Kıtap oqu – adamnyŋ bılım kökjiegın keŋeitumen ǵana şektelmeitın, ūlttyŋ tarihi sanasyn qalyptastyratyn maŋyzdy ruhani qūbylys. Ásırese halyqtyŋ ötkenı, memlekettılık dästürı men eldık mūraty turaly eŋbekter jas ūrpaqtyŋ ūlttyq bolmysyn tanuyna yqpal etedı. Osy tūrǵydan qaraǵanda, jurnalist, ölketanuşy Qajet Andastyŋ «Ūly dala şejıresı» atty taŋdamaly zertteuler jinaǵy – «Kıtap oqityn ūlt» jobasynyŋ mazmūny men maqsatyna sai keletın tarihi-tanymdyq tuyndy.
Qazaq tarihyn zertteudıŋ negızgı arnasy – arhiv qūjattary men ǵylymi eŋbekter. Alaida halqymyzdyŋ basynan ötken oqiǵalardyŋ, batyrlyq dästürı men eldık mūratynyŋ barlyǵy bırdei jazba derekterde tolyq saqtala bermegen. Ūlt tarihynyŋ eleulı bölıgı halyq jadyndaǵy aŋyzdarda, şejırelerde, auyz ädebietı ülgılerınde jäne jergılıktı tarihi äŋgımelerde ömır sürıp keledı. Al şeteldık zertteuşılerdıŋ ǵylymi paiymdary qūndy bolǵanymen, olar qazaq qoǵamynyŋ ışkı düniesın, ūlttyq tüsınıgı men ruhani erekşelıgın ärdaiym tolyq qamti almauy mümkın.
Qajet Andastyŋ kıtaby osy derekközderdıŋ arasyn sabaqtastyruymen erekşelenedı. Avtor arhivtık mälımetterdı, ǵylymi tūjyrymdardy, el auzyndaǵy aŋyz-äŋgımeler men şejırelık derekterdı jurnalistık täsılmen ūştastyrady. Sonyŋ arqasynda kürdelı tarihi mäseleler ǵylymi ortaǵa ǵana emes, qarapaiym oqyrmanǵa da tüsınıktı tılmen jetkızılgen.
Ūly dala tarihyna keŋ közqaras
Посмотреть эту публикацию в Instagram
«Ūly dala şejıresı» 2016 jyly Almaty oblysynyŋ sol kezdegı äkımı Amandyq Batalovtyŋ qoldauymen «Ádebiet älemı» baspasynan jaryq kördı. Kölemı 160 bet bolatyn jinaqqa Qazaq handyǵynyŋ tarihy, memlekettılıktıŋ qalyptasuy, el basqaru dästürı, tarihi tūlǵalar, runikalyq jazbalar, folklorlyq mūralar men halyq şejıresıne qatysty zertteuler engızılgen.
Jinaq «Ötkenı önegelı el» atty maqaladan bastalady. Būl ataudyŋ özı eŋbektıŋ negızgı ideıasyn aŋǵartady: ötken tarihty baıandap qana qoimai, odan bügıngı qoǵamǵa qajettı taǵylym tabu. Avtor üşın tarih – artta qalǵan oqiǵalardyŋ tızbegı emes, qazırgı ūlttyq sanany qalyptastyratyn ruhani negız.
Kıtaptaǵy «Şyŋǵys han turaly şyndyq», «Qazaq memlekettıgı qūryluynyŋ alǵyşarty», «Qazaqtyŋ bilık jylnamasy», «Köşpendıler qala salǵan ba?» siıaqty maqalalarda tarih ǵylymyndaǵy kürdelı jäne pıkırtalas tudyratyn mäseleler qarastyrylady. Avtor qalyptasqan tūjyrymdardy qaitalap qana qoimai, ärtürlı derekterdı salystyryp, oqyrmandy tarihi qūbylystarǵa jaŋaşa közqaraspen qarauǵa şaqyrady.
Mäselen, köşpendıler örkenietı turaly söz bolǵanda, olardy tek mal şaruaşylyǵymen ainalysqan, tūraqty qonystary bolmaǵan halyq retınde sipattaityn bırjaqty pıkırler kezdesedı. Jinaqtaǵy zertteuler mūndai tüsınıkterge syn közben qarap, Ūly dalada qalalyq mädeniet pen sauda, qolöner jäne ruhani ortalyqtardyŋ qatar damyǵanyn zerdeleuge baǵyt beredı.
Tarihty tūlǵalar arqyly tanytu
Kıtaptyŋ taǵy bır erekşelıgı – el tarihyn tarihi tūlǵalardyŋ ömırı jäne qyzmetımen bailanystyra baıandauy. Jinaqta Qazaq handyǵy tūsynda el basqarǵan han-sūltandar, qol bastaǵan batyrlar, halyqty bırlıkke şaqyrǵan bi-şeşender turaly derekter men beineler berılgen.
«Halqymyzdyŋ ūly oişyldary», «Qyzai ana kımnıŋ qyzy?», «Tūran jūrtynyŋ ūly tūlǵasy», «Ekı atanyŋ balasy» atty maqalalarda belgılı qairatkerlerdıŋ ömır joly ǵana emes, olardyŋ halyq jadyndaǵy orny da qarastyrylady. Būl täsıl tarihty jalaŋ datalar men oqiǵalar jiyntyǵy retınde emes, naqty adamdardyŋ taǵdyry, şeşımı jäne elge sıŋırgen eŋbegı arqyly tüsınuge mümkındık beredı.
Tarihty tūlǵalar arqyly tanystyrudyŋ tärbielık maŋyzy zor. Öitkenı jas oqyrman tarihi qairatkerlerdıŋ el qorǵaudaǵy batyldyǵyn, ädıldık pen bırlık jolyndaǵy qyzmetın tanyp, olardan önege alady. Osy jaǵynan alǵanda, «Ūly dala şejıresı» tarihi aqparat beretın eŋbek qana emes, ūlttyq tärbiege qyzmet etetın kıtap bolyp sanalady.
Jazba mūra men tabiǵi qūndylyqtar
Jinaqtyŋ mazmūny saıasi tarihpen nemese belgılı tūlǵalardyŋ ömırımen şektelmeidı. «Tabiǵaty taŋǵajaiyp tuyndy» maqalasynda jäne runikalyq jazba eskertkışterge arnalǵan zertteulerde halqymyzdyŋ tabiǵi, ruhani jäne jazba mūrasy söz bolady.
Runikalyq eskertkışter – türkı halyqtarynyŋ erteden qalyptasqan jazu mädenietınıŋ aiǵaǵy. Mūndai mūralardy tanystyru arqyly avtor qazaq dalasynyŋ tarihy tek soŋǵy bırneşe ǵasyrmen şektelmeitının körsetedı. Qazaq memlekettılıgı men mädenietınıŋ bastaularyn ejelgı türkı örkenietımen sabaqtastyra qarastyru kıtaptyŋ tarihi auqymyn keŋeite tüsedı.
Avtor jinaqtyŋ jazylu maqsatyn bylai tüsındıredı: «Bız qazaq mädenietınıŋ tarihy tek bır-ekı jüz jyldyq emes, sonau arǵy däuırden bastau alatynyn esten şyǵarmauymyz kerek». Onyŋ paiymdauynşa, öŋır tarihyna qatysty köne derekterdı Qazaq handyǵy däuırımen, sol kezeŋdegı tūlǵalardyŋ ömırımen jäne bügıngı uaqytpen bailanystyra zertteu qajet. Būl – ūlttyq tarihtyŋ bölınbeitın, tūtas beinesın qalyptastyruǵa baǵyttalǵan ūstanym.
Qoǵamdyq pıkır tuǵyzǵan eŋbek
Kıtap jaryq körgennen keiın tarihşylardyŋ, zertteuşılerdıŋ, şejıreşıler men jalpy oqyrmannyŋ nazaryna ılıktı. Eŋbektı qoldap, tarihi-tanymdyq maŋyzyn joǵary baǵalaǵan pıkırlermen qatar, keibır mäselelerge syn közben qaraǵandar da boldy. Mūndai pıkır almasu kıtaptyŋ qoǵamdyq oiǵa qozǵau salǵanyn körsetedı.
Ǵylymi jäne tanymdyq eŋbektıŋ qūndylyǵy onyŋ barlyq oqyrmandy bır pıkırge keltıruımen ǵana ölşenbeidı. Maŋyzdysy – kıtaptyŋ jaŋa sūraqtar tuǵyzyp, derekterdı salystyruǵa, tarihqa syn tūrǵysynan qarauǵa yntalandyruy. «Ūly dala şejıresı» oqyrmandy daiyn tūjyrymdy qabyldauşy retınde emes, tarihi mäseleler turaly oilanatyn tūlǵa retınde qalyptastyruǵa ūmtylady.
Kıtaptyŋ tūsaukeserı 2016 jyly Alaköl audandyq kıtaphanasynda öttı. Jiynda audan äkımınıŋ orynbasary Almas Ábdinov eŋbektıŋ tarihi-tanymdyq maŋyzyna toqtaldy. Aqyndar Tezekbai Sädıev pen Jeŋıs Jūmaǵojin kıtaptyŋ tūsauyn kesıp, avtordyŋ kürdelı taqyryptardy batyl köterıp, naqty derekterdı paidalanǵanyn atap öttı.
Oblystyq «Jetısu» gazetınıŋ tılşısı Qūralbek Säbitov bas redaktor Ámıre Árın bastaǵan ärıptesterınıŋ qūttyqtauyn jetkızdı. Aqyn Erlan Jünıs, sazger Jangeldı Nemerebaev jäne änşı Jandos Smaǵūlov avtordyŋ şyǵarmaşylyǵyna sättılık tıledı. Zeinetker ūstaz Ūldan Erǵaliqyzy aq batasyn berdı. Kıtap jönınde merzımdı baspasöz betterınde de maqalalar jariıalanyp, avtordyŋ tarihi derekterdı jinaqtap, el şejıresın köpşılıkke tüsınıktı tılmen jetkızgenı aityldy.
«Kıtap oqityn ūlt» jobasy üşın maŋyzy
«Kıtap oqityn ūlt» jobasynyŋ basty maqsaty – qoǵamda tūraqty oqu mädenietın qalyptastyru, sapaly ädebietterdı nasihattau jäne kıtap arqyly sanaly ūrpaq tärbieleu. Osy talap tūrǵysynan baǵalaǵanda, «Ūly dala şejıresınıŋ» bırneşe maŋyzdy qyry bar.
Bırınşıden, kıtap oqyrmannyŋ ūlttyq tarihqa degen qyzyǵuşylyǵyn arttyrady. Ekınşıden, arhiv derekterı, ǵylymi pıkırler jäne halyq jadyndaǵy mälımetter qatar ūsynylyp, ärtürlı derekközben jūmys ısteu mädenietın qalyptastyrady. Üşınşıden, jurnalistık baıandau täsılı kürdelı tarihi mäselelerdı jas oqyrmanǵa jeŋıl ärı äserlı jetkızedı. Törtınşıden, kıtap ūlttyq bıregeilık, memlekettılık, tarihi jady jäne eldık sana mäselelerın özara sabaqtastyrady.
Būl eŋbektı mektepter men joǵary oqu oryndaryndaǵy kıtap oqu klubtarynda, kıtaphanalardaǵy tarihi-tanymdyq kezdesulerde talqylauǵa bolady. Ár maqalany jeke taqyryp retınde alyp, oquşylarǵa avtor paidalanǵan derekterdı basqa ǵylymi eŋbektermen salystyru tapsyrmasyn beru de tiımdı. Mūndai jūmys kıtapty jai oqyp şyǵumen şektelmei, aqparatty saralau, sūraq qoıý jäne däleldı pıkır bıldıru daǵdylaryn damytady.
Tarihyn tanyǵan ūlttyŋ bolaşaǵy berık
«Ūly dala şejıresı» – Ūly dala tarihynyŋ barlyq mäselesıne tüpkılıktı jauap berudı közdeitın akademiıalyq eŋbek emes. Onyŋ basty qūndylyǵy – keŋ kölemdegı tarihi taqyryptardy jinaqtap, köpşılıkke tüsınıktı türde ūsynuynda, oqyrmandy ızdenuge jäne ötkenge jaŋaşa qarauǵa şaqyruynda.
Qajet Andastyŋ zertteulerınde arhivtık qūjat, ǵylymi tūjyrym, halyq şejıresı jäne jurnalistık baıandau bır arnada toǵysady. Osy erekşelık kıtapty zertteuşılerge ǵana emes, öz tarihyn tereŋırek tanyǵysy keletın jalpy oqyrmanǵa da jaqyndatady.
Kıtap oqityn qoǵam – öz tarihyn bıletın, aqparatty salystyryp, sanaly qorytyndy jasaityn qoǵam. Sondyqtan «Ūly dala şejıresı» sekıldı eŋbekterdı qaita tanystyru, kıtaphanalarda keŋınen nasihattau jäne jas ūrpaqpen bırge talqylau – ötkendı qūrmetteudıŋ ǵana emes, ūlttyq sanany nyǵaitudyŋ da bır joly. Tarihyn tanyǵan ūlttyŋ jady berık, al tarihi jady berık eldıŋ bolaşaqqa bastar baǵyty aiqyn bolady.
ÁOJ 94 (574)
KBJ 63.3 (5Qaz)
A 57
Kıtap Almaty oblysy äkımı A. Batalovtyŋ qoldauymen jaryq kördı.
ANDAS Q.
ŪLY DALA ŞEJIRESI: tarihi zertteuler Almaty: «Ádebiet Álemı» baspasy, 2016 – 160 bet
ISBN 978-601-7414-64-1
Kıtapta Qazaq handyǵy, runikalyq jazba, folklor, el tarihy, tanymdyq maqalalar berılgen.
Jas zertteuşılerge arnalǵan qūndy eŋbek.
ISBN 978-601-7414-64-1
© «Ádebiet Álemı», 2016
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1549004
Maqala avtory:
Aisūlu Bauyrjanqyzy,
Beinefildı tüsırgen Ámina Saıahatqyzy.
«Q-Andas» aqparat agentıgınıŋ tılşılerı.











