اڭداتپا: ماقالادا «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىنان جينالعان سيۆەرس الماسىن (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) in vitro ميكروكلوندىق كوبەيتۋ ناتيجەلەرى كەلتىرىلگەن. ەكسپلانتتاردى زارارسىزداندىرۋدىڭ ءتيىمدى سىزباسى (12%-دىق H2O2، 8 مين) ازىرلەندى؛ 0،5 مگ/ل باپ جانە 0،01 مگ/ل يمق قوسىلعان QL قورەكتىك ورتاسىندا رەگەنەراتسيا جيىلىگى 73% قۇرادى. قورەكتىك ورتا قۇرامىنىڭ ميكرووركەندەر مۋلتيپليكاتسياسىنا اسەرىن زەردەلەۋ ناتيجەسىندە وڭتايلى نۇسقا رەتىندە باپ 1،0 مگ/ل جانە يمق 0،01 مگ/ل قوسىلعان QL ورتاسى ايقىندالدى: ەكسپلانتقا شاققاندا 14،71 ميكرووركەن، بۇل باقىلاۋدان 7،4 ەسە جوعارى. ريزوگەنەز ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى نۇسقا − يمق 0،5 مگ/ل قوسىلعان ½ QL ورتاسى، وندا تامىرلانۋ دارەجەسى 90،0%، وركەنگە ورتاشا تامىر سانى 6،20 دانا بولدى. الىنعان ناتيجەلەر ءتۇردىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىن قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان ex situ كوللەكتسيالارىن قۇرۋدىڭ تەحنولوگيالىق نەگىزى بولىپ تابىلادى.
ءتۇيىن سوزدەر: Malus sieversii، سيۆەرس الماسى، جوڭعار الاتاۋى، in vitro، ميكروكلوندىق كوبەيتۋ، ex situ ساقتاۋ، باپ، يمق، ريزوگەنەز، گەنوفوندتى ساقتاۋ.
كىرىسپە
قازاقستان باي بيوالۋانتۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى جانە سولتۇستىك ەۋروپا، ازيا مەن تاياۋ شىعىس اراسىنداعى گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنىڭ ارقاسىندا عالامدىق ءارى ايماقتىق ماڭىزعا يە. اۋقىمدى اۋماق، ءارتۇرلى توپىراق-كليماتتىق جاعدايلار، ەكوجۇيەلەردىڭ الۋانتۇرلىلىگى، سونداي-اق حالىقارالىق ماڭىزى بار ەندەميك، سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان فلورا تۇرلەرىنىڭ بولۋى ەلدىڭ باي گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ايقىندايدى. قازاقستان فلوراسى 161 تۇقىمداسقا جاتاتىن شامامەن 6000 تامىرلى وسىمدىك ءتۇرىن قامتيدى [1]. بۇل تۇرلەردىڭ جۇزدەگەنى ەكونوميكالىق قۇندىلىققا يە − دارىلىك (1400 ءتۇر)، جەمشوپتىك (1028 ءتۇر) جانە تاعامدىق (شامامەن 500 ءتۇر) وسىمدىكتەر رەتىندە [2]. ولار 29 نەگىزگى فلورالىق پروۆينتسيا بويىنشا تارالعان. بۇل رەتتە تاۋلى ەكوجۇيەلەر ەل اۋماعىنىڭ نەبارى 7%-ىن الىپ جاتىر، الايدا ءاربىر تاۋ جۇيەسى جەكە فلورالىق پروۆينتسيا بولىپ تابىلادى [3]. ماسەلەن، الاتاۋ تاۋلارىنداعى جابايى الما توعايلارىنىڭ الاڭى شامامەن 11 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى، مۇندا الەمدەگى ەڭ ءىرى جابايى الما رەسۋرستارى شوعىرلانعان [4]. قاراتاۋدا كەمىندە 180 ەندەميك ءتۇر تىركەلگەن. وسىمدىكتەردىڭ 12%-ى قازاقستاننىڭ ەندەميكتەرى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون، ولاردىڭ كوپشىلىگى سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن تۇرلەر مارتەبەسىنە يە؛ تاۋلاردا العاش تابىلعان وسىنداي ەندەميك ءارى جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەردىڭ ءبىرى − نەدزۆەتسكيي الماسى [3].
وسىنداي قۇندى وسىمدىك گەنەتيكالىق ماتەريالىن ساقتاۋ in situ جانە ex situ ادىستەرىمەن جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. ءبىرىنشى جاعدايدا تۇرلەر مەكەندەۋ ورىندارىن قورعاۋ جانە ەكوجۇيەلەردى باسقارۋ ادىستەرى ارقىلى تابيعي ورتادا ساقتالادى [5]. ول ءۇشىن تابيعي پاركتەر، قورىقتار، بوتانيكالىق باقتار جانە تابيعات ەسكەرتكىشتەرى پايدالانىلادى، بۇل وسىمدىكتەردىڭ شىعۋ تەگى تابيعي ورىندارىندا ءوسۋى مەن كوبەيۋىنە قولايلى جاعداي جاسايدى [6، 7]. Ex situ ءادىسى بيولوگيالىق ماتەريالداردى جاساندى جاعدايدا ساقتاۋدى جانە ولاردى كەيىننەن تابيعي ورتاعا قايتا ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيدى، بۇل گەنەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ كەزدەيسوق جوعالۋىنان كەپىلدىك بەرەدى [5]. وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق ماتەريالىن ساقتاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ادىستەرىنىڭ ءبىرى − in vitro داقىلى، ياعني وسىمدىك مۇشەلەرىن نەمەسە تۇتاس وسىمدىكتەردى جاساندى قورەكتىك ورتادا ءوسىرۋ [8]. بۇل ءادىس ماتەريالدى ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى: وسىمدىكتەردىڭ ۇرىق پلازماسىن in vitro ساقتاۋ باياۋ ءوسۋ جاعدايلارىن جاساۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى، بۇل قىسقا جانە ورتا مەرزىمدى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
سيۆەرس الماسى (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) − Malus تۋىسىنىڭ جابايى وسەتىن ءتۇرى، قازىرگى مادەني المالاردىڭ (M. × domestica Borkh.) نەگىزگى باباسى بولىپ تابىلادى. بۇل ءتۇردىڭ ورتالىقازيالىق شىعۋ تەگىن العاش رەت 1920–1930 جىلدارداعى ەكسپەديتسيالار بارىسىندا ن.ي. ۆاۆيلوۆ عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەدى؛ ول قازاقستاننىڭ تاۋلى اۋداندارىن مادەني وسىمدىكتەردىڭ شىعۋ تەگىنىڭ الەمدىك ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندادى [9]. سوڭعى ونجىلدىقتارداعى مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر M. sieversii مادەني الما گەنومىنا گەنەتيكالىق ماتەريالدىڭ شامامەن 46%-ىن ەنگىزگەنىن راستادى [10]. بۇل ءتۇردى زەرتتەۋگە اكادەميك ا.د. جانگاليەۆ ايرىقشا ۇلەس قوستى: ول 50 جىلدان استام ۋاقىتىن قازاقستان الما توعايلارىن كەشەندى ەكولوگيالىق-بيولوگيالىق زەرتتەۋگە جانە ولاردى قورعاۋ شارالارىن ازىرلەۋگە ارنادى [11].
M. sieversii-ءدىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارى نەگىزىنەن قازاقستاننىڭ تاۋلى جۇيەلەرىندە − جوڭعار الاتاۋى، ىلە الاتاۋى، قاراتاۋ جانە تارباعاتايدا − شوعىرلانعان؛ مۇندا ءتۇر تەڭىز دەڭگەيىنەن 1000–1800 م بيىكتىكتە بىرەگەي تاۋ-ورمان فيتوتسەنوزدارىن تۇزەدى. جوڭعار الاتاۋى ءتۇر وسەتىن ەڭ ءىرى ايماق بولىپ تابىلادى: مۇندا ءتۇردىڭ قازاقستاندىق پوپۋلياتسيالارىنىڭ شامامەن 48%-ى شوعىرلانعان [12]. سونىمەن قاتار سوڭعى جارتى عاسىردا الما توعايلارىنىڭ الاڭى كۇرت قىسقاردى: ءارتۇرلى باعالاۋلار بويىنشا، الماتى توڭىرەگىندەگى تابيعي ەكپەلەردىڭ 70–80%-ى اۋماقتاردى شارۋاشىلىق يگەرۋ سالدارىنان جويىلعان [11]. ءتۇر ءۇشىن نەگىزگى قاۋىپتەر − مال جايۋ، اعاش كەسۋ جانە ۋربانيزاتسيا ناتيجەسىندە مەكەندەۋ ورىندارىنىڭ بولشەكتەنۋى مەن توزۋى، ايقاس توزاڭدانۋ كەزىندە مادەني سورتتاردان گەندەردىڭ ينتروگرەسسياسى، سونداي-اق ەكپەلەردىڭ زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان زاقىمدانۋى [13، 14].
پوپۋلياتسيالاردىڭ قولايسىز جاعدايىنا بايلانىستى M. sieversii قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن، سونداي-اق حتقو (IUCN) قىزىل تىزىمىندە وسال (Vulnerable) ءتۇر دەپ تانىلعان [15]. ءتۇر «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا (2006) سايكەس مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركتەر اۋماعىندا قورعالاتىن وسىمدىكتەر تىزبەسىنە كىرەدى [16]. قولدانىستاعى قورعاۋ جۇيەسىنە قاراماستان، كوپتەگەن گەنەتيكالىق رەزەرۆاتتاردا ەكپەلەردىڭ توزۋى، پوپۋلياتسيالاردىڭ قارتايۋى جانە جاس وسوبتار ۇلەسىنىڭ ازايۋى بايقالادى، بۇل ءتۇردىڭ تابيعي جاڭارۋىنا قاۋىپ توندىرەدى [12].
وسىنداي جاعدايدا ءتۇردى ex situ ساقتاۋ ادىستەرىن ازىرلەۋ ەرەكشە وزەكتى بولا تۇسەدى. ولاردىڭ ىشىندە in vitro ميكروكلوندىق كوبەيتۋ باستى ورىن الادى، سەبەبى ول تابيعي پوپۋلياتسيالاردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساقتاندىرۋ كوللەكتسيالارىن قۇرۋ ءۇشىن گەنەتيكالىق بىرتەكتى، ساۋىقتىرىلعان وتىرعىزۋ ماتەريالىن جاپپاي الۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وسى زەرتتەۋدىڭ ماقساتى − ءتۇردى ساقتاۋ ماقساتىندا سيۆەرس الماسىن (Malus sieversii) ميكروكلوندىق كوبەيتۋ.
ماتەريالدار مەن ادىستەر
زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا جينالعان سيۆەرس الماسىنىڭ (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) ءبىر جىلدىق وركەندەرى پايدالانىلدى. ماتەريال جينالعان ورىننىڭ كوورديناتتارى: 45°38.120′ س. ە.، 80°54.780′ ش. ب.؛ تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى − 1277 م (1-سۋرەت).
1-سۋرەت – «جوڭعار الاتاۋى» مۇتپ اۋماعىنداعى سيۆەرس الماسىنىڭ وسىمدىك ماتەريالىن جيناۋ نۇكتەسى. ماسشتابى 1:4 000 000
جينالعان وسىمدىك ماتەريالىنىڭ جالپى كورىنىسى 2-سۋرەتتە بەرىلگەن.
ا – باستاپقى اعاش ب – ءبىر جىلدىق وركەندەر
2-سۋرەت – سيۆەرس الماسىنىڭ وسىمدىك ماتەريالى
وسىمدىكتەردى in vitro داقىلىنا ەنگىزۋ ءۇشىن ەكسپلانتتار رەتىندە ءبىر جىلدىق وركەندەردەن ءبولىپ الىنعان ۆەگەتاتيۆتىك بۇرشىكتەر قولدانىلدى. ميكروكلوندىق كوبەيتۋ ءۇشىن ءبىر قولتىق بۇرشىگى بار، ۇزىندىعى 1،5–2،0 سم اپيكالدى جانە قولتىق وركەندەر وقشاۋلاندى.
ەكسپلانتتاردى زارارسىزداندىرۋ. وقشاۋلانعان ەكسپلانتتار الدىمەن اعىن سۋمەن 30 مينۋت بويى شايىلدى، سودان كەيىن ءبىر تامشى Tween-20 قوسىلعان سابىن ەرىتىندىسىندە وڭدەلىپ، اعىن سۋمەن قايتا شايىلدى. زارارسىزداندىرۋ لامينارلى بوكستا 12%-دىق سۋتەك اسقىن توتىعى (H2O2) ەرىتىندىسىندە 8 مينۋت ەكسپوزيتسيامەن جۇرگىزىلدى، ودان كەيىن ەكسپلانتتار ستەريلدى ديستيلدەنگەن سۋمەن 3 رەت (ارقايسىسى 5 مينۋتتان) شايىلدى.
قورەكتىك ورتالار. بارلىق كەزەڭدەردە QL (Quoirin، Lepoivre، 1977) ماكرو- جانە ميكروتۇزدارىنىڭ نەگىزىندەگى قورەكتىك ورتا پايدالانىلدى. ورتاعا 30 گ/ل ساحاروزا جانە 7 گ/ل اگار قوسىلدى؛ ورتانىڭ قىشقىلدىعى اۆتوكلاۆتاۋعا دەيىن 5،7±0،1 دەڭگەيىنە كەلتىرىلدى. ورتالار 121 °C تەمپەراتۋرادا، 1،1 اتم قىسىمدا 20 مينۋت بويى اۆتوكلاۆتالدى. ءوسۋ رەتتەگىشتەرى (باپ، يمق، گق) اۆتوكلاۆتاۋعا دەيىن تاجىريبە سىزباسىنا سايكەس ەنگىزىلدى. ريزوگەنەز كەزەڭىندە ماكروتۇزداردىڭ جارتىلاي كونتسەنتراتسياسى بار ½ QL ورتاسى قولدانىلدى.
ءوسىرۋ جاعدايلارى. داقىلدار ءوسىرۋ بولمەسىندە 24±1 °C تەمپەراتۋرادا، 16/8 ساعات (جارىق/قاراڭعى) فوتوپەريودتا، 2500–3000 لك جارىقتانۋ قارقىندىلىعىندا جانە 60–70% سالىستىرمالى ىلعالدىلىقتا ءوسىرىلدى. مۋلتيپليكاتسيا كەزەڭىندەگى ەسەپ ءوسىرۋدىڭ 28-ءشى تاۋلىگىندە، ريزوگەنەز كەزەڭىندەگى ەسەپ 30-شى تاۋلىگىندە جۇرگىزىلدى.
تاجىريبە سىزباسى جانە ستاتيستيكالىق وڭدەۋ. ءاربىر تاجىريبە نۇسقاسىندا 20 ەكسپلانت پايدالانىلدى؛ تاجىريبە 3 رەت بيولوگيالىق قايتالانىمدا جۇرگىزىلدى. مۋلتيپليكاتسيا كەزەڭىندە ەكسپلانتقا شاققانداعى ميكرووركەن سانى، وركەن بيىكتىگى جانە جاپىراق سانى ەسەپكە الىندى؛ ريزوگەنەز كەزەڭىندە تامىرلانۋ دارەجەسى (%)، وركەنگە شاققانداعى تامىر سانى، وركەن بيىكتىگى جانە جاپىراق سانى ايقىندالدى. ساندىق دەرەكتەر ورتاشا ءمان مەن ورتاشا ءماننىڭ ستاندارتتى قاتەلىگى (M±m) تۇرىندە بەرىلگەن. ستاتيستيكالىق وڭدەۋ SPSS 25.0 (IBM Inc.، New York، NY) باعدارلاماسىندا ورىندالدى.
ناتيجەلەر
ەكسپلانتتاردى in vitro داقىلىنا ەنگىزۋ
ۇسىنىلعان زارارسىزداندىرۋ سىزباسى − اعىن سۋمەن بىرنەشە رەت شايۋ، سودان كەيىن 8 مينۋت بويى 12%-دىق سۋتەك اسقىن توتىعى ەرىتىندىسىمەن وڭدەۋ − سيۆەرس الماسىنىڭ ومىرشەڭ اسەپتيكالىق ماتەريالىن الۋدى قامتاماسىز ەتتى. H2O2-ءنى كورسەتىلگەن كونتسەنتراتسيا مەن ەكسپوزيتسيادا پايدالانۋ ۆەگەتاتيۆتىك بۇرشىكتەردىڭ مەريستەمالىق ۇلپالارىنا ايقىن فيتوۋىتتى زاقىم كەلتىرمەي ەپيفيتتىك ميكروفلورانى باسۋعا مۇمكىندىك بەردى.
0،5 مگ/ل باپ جانە 0،01 مگ/ل يمق قوسىلعان QL قورەكتىك ورتاسىندا زارارسىزداندىرىلعان ەكسپلانتتاردى ءوسىرۋ ۆەگەتاتيۆتىك بۇرشىكتەردىڭ دامۋىن جانە العاشقى ميكرووركەندەردىڭ قالىپتاسۋىن يندۋكتسيالادى. رەگەنەراتسيا جيىلىگى 73% قۇرادى، بۇل جابايى وسەتىن المانى in vitro داقىلىنا ەنگىزۋ كەزەڭى ءۇشىن تاڭدالعان زارارسىزداندىرۋشى اگەنت پەن قورەكتىك ورتا قۇرامى ۇيلەسىمىنىڭ جوعارى تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. الىنعان رەگەنەرانتتار زەرتتەۋدىڭ كەلەسى كەزەڭدەرى ءۇشىن جانە زەردەلەنەتىن الما تۇرلەرىنىڭ in vitro كوللەكتسياسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن باستاپقى ماتەريال بولدى.
قورەكتىك ورتا قۇرامىنىڭ ميكرووركەندەر مۋلتيپليكاتسياسىنا اسەرى
QL قورەكتىك ورتاسىنىڭ ءتورت نۇسقاسىن زەردەلەۋ ناتيجەلەرى ءوسىرۋدىڭ 28-ءشى تاۋلىگىندە 1-كەستەدە كەلتىرىلگەن.
1-كەستە − ءوسۋ رەتتەگىشتەرىنىڭ Malus sieversii ميكرووركەندەرىنىڭ مۋلتيپليكاتسياسىنا اسەرى (ءوسىرۋدىڭ 28-ءشى تاۋلىگى)
نۇسقا ورتانىڭ قۇرامى وركەن سانى، دانا (M±m) وركەن بيىكتىگى، سم (M±m) جاپىراق سانى، دانا (M±m)
I گورمونسىز QL (باقىلاۋ) 2،00 ± 0،10 2،15 ± 0،90 8،17 ± 0،63
II QL + باپ 1،0 مگ/ل 12،17 ± 0،08 2،36 ± 0،23 11،66 ± 0،12
III QL + باپ 1،0 مگ/ل + يمق 0،01 مگ/ل 14،71 ± 0،15 2،54 ± 0،17 11،15 ± 0،15
IV QL + باپ 1،0 مگ/ل + گق 1،0 مگ/ل 8،00 ± 0،17 2،02 ± 0،81 9،30 ± 0،33
ەسكەرتپە: دەرەكتەر ورتاشا ءمان ± ورتاشا ءماننىڭ ستاندارتتى قاتەلىگى (M±m) تۇرىندە بەرىلگەن.
گورمونسىز ورتادا (I نۇسقا) وركەندەردىڭ مۋلتيپليكاتسياسى ەڭ تومەن بولدى − كوبەيۋ كوەففيتسيەنتى ەكسپلانتقا شاققاندا 2،00 ميكرووركەندى قۇرادى، وركەن بيىكتىگى 2،15 سم، وركەنگە شاققاندا 8،17 جاپىراق بولدى. بۇل نۇسقا تەك ەكسپلانتتاردىڭ ەندوگەندىك گورموندىق بالانسىمەن ايقىندالاتىن پروليفەراتسيانىڭ بازالىق دەڭگەيىن كورسەتەدى.
ورتا قۇرامىنا 6-بەنزيلامينوپۋريندى 1،0 مگ/ل كونتسەنتراتسيادا ەنگىزۋ (II نۇسقا) وركەن ءتۇزۋ قابىلەتىنىڭ كۇرت ارتۋىنا اكەلدى: ميكرووركەندەر سانى 12،17 داناعا دەيىن ءوستى، بۇل باقىلاۋدان 6،1 ەسە جوعارى. سونىمەن قاتار وركەندەردىڭ جاپىراقتىلىعى 11،66 جاپىراققا دەيىن ارتتى، ال وركەن بيىكتىگى 2،36 سم قۇرادى. الىنعان دەرەكتەر M. sieversii-دە اپيكالدى دومينانتتىلىقتى جويۋ مەن قولتىق مەريستەمالارىن بەلسەندىرۋدە تسيتوكينيندەردىڭ شەشۋشى ءرولىن راستايدى.
باپ 1،0 مگ/ل مەن يمق 0،01 مگ/ل بىرلەسىپ قولدانۋ (III نۇسقا) بەلگىلەردىڭ بارلىق كەشەنى بويىنشا ەڭ جاقسى كورسەتكىشتەردى قامتاماسىز ەتتى. كوبەيۋ كوەففيتسيەنتى ەڭ جوعارى مانگە جەتتى − ەكسپلانتقا 14،71 ميكرووركەن، بۇل باقىلاۋدان 7،4 ەسە جانە تەك باپ قوسىلعان نۇسقادان 20،9% جوعارى. بۇل نۇسقاداعى ميكرووركەندەر ەڭ ۇلكەن بيىكتىگىمەن (2،54 سم) ەرەكشەلەندى، ال جاپىراقتىلىعى II نۇسقامەن سالىستىرمالى دەڭگەيدە بولدى (11،15 جاپىراق). الىنعان ناتيجە تسيتوكينيندىك يندۋكتسيانى تولىقتىراتىن اۋكسيننىڭ تومەن كونتسەنتراتسياسىنىڭ سينەرگيالىق اسەرىن كورسەتەدى: 0،01 مگ/ل كونتسەنتراتسياداعى يمق قولتىق وركەندەردىڭ قالىپتاسۋىن باسپايدى، بىراق ولاردىڭ كەيىنگى ءوسۋى مەن ساپاسىن جاقسارتادى.
گيببەرەللين قىشقىلىن 1،0 مگ/ل كونتسەنتراتسيادا باپ-پەن بىرگە قوسۋ (IV نۇسقا) II جانە III نۇسقالارمەن سالىستىرعاندا تەجەۋشى اسەر ەتتى. ميكرووركەندەر سانى 8،00 داناعا دەيىن تومەندەدى، وركەن بيىكتىگى زەردەلەنگەن بارلىق نۇسقالاردىڭ ىشىندە ەڭ از بولدى (2،02 سم)، ءتىپتى باقىلاۋ مانىنەن دە تومەن، ال جاپىراق سانى 9،30 دانانى قۇرادى. وسىلايشا، زەردەلەنگەن كونتسەنتراتسياداعى گق سيۆەرس الماسىنىڭ ميكرووركەندەرىنىڭ ەلونگاتسياسىنا كۇتىلگەن ىنتالاندىرۋشى اسەر كورسەتپەدى جانە مۋلتيپليكاتسيانىڭ تسيتوكينيندىك يندۋكتسياسىنىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتتى.
الىنعان دەرەكتەر نەگىزىندە M. sieversii-ءدى ميكروكلوندىق كوبەيتۋ كەزەڭى ءۇشىن وڭتايلى ورتا رەتىندە III نۇسقا − باپ 1،0 مگ/ل جانە يمق 0،01 مگ/ل قوسىلعان QL ورتاسى تانىلدى، ول ساپالى ميكرووركەندەردىڭ ەڭ جوعارى شىعىمىن قامتاماسىز ەتەدى (3-سۋرەت).
3-سۋرەت – Malus sieversii ميكرووركەندەرىنىڭ مۋلتيپليكاتسياسىن
قورەكتىك ورتا قۇرامىنىڭ ميكرووركەندەردىڭ تامىرلانۋىنا اسەرى
گورمونسىز ½ QL ورتاسىندا (I نۇسقا) ريزوگەنەز ءالسىز ءجۇردى: ميكرووركەندەردىڭ نەبارى 40،0%-ى تامىرلاندى، ورتاشا تامىر سانى وركەنگە شاققاندا 1،17 دانادان اسپادى. جەر ءۇستى بولىگىنىڭ دامۋى دا شەكتەۋلى بولدى − وركەن بيىكتىگى 2،35 سم، جاپىراق سانى 8،87 دانا. ميكرووركەندەردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ەكزوگەندىك اۋكسينسىز وزدىگىنەن تامىرلانۋ قابىلەتى جابايى وسەتىن سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي ريزوگەندىك الەۋەتىنىڭ جەتكىلىكتى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى، الايدا تولىققاندى وتىرعىزۋ ماتەريالىن الۋ ءۇشىن بۇل دەڭگەي جەتكىلىكسىز.
يمق-نى 0،5 مگ/ل كونتسەنتراتسيادا قوسۋ (II نۇسقا) ەسەپكە الىنعان بارلىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ەڭ جاقسى ناتيجە بەردى. تامىرلانۋ دارەجەسى 90،0%-عا دەيىن، ياعني باقىلاۋمەن سالىستىرعاندا 2،25 ەسە ءوستى، ال ورتاشا تامىر سانى 6،20 داناعا دەيىن − باقىلاۋ مانىنەن 5،3 ەسە جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. جەر ءۇستى بولىگىنىڭ دامۋى دا ايتارلىقتاي جاقساردى: وركەن بيىكتىگى 3،77 سم، جاپىراق سانى 15،63 داناعا جەتتى، بۇل باقىلاۋدان تيىسىنشە 1،6 جانە 1،8 ەسە جوعارى. وركەن مەن تامىر جۇيەسى ءوسۋىنىڭ وسىنداي ۇيلەسىمدى كۇشەيۋى ستەريلدى ەمەس جاعدايلارعا كەيىننەن بەيىمدەلۋگە جارامدى، تولىققاندى ءارى فيزيولوگيالىق بەلسەندى رەگەنەرانت وسىمدىكتەردىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتەدى.
يمق كونتسەنتراتسياسىن 1،0 مگ/ل-گە دەيىن ارتتىرۋ (III نۇسقا) كورسەتكىشتەردىڭ ودان ءارى جاقسارۋىنا اكەلمەدى. تامىرلانۋ دارەجەسى 90،0% دەڭگەيىندە قالدى، الايدا ورتاشا تامىر سانى 4،27 داناعا دەيىن تومەندەدى (II نۇسقادان 31،1% تومەن)، جەر ءۇستى بولىگىنىڭ كورسەتكىشتەرى دە ازايدى − وركەن بيىكتىگى 3،12 سم، جاپىراق سانى 12،00 دانا. بايقالعان ءۇردىس اۋكسيندەردىڭ جوعارى كونتسەنتراتسيالارىنىڭ بەلگىلى تەجەۋشى اسەرىنە سايكەس كەلەدى: مۇندا ريزوگەنەزدىڭ ىنتالاندىرىلۋى وركەننىڭ ءوسۋى مەن تامىرلاردىڭ ەلونگاتسياسىنىڭ باياۋلاۋىمەن الماسادى. ءوسىرۋدىڭ 30-شى تاۋلىگىندە ½ QL ورتاسىندا ريزوگەنەزدى يندۋكتسيالاۋ ناتيجەلەرى 2-كەستەدە كەلتىرىلگەن.
2-كەستە − يمق-نىڭ ½ QL ورتاسىندا Malus sieversii ميكرووركەندەرىنىڭ تامىرلانۋىنا اسەرى (ءوسىرۋدىڭ 30-شى تاۋلىگى)
نۇسقا ورتانىڭ قۇرامى وركەن بيىكتىگى، سم (M±m) جاپىراق سانى، دانا (M±m) تامىر سانى، دانا (M±m) تامىرلانۋ دارەجەسى، %
I ½ QL گورمونسىز (باقىلاۋ) 2،35 ± 0،41 8،87 ± 0،50 1،17 ± 0،27 40،0
II ½ QL + يمق 0،5 مگ/ل 3،77 ± 0،11 15،63 ± 0،21 6،20 ± 0،06 90،0
III ½ QL + يمق 1،0 مگ/ل 3،12 ± 0،18 12،00 ± 0،34 4،27 ± 0،10 90،0
ەسكەرتپە: دەرەكتەر ورتاشا ءمان ± ورتاشا ءماننىڭ ستاندارتتى قاتەلىگى (M±m) تۇرىندە بەرىلگەن.
وسىلايشا، سيۆەرس الماسىنىڭ ميكرووركەندەرىن تامىرلاندىرۋ ءۇشىن وڭتايلى ورتا − يمق 0،5 مگ/ل قوسىلعان ½ QL ورتاسى، ول ميكرووركەندەردىڭ 90،0%-ىنىڭ تامىرلانۋىن، جاقسى دامىعان تامىر جۇيەسىنىڭ (وركەنگە 6،20 تامىر) قالىپتاسۋىن جانە جەر ءۇستى بولىگىنىڭ ەڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى (4-سۋرەت).

4-سۋرەت – تامىرلانعان Malus sieversii ميكرووركەندەرى
قورىتىندى
جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە «جوڭعار الاتاۋى» مۇتپ تابيعي پوپۋلياتسياسىنان الىنعان سيۆەرس الماسىن (Malus sieversii) in vitro ميكروكلوندىق كوبەيتۋدىڭ تولىق تەحنولوگيالىق تىزبەگى جاسالدى.
1. اعىن سۋمەن بىرنەشە رەت شايۋدى جانە 12%-دىق H2O2 ەرىتىندىسىمەن 8 مينۋت وڭدەۋدى قامتيتىن زارارسىزداندىرۋ سىزباسى ۆەگەتاتيۆتىك بۇرشىكتەردىڭ مەريستەمالىق ۇلپالارىنا فيتوۋىتتى اسەر ەتپەي، ومىرشەڭ اسەپتيكالىق ماتەريال الۋعا مۇمكىندىك بەردى؛ 0،5 مگ/ل باپ جانە 0،01 مگ/ل يمق قوسىلعان QL ورتاسىندا رەگەنەراتسيا جيىلىگى 73% قۇرادى.
2. ميكرووركەندەردى مۋلتيپليكاتسيالاۋ كەزەڭى ءۇشىن وڭتايلى ورتا − باپ 1،0 مگ/ل جانە يمق 0،01 مگ/ل قوسىلعان QL ورتاسى: ەكسپلانتقا 14،71 ميكرووركەن (باقىلاۋدان 7،4 ەسە جوعارى)، وركەن بيىكتىگى 2،54 سم. اۋكسيننىڭ تومەن كونتسەنتراتسياسى تسيتوكينيندىك يندۋكتسياعا سينەرگيالىق اسەر ەتەدى، ال گق 1،0 مگ/ل كونتسەنتراتسيادا مۋلتيپليكاتسيانى تەجەيدى.
3. ريزوگەنەز كەزەڭى ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى ورتا − يمق 0،5 مگ/ل قوسىلعان ½ QL ورتاسى: تامىرلانۋ دارەجەسى 90،0%، وركەنگە ورتاشا 6،20 تامىر، وركەن بيىكتىگى 3،77 سم. يمق كونتسەنتراتسياسىن 1،0 مگ/ل-گە دەيىن ارتتىرۋ كورسەتكىشتەردى جاقسارتپايدى.
ازىرلەنگەن حاتتاما سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق بىرتەكتى، ساۋىقتىرىلعان وتىرعىزۋ ماتەريالىن جاپپاي الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ءتۇردىڭ in vitro كوللەكتسيالارىن قۇرۋ مەن جوڭعار الاتاۋىنىڭ دەگراداتسياعا ۇشىراعان تابيعي پوپۋلياتسيالارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءۇشىن نەگىز بولا الادى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. Gemedjieva N.، Teixeira da Silva J.A.، Ryabushkina N. Representation of endemics in floristic subprovinces of Kazakhstan // The Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology. – 2010. – Vol. 4، spec. iss. 1. – P. 56–63.
2. Grudzinskaya L.M.، Tazhkulova N. Introductory valuation of plants in the Apiaceae Lindl. family // Fundamental and applied botany problems at the start of the 21st century: proc. of the all-Russian conf. – Petrozavodsk: KarRC RAS، 2018. – P. 217–220.
3. Ryabushkina N.، Gemedjieva N.، Kobaisy M.، Cantrell C.L. Brief review of Kazakhstan flora and use of its wild species // The Asian and Australasian Journal of Plant Science and Biotechnology. – 2008. – Vol. 2، № 2. – P. 64–71.
4. روماندانوۆا ن.ۆ.، كۋشنارەنكو س.ۆ. بيوتەحنولوگيا پولۋچەنيا بەزۆيرۋسنىح ساجەنتسەۆ يابلوني // ۆەستنيك كاراگاندينسكوگو ۋنيۆەرسيتەتا. سەريا: بيولوگيا. مەديتسينا. گەوگرافيا. – 2015. – № 3 (103). – س. 102–118.
5. Ruta C.، Lambardi M.، Ozudogru E.A. Biobanking of vegetable genetic resources by in vitro conservation and cryopreservation // Biodiversity and Conservation. – 2020. – Vol. 29، № 13. – P. 3495–3532. – DOI: 10.1007/s10531-020-02051-0.
6. بايتۋلين ي.و. ك پروبلەمە سوحرانەنيا حوزيايستۆەننو-تسەننىح رەدكيح ۆيدوۆ راستەنيي // يزۆەستيا نان رك. سەريا بيولوگيچەسكايا ي مەديتسينسكايا. – 2008. – № 1. – س. 3–7.
7. Gonzalez-Benito M.E.، Martín C. In vitro preservation of Spanish biodiversity // In Vitro Cellular & Developmental Biology – Plant. – 2011. – Vol. 47، № 1. – P. 46–54. – DOI: 10.1007/s11627-010-9333-4.
8. Genebank standards for plant genetic resources for food and agriculture. – Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations، 2014. – 182 p. – URL: https://www.fao.org/3/i3704r/i3704r.pdf (قارالعان كۇنى: 28.02.2022).
9. ۆاۆيلوۆ ن.ي. تسەنترى پرويسحوجدەنيا كۋلتۋرنىح راستەنيي // ترۋدى پو پريكلادنوي بوتانيكە، گەنەتيكە ي سەلەكتسيي. – ل.: ينستيتۋت پريكلادنوي بوتانيكي ي نوۆىح كۋلتۋر، 1926. – ت. 16، ۆىپ. 2. – 248 س.
10. Cornille A.، Gladieux P.، Smulders M.J.M. [et al.] New insight into the history of domesticated apple: secondary contribution of the European wild apple to the genome of cultivated varieties // PLoS Genetics. – 2012. – Vol. 8، № 5. – Art. e1002703. – DOI: 10.1371/journal.pgen.1002703.
11. Dzhangaliev A.D. The wild apple tree of Kazakhstan // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 63–303. – DOI: 10.1002/9780470650868.ch2.
12. Taskuzhina A.، Yanin K.، Khusnitdinova M. [et al.] Assessment of genetic diversity and population structure of Malus sieversii and Malus niedzwetzkyana from Kazakhstan using high-throughput genotyping // Tree Genetics & Genomes. – 2025. – Vol. 21، № 4. – DOI: 10.1007/s11295-025-01706-9.
13. Forsline P.L.، Aldwinckle H.S.، Dickson E.E. [et al.] Collection، maintenance، characterization، and utilization of wild apples of Central Asia // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 1–61. – DOI: 10.1002/9780470650868.ch1.
14. Poyraz I.، Ha Y.H.، Oh S.H.، Lee S.R. Genetic admixture in the population of wild apple (Malus sieversii) from the Tien Shan Mountains، Kazakhstan // Genes. – 2021. – Vol. 12، № 1. – Art. 104. – DOI: 10.3390/genes12010104.
15. Eastwood A.، Lazkov G.، Newton A.C. Malus sieversii // The IUCN Red List of Threatened Species. – 2007. – e.T32363A9693009. – DOI: 10.2305/IUCN.UK.2007.RLTS.T32363A9693009.en (قارالعان كۇنى: 28.02.2022).
16. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2006 جىلعى 7 شىلدەدەگى № 175-III زاڭى (2024 جىلعى 01.01. جاعداي بويىنشا وزگەرىستەرمەن). – URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z060000175_ (قارالعان كۇنى: 05.08.2026).
يسلاموۆا س.س.¹، نۇرتازا ا.س.¹، Flachowsky H.²، كاكيمجانوۆا ا.ا.¹
¹«ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى» رمك، استانا، قازاقستان
²Julius Kühn-Institut، درەزدەن-پيلنيتس، گەرمانيا
kakimzhanova@biocenter.kz











