Bakterioz belgileri bar ólgen jándik úlgisi
Nátijelerdi taldau kórsetkendei, zerttelgen shtammdardyń insektitsidtik belsendiligi keń auqymda ózgeredi. Búl kórsetkish eki faktorǵa yaǵni ziyankestiń túrine jáne qoldanylǵan preparattyń kontsentratsiyasyna bailanysty.
Alma kúiesine qatysty eń joǵary tiimdilikti F2, S16-29, S16-26 jáne 2127-3k shtammdary kórsetti, olar 1×10⁸ kontsentratsiyasynda dernásilderdiń 95-100% deńgeiinde óluin qamtamasyz etti. Búl rette F2 shtammy joǵarylatylǵan dozada qol jetkiziletin eń joǵary belsendilikpen (100%) sipattaldy. YAM1-2 jáne 21-16 shtammdary birshama tómen, biraq degenmen joǵary biologiyalyq tiimdilik kórsetti (85-90%). Sonymen qatar Pv-12, 14-20 jáne L-31 shtammdary álsiz insektitsidtik áserimen nemese onyń múldem bolmauymen erekshelendi.
Japyraq oraǵyshtarǵa áserin baǵalau kezinde de sezimtaldyqtyń aiqyn saralanuy anyqtaldy. Jetekshi oryndardy 1×10⁸ kontsentratsiyasynda júldyzqúrttardyń 95-100% deńgeiinde óluin qamtamasyz etken S16-29 jáne 2127-3k shtammdary ielendi. F2, 21-16 jáne YAM1-2 shtammdary joǵary tiimdilik (75-90%) kórsetti. S16-26 jáne F5 shtammdary ortasha belsendilik tanytty, al L-31 men Pv-12 eleuli insektitsidtik áser bermedi (0%).
Jalpy alǵanda, preparat kontsentratsiyasynyń 1×10⁷-den 1×10⁸-ge deiin artuymen biologiyalyq tiimdiliktiń joǵarylau úrdisi aiqyn baiqalady, búl áserdiń dozaǵa táueldi sipatynyń aiqyn kórinisi bolyp tabylady. Barlyq baqylau núsqalarynda jándikterdiń ólui baiqalmady, búl tájiribeniń dúrys qoiylǵanyn jáne alynǵan derekterdiń dúrystyǵyn rastaidy.
Alynǵan nátijelerdi jalpylai kele, zerttelgen shtammdardyń arasynda zerttelgen eki ziyankes túrine qatysty da joǵary insektitsidtik belsendilik kórsetken F2, S16-29, S16-26 jáne 2127-3k shtammdary erekshe qyzyǵushylyq tudyratynyn atap ótken jón.
Júrgizilgen zertteuler tabiǵi substrattardan jáne zaqymdalǵan jándikterden bólinip alynǵan Bacillus thuringiensis shtammdarynyń alma kúiesi men dolana japyraq oraǵyshynyń júldyzqúrttaryna qatysty biologiyalyq tiimdilik deńgeii boiynsha eleuli túrde erekshelenetinin kórsetti. Insektitsidtik áserdiń kórinis beru dárejesi ziyankestiń túrlik tiesiligine de, preparattaǵy spora kontsentratsiyasyna da bailanysty ekeni anyqtaldy.
Búl rette barlyq núsqalarda dozaǵa táueldi aiqyn reaktsiya baiqaldy: titrdiń 1×10⁸-ge deiin artuy jándikterdiń ólim deńgeiiniń joǵarylauymen qatar júrdi.
Alynǵan derekterdi eskere otyryp, iriktep alynǵan joǵary belsendi shtammdardyń aitarlyqtai qoldanbaly áleuetke ie ekenin tújyrymdauǵa bolady. Olardy dalalyq synaqtar júrgizudi, sondai-aq jabaiy jemis daqyldaryn ekologiyalyq qauipsiz qorǵauǵa baǵyttalǵan biopreparattardy ázirleudi qosa alǵanda, odan ári zertteulerdiń perspektivaly negizi retinde qarastyruǵa bolady.
Ádebietter tizimi:
- Food and Agriculture Organization. Integrated Pest Management (IPM). – Rome: FAO, 2018. – 100 p.
- Lacey L.A., Grzywacz D., Shapiro-Ilan D.I., Frutos R., Brownbridge M., Goettel M.S. Insect pathogens as biological control agents: Back to the future // Journal of Invertebrate Pathology. – 2015. – Vol. 132. – P. 1–41.
- Bravo A., Gill S.S., Soberón M. Bacillus thuringiensis: Mechanisms and use // Annual Review of Entomology. – 2011. – Vol. 56. – P. 393–413.
- Sanahuja G., Banakar R., Twyman R.M., Capell T., Christou P. Bacillus thuringiensis: A century of research, development and commercial applications // Plant Biotechnology Journal. – 2011. – Vol. 9(3). – P. 283–300.
Ádilhanqyzy A., SHisenbaeva N.J., Tleubergenov H.M.
«J. Jiembaev atyndaǵy Qazaq ósimdikterdi qorǵau
jáne karantin ǵylymi-zertteu instituty» JSHS











