Аннотация: Табиғи субстраттар мен бактериозбен зақымдалған жәндіктерден бөлініп алынған Bacillus thuringiensis штаммдарының алма күйесі (Hyponomeuta malinella L.) және долана жапырақ орағышы (Archips crataegana) жұлдызқұрттарына қатысты инсектицидтік белсенділігі бағаланды. Зерттеу барысында Павлодар, Абай және Ақмола облыстарының орман алқаптарынан жиналған табиғи субстраттар мен зақымдалған жәндіктерден таза дақылға 30 штамм бөлініп алынды, олардың 11-і 1×10⁷ және 1×10⁸ спора титрлерінде зертханалық жағдайда сыналды. Нәтижесінде инсектицидтік белсенділіктің зиянкестің түрлік тиесілігі мен препарат концентрациясына байланысты кең шекте өзгеретіні анықталды: Ф2, С16-29, С16-26 және 2127-3к штаммдары екі зиянкес түріне де қатысты жоғары тиімділік (95-100%) көрсетті, барлық нұсқаларда айқын дозаға тәуелді реакция байқалды. Алынған нәтижелер жоғары белсенді штаммдарды әрі қарай далалық сынақтарда және жабайы жеміс дақылдарын экологиялық қауіпсіз қорғауға арналған биопрепараттарды әзірлеуде қолдануға болатын перспективалы негіз ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Кілт сөздер: Bacillus thuringiensis, штамм, инсектицидтік белсенділік, алма күйесі, долана жапырақ орағышы, биологиялық тиімділік, спора концентрациясы.

Кіріспе
Агроэкожүйелерге түсетін антропогендік жүктеменің артуы және ауыл шаруашылығы өндірісінің экологиялық қауіпсіздігіне қойылатын талаптардың күшеюі жағдайында өсімдіктерді зиянкестерден қорғаудың тиімді әрі тұрақты әдістерін әзірлеу ерекше өзектілікке ие болып отыр [1].
Химиялық инсектицидтерді дәстүрлі түрде қолдану жоғары тиімділігіне қарамастан, бірқатар елеулі кемшіліктермен байланысты, оның ішінде жәндіктерде резистенттіліктің дамуы, нысаналы емес организмдерге теріс әсер ету, қоршаған ортаның ластануы және табиғи трофикалық байланыстардың бұзылуы жатады [2].
Осыған байланысты өсімдіктерді қорғаудың биологиялық құралдары химиялық әдістерге перспективалы балама ретінде қарастырылады. Олардың арасында әлемдік тәжірибеде ең кеңінен қолданылатын энтомопатогенді микроорганизмдердің бірі болып табылатын Bacillus thuringiensis бактериясы ерекше орын алады. Бұл микроорганизм негізінен қабыршақ қанаттылар, қосқанаттылар және қатты қанаттылар отрядтарының өкілдеріне қатысты жоғары спецификалығы мен инсектицидтік белсенділігі бар кристалды ақуызды токсиндерді (Cry- және Cyt-ақуыздарды) синтездеуге қабілетті [3].
Қазіргі заманғы зерттеулер инсектицидтік белсенділік спектрі кеңейтілген Bacillus thuringiensis-тің жаңа штаммдарын іздеу мен сипаттауға, сондай-ақ оларды өсіру технологияларын және биопрепараттарды құрастыру технологияларын жетілдіруге бағытталған. Жоғары тиімді табиғи изоляттарды бөліп алу және оларды нақты қолдану жағдайларына бейімдеу препараттардың биологиялық тиімділігі мен әсер ету тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік береді [4].
Зерттеу әдістері
Зерттеу барысында микробиология және өсімдіктерді қорғау бойынша жалпы қабылданған әдістер қолданылды.
Зерттеу объектілері – бактериоз белгілері бар жәндіктерден, сондай-ақ табиғи субстраттардан (топырақ, түскен жапырақтар, ағаш қабығы) бөлініп алынған Bacillus thuringiensis изоляттары.
Тест-объектілер – алма күйесінің (Hyponomeuta malinella L.) және долана жапырақ орағышының (Archips crataegana) жұлдызқұрттары.
Зерттеу орны – Ж. Жиембаев атындағы «Қазақ өсімдіктерді қорғау және карантин ғылыми-зерттеу институты» ЖШС биотехнология зертханасы.
Тәжірибелерде спораның 1×10⁷ және 1×10⁸ титрлері қолданылды. Тәжірибелер 4 қайталанымда жүргізілді, әр қайталанымда 10 жәндік дарабасынан алынды. Эталон ретінде отандық «Ақ көбелек, с.ұ.» биоинсектицидінің продуцент-штаммы – 2127-3к пайдаланылды, бақылау нұсқасы ретінде сумен өңдеу қолданылды.
Зерттеу нәтижелері
Табиғи субстраттарды жинау және бактериоз белгілері бар өлген жәндіктерді іздеуге бағытталған осы зерттеу барысында Павлодар облысында орналасқан «Ертіс орманы» мемлекеттік орман табиғи резерватының және Абай облысындағы «Семей орманы» резерватының қылқанды ормандарына бағыттық зерттеулер жүргізілді. Сондай-ақ Ақмола облысындағы Бурабай орман алқабының учаскелері мен Шығыс Қазақстанның орман алқаптары зерттелді. Барлығы таза дақылға 30 Bacillus thuringiensis штаммы бөлініп алынды, олардың 11-і зертханалық жағдайда алма күйесі мен долана жапырақ орағышының жұлдызқұрттарында сыналды. Далалық жағдайда жиналған үлгілердің арасында бактериоз белгілері бар өлген жәндіктер де кездесті (1-сурет).

Сурет 1 – Бактериоз белгілері бар өлген жәндік үлгісі
Нәтижелерді талдау көрсеткендей, зерттелген штаммдардың инсектицидтік белсенділігі кең ауқымда өзгереді. Бұл көрсеткіш екі факторға яғни зиянкестің түріне және қолданылған препараттың концентрациясына байланысты.
Алма күйесіне қатысты ең жоғары тиімділікті Ф2, С16-29, С16-26 және 2127-3к штаммдары көрсетті, олар 1×10⁸ концентрациясында дернәсілдердің 95-100% деңгейінде өлуін қамтамасыз етті. Бұл ретте Ф2 штаммы жоғарылатылған дозада қол жеткізілетін ең жоғары белсенділікпен (100%) сипатталды. ЯМ1-2 және 21-16 штаммдары біршама төмен, бірақ дегенмен жоғары биологиялық тиімділік көрсетті (85-90%). Сонымен қатар Пв-12, 14-20 және Л-31 штаммдары әлсіз инсектицидтік әсерімен немесе оның мүлдем болмауымен ерекшеленді.
Жапырақ орағыштарға әсерін бағалау кезінде де сезімталдықтың айқын саралануы анықталды. Жетекші орындарды 1×10⁸ концентрациясында жұлдызқұрттардың 95-100% деңгейінде өлуін қамтамасыз еткен С16-29 және 2127-3к штаммдары иеленді. Ф2, 21-16 және ЯМ1-2 штаммдары жоғары тиімділік (75-90%) көрсетті. С16-26 және Ф5 штаммдары орташа белсенділік танытты, ал Л-31 мен Пв-12 елеулі инсектицидтік әсер бермеді (0%).
Жалпы алғанда, препарат концентрациясының 1×10⁷-ден 1×10⁸-ге дейін артуымен биологиялық тиімділіктің жоғарылау үрдісі айқын байқалады, бұл әсердің дозаға тәуелді сипатының айқын көрінісі болып табылады. Барлық бақылау нұсқаларында жәндіктердің өлуі байқалмады, бұл тәжірибенің дұрыс қойылғанын және алынған деректердің дұрыстығын растайды.
Алынған нәтижелерді жалпылай келе, зерттелген штаммдардың арасында зерттелген екі зиянкес түріне қатысты да жоғары инсектицидтік белсенділік көрсеткен Ф2, С16-29, С16-26 және 2127-3к штаммдары ерекше қызығушылық тудыратынын атап өткен жөн.
Жүргізілген зерттеулер табиғи субстраттардан және зақымдалған жәндіктерден бөлініп алынған Bacillus thuringiensis штаммдарының алма күйесі мен долана жапырақ орағышының жұлдызқұрттарына қатысты биологиялық тиімділік деңгейі бойынша елеулі түрде ерекшеленетінін көрсетті. Инсектицидтік әсердің көрініс беру дәрежесі зиянкестің түрлік тиесілігіне де, препараттағы спора концентрациясына да байланысты екені анықталды.
Бұл ретте барлық нұсқаларда дозаға тәуелді айқын реакция байқалды: титрдің 1×10⁸-ге дейін артуы жәндіктердің өлім деңгейінің жоғарылауымен қатар жүрді.
Алынған деректерді ескере отырып, іріктеп алынған жоғары белсенді штаммдардың айтарлықтай қолданбалы әлеуетке ие екенін тұжырымдауға болады. Оларды далалық сынақтар жүргізуді, сондай-ақ жабайы жеміс дақылдарын экологиялық қауіпсіз қорғауға бағытталған биопрепараттарды әзірлеуді қоса алғанда, одан әрі зерттеулердің перспективалы негізі ретінде қарастыруға болады.
Әдебиеттер тізімі:
- Food and Agriculture Organization. Integrated Pest Management (IPM). – Rome: FAO, 2018. – 100 p.
- Lacey L.A., Grzywacz D., Shapiro-Ilan D.I., Frutos R., Brownbridge M., Goettel M.S. Insect pathogens as biological control agents: Back to the future // Journal of Invertebrate Pathology. – 2015. – Vol. 132. – P. 1–41.
- Bravo A., Gill S.S., Soberón M. Bacillus thuringiensis: Mechanisms and use // Annual Review of Entomology. – 2011. – Vol. 56. – P. 393–413.
- Sanahuja G., Banakar R., Twyman R.M., Capell T., Christou P. Bacillus thuringiensis: A century of research, development and commercial applications // Plant Biotechnology Journal. – 2011. – Vol. 9(3). – P. 283–300.
Әділханқызы А., Шисенбаева Н.Ж., Тлеубергенов Х.М.
«Ж. Жиембаев атындағы Қазақ өсімдіктерді қорғау
және карантин ғылыми-зерттеу институты» ЖШС











