اڭداتپا: ماقالادا جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىندا ساقتالعان بىرەگەي الىپ سيۆەرس الماسىنىڭ (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) عىلىمي-ەكولوگيالىق قۇندىلىعى كەشەندى تۇردە باعالاندى. دەندروحرونولوگيالىق تالداۋ ناتيجەسىندە اعاشتىڭ 1،3 م بيىكتىكتەگى ورتاشا ديامەترى 108،75 سم جانە ەسەپتەلگەن جاسى شامامەن 230 جىل (229،6 جىل) ەكەنى انىقتالدى. الىنعان ناتيجەلەر داراققا «ۇلتتىق يگىلىك» نەمەسە «ەرەكشە عىلىمي تابيعي وبەكت» مارتەبەسىن بەرۋ مۇمكىندىگىن عىلىمي تۇرعىدان باعالاۋ ءۇشىن ونىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى مەن فيتوسانيتاريالىق جاي-كۇيىن قوسا العاندا، كەشەندى قوسىمشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن نەگىزدەيدى.
كىلت سوزدەر: Malus sieversii، سيۆەرس الماسى، جابايى الما، ۇلتتىق تابيعي مۇرا، بيوالۋانتۇرلىلىك، دەندروحرونولوگيا، ەرەكشە تابيعي وبەكت.
كىرىسپە
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى تاۋلى ەكوجۇيەلەر، سونىڭ ىشىندە جوڭعار الاتاۋى جوتاسى – جابايى جەمىستى ورمانداردىڭ ماڭىزدى تابيعي وشاعى. ولاردىڭ ىشىندە مادەني الما سورتتارىنىڭ گەنەتيكالىق ارعى تەگى رەتىندە تانىلعان سيۆەرس الماسى (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) ەرەكشە ورىن الادى [1،2]. Malus sieversii ورتالىق ازيانىڭ جابايى الما گەنوفوندى مەن مادەني المانىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋدا ماڭىزدى ءتۇر بولىپ سانالادى [1،2]. «جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى» اۋماعىندا ساقتالعان بىرەگەي داراقتاردى زەرتتەۋ، ولاردىڭ مورفومەتريالىق جانە جاس ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ، سونداي-اق تابيعي گەنوفوندتى ساقتاۋ عىلىمي ءارى تابيعاتتى قورعاۋ تۇرعىسىنان اسا وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
لەپسى وڭىرىندەگى سيۆەرس الماسىنىڭ ءىرى ءارى ۇزاق جاساعان داراقتارى تۋرالى تاريحي دەرەكتەردى ي.ي. رولدۋگين مەن س.ن. مالتسەۆ كەلتىرەدى. اۆتورلار لەپسينسك ماڭىنداعى ورتا تاۋلى بەلدەۋدە جاسى 150–200 جىلدىق، ءدىڭ ديامەترى 1 م جانە ودان دا اساتىن سيۆەرس المالارىنىڭ كەزدەسەتىنىن سيپاتتاعان [4].
زەرتتەلەتىن ۋچاسكەنىڭ تابيعات قورعاۋ قۇندىلىعىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن وسىمدىك تۇرلەرىنىڭ كەزدەسۋى دە ارتتىرادى: Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.، Fritillaria pallidiflora Schrenk. جانە Paeonia anomala L. [10].
زەرتتەۋ ماتەريالدارى مەن ادىستەرى. زەرتتەۋ نىسانى «جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ» لەپسى فيليالىنا قاراستى چەرنوۆ ورمانشىلىعىنىڭ چەرنايا رەچكا شاتقالىندا تابيعي جاعدايدا وسەتىن الىپ سيۆەرس الماسى (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) بولدى. زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن اعاشتىڭ گەوگرافيالىق كوورديناتتارى: N45°30′24،3″؛ E80°45′05،7″. زەرتتەۋ بارىسىندا الىپ اعاشتىڭ مورفومەتريالىق كورسەتكىشتەرى، جاسى جانە تابيعي مەكەن ەتۋ ورتاسىنىڭ فلورالىق قۇرامى كەشەندى تۇردە باعالاندى.
الىپ Malus sieversii وسەتىن اۋماقتىڭ فلورالىق قۇرامى جالپى قابىلدانعان گەوبوتانيكالىق جانە فلوريستيكالىق ادىستەر بويىنشا زەرتتەلدى [8،9]. دالالىق زەرتتەۋ كەزىندە اعاشتىڭ اينالاسىنداعى تابيعي وسىمدىك قاۋىمداستىعىنا تولىق گەوبوتانيكالىق سيپاتتاما بەرىلىپ، بارلىق كەزدەسكەن اعاش، بۇتا جانە شوپتەسىن وسىمدىكتەر انىقتالدى.
وسىمدىكتەردى انىقتاۋ كەزىندە قازاقستان فلوراسىنا ارنالعان انىقتاعىشتار، تاكسونوميالىق ادەبيەتتەر جانە «جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ» وسىمدىكتەر كاتالوگى پايدالانىلدى [10–13]. تۇرلەردىڭ عىلىمي اتاۋلارى قازىرگى حالىقارالىق بوتانيكالىق نومەنكلاتۋرا تالاپتارىنا سايكەس راسىمدەلدى. زەرتتەۋ بارىسىندا سيرەك جانە قورعاۋعا الىنعان وسىمدىك تۇرلەرىنىڭ تابيعات قورعاۋ مارتەبەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابى نەگىزىندە باعالاندى [10].
زەرتتەۋ بارىسىندا اعاشتىڭ نەگىزگى مورفومەتريالىق كورسەتكىشتەرى انىقتالدى. ءدىڭ ديامەترى حالىقارالىق ورمانشىلىق تاجىريبەسىندە قابىلدانعان ادىسكە سايكەس جەر بەتىنەن 1،3 م بيىكتىكتە (Diameter at Breast Height – DBH) ارنايى اعاش ديامەترىن ولشەۋىش (ولشەۋىش شانىشقى / مەرنايا ۆيلكا) ارقىلى ولشەندى. ولشەۋلەر ءتورت باعىت بويىنشا جۇرگىزىلىپ، الىنعان ناتيجەلەردىڭ ورتاشا اريفمەتيكالىق ءمانى ەسەپتەلدى.
اعاشتىڭ جاسى دەندروحرونولوگيالىق ءادىس ارقىلى انىقتالدى [6،7]. زەرتتەۋ ءۇشىن تابيعي جولمەن قۇلاعان الىپ Malus sieversii اعاشىنىڭ ءدىڭ موينى بولىگىنەن الىنعان كولدەنەڭ كەسىندى پايدالانىلدى. كەسىندى بەتى تەگىستەۋ قاعازدارىنىڭ كومەگىمەن وڭدەلىپ، جىلدىق ساقينالار 6 ەسەلىك ۇلكەيتكىش لۋپانىڭ كومەگىمەن وزەكتەن قابىققا قاراي ءتورت راديۋس بويىنشا جەكە-جەكە سانالدى. كەسىندىنىڭ ورتاشا ديامەترى مەن اعاشتىڭ 1،3 م بيىكتىكتەگى DBH ديامەترى اراسىنداعى اراقاتىناس پايدالانىلا وتىرىپ، زەرتتەلگەن الىپ داراقتىڭ بولجامدى جاسى ەسەپتەلدى.
جاستى ەسەپتەۋ ءۇشىن قولدانىلعان فورمۋلا:
A = (D_DBH / D_c) × N_c
مۇندا A – اعاشتىڭ بولجامدى جاسى، جىل؛ D_DBH – جەر بەتىنەن 1،3 م بيىكتىكتەگى ءدىڭنىڭ ورتاشا ديامەترى، سم؛ D_c – كەسىندىنىڭ ورتاشا ديامەترى، سم؛ N_c – كەسىندىدەگى ورتاشا جىلدىق ساقينا سانى، دانا.
جىلدىق ساقينالاردى كۇنتىزبەلىك جىلدارعا سايكەستەندىرۋ حالىقارالىق دەندروحرونولوگيالىق ادىستەمەلەرگە سايكەس جۇرگىزىلدى [6،7]. قابىققا ەڭ جاقىن ورنالاسقان سىرتقى ساقينا ۇلگىنىڭ الىنعان جىلى رەتىندە قابىلدانىپ، ودان ءارى بارلىق ساقينالار كەرى ساناۋ ادىسىمەن مەرزىمدەلدى. ساناۋ دالدىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءاربىر ونىنشى ساقينا بەلگىلەنىپ، ەسەپتەۋلەر دەتەكتسيالىق قايتالامالار ارقىلى تەكسەرىلدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا «جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ» لەپسى فيليالى، چەرنوۆ ورمانشىلىعى، چەرنايا رەچكا شاتقالىندا ورنالاسقان الىپ Malus sieversii وسەتىن تابيعي ۋچاسكەنىڭ فلورالىق قۇرامى انىقتالدى، گەوگرافيالىق كوورديناتتارى: N45°30′24،3″؛ E80°45′05،7″.
فلورالىق زەرتتەۋ ناتيجەسىندە الىپ سيۆەرس الماسى تابيعي جاعدايدا قالىپتاسقان جاقسى ساقتالعان اعاشتى-بۇتالى جانە شوپتەسىن وسىمدىكتەر قاۋىمداستىعىندا وسەتىنى انىقتالدى. قاۋىمداستىقتىڭ قۇرامىنا ءارتۇرلى ەكولوگيالىق توپتارعا جاتاتىن وسىمدىكتەر كىرەدى، بۇل ەكوجۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن بيوالۋانتۇرلىلىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى.
زەرتتەۋ بارىسىندا تومەندەگى نەگىزگى تۇرلەر تىركەلدى:
اعاشتار مەن بۇتالار: Lonicera tatarica L.، Rosa acicularis Lindl.، Ribes heterotrichum C.A.Mey.، Rubus idaeus L.، Rubus caesius L.
شوپتەسىن وسىمدىكتەر: Fragaria viridis Weston، Potentilla asiatica (Th.Wolf) Juz.، Geum urbanum L.، Filipendula ulmaria (L.) Maxim.، Medicago falcata L.، Trifolium repens L.، Trifolium sativum (Schreb.) Crome، Dictamnus angustifolius G.Don.، Geranium pratense L.، Geranium robertianum L.، Anthriscus sylvestris var. nemorosa (M.Bieb.) Trautv.، Archangelica decurrens Ledeb.، Bupleurum longifolium subsp. aureum (Fisch. ex Hoffm.) Soó، Bunium setaceum (Schrenk) H.Wolff، Conium maculatum L.، Heracleum dissectum Ledeb.، Pulmonaria mollis Wulfen ex Hornem.، Solenanthus circinnatus Ledeb.، Lamium album L.، Melissa officinalis L.، Origanum vulgare L.، Galium aparine L.، Inula racemosa Hook.f.، Arctium tomentosum Mill.، Taraxacum officinale Wigg.، Sonchus arvensis L.، Polygala hybrida DC.، Phleum pratense L.، Alopecurus pratensis L.، Dactylis glomerata L.، Urtica dioica L.، Aconogonon alpinum (All.) Schur، Cerastium davuricum Fisch. ex Spreng.
زەرتتەۋ اۋماعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن سيرەك وسىمدىكتەردىڭ كەزدەسۋى انىقتالدى: سيۆەرس الماسى (Malus sieversii)، اقشىل سەكپىلگۇل (Fritillaria pallidiflora Schrenk.) جانە كادىمگى تاۋشىمىلدىق (Paeonia anomala L.) [10]. بۇل تۇرلەردىڭ ءبىر ۋچاسكەدە قاتار كەزدەسۋى زەرتتەلگەن اۋماقتىڭ جوعارى تابيعات قورعاۋ قۇندىلىعىن كورسەتەدى.
الىپ Malus sieversii اعاشىنىڭ جاسىن انىقتاۋ ماقساتىندا تابيعي جولمەن قۇلاعان اعاشتىڭ ءدىڭ موينى بولىگىنەن الىنعان كولدەنەڭ كەسىندى بويىنشا دەندروحرونولوگيالىق تالداۋ جۇرگىزىلدى.
كولدەنەڭ كەسىندى بويىنشا جۇرگىزىلگەن ولشەۋلەر ناتيجەسىندە كەسىندىنىڭ ورتاشا ديامەترى 29،25 سم، ال ورتاشا جىلدىق ساقينا سانى 61،75 ەكەندىگى انىقتالدى. جىلدىق ساقينالاردىڭ ەنى شامامەن 1–5 مم ارالىعىندا وزگەردى [6،7]. اعاشتىڭ جەر بەتىنەن 1،3 م بيىكتىكتەگى (DBH) ورتاشا ءدىڭ ديامەترى 108،75 سم بولدى. وسى كورسەتكىشتەر جوعارىداعى فورمۋلاعا قويىلعاندا: A = (108،75 / 29،25) × 61،75 = 229،6 جىل. دەمەك، زەرتتەلگەن داراقتىڭ ەسەپتىك جاسى شامامەن 230 جىلدى قۇرايدى. بۇل ءمان كەسىندىدەگى ساقينا سانى مەن DBH ديامەترىنىڭ اراقاتىناسىنا نەگىزدەلگەن بولجامدى جاس بولىپ تابىلادى، سوندىقتان ونى اعاشتىڭ ءابسوليۋتتى دەندروحرونولوگيالىق جاسى رەتىندە ەمەس، ەسەپتىك جاس باعاسى رەتىندە كورسەتۋ عىلىمي تۇرعىدان دۇرىس (1-كەستە).
1 كەستە Malus sieversii اعاشىنىڭ دەندرومەتريالىق كورسەتكىشتەرى
ۇلگى ديامەتر، سم جىلدىق ساقينا سانى، دانا
1 2 3 4 ورتاشا شاما 1 2 3 4 ورتاشا شاما
كەسىندى (4 باعىت) 28 31 28 30 29،25 61 68 62 56 61،75
اعاشتىڭ DBH (1،3 م) 115 110 100 110 108،75 – 229،6


سۋرەت 1. الىپ M. Sieversii ديامەترىن ولشەۋ سۋرەت 2. M. sieversii كەسىندىسى ديامەترىن ولشەۋ


سۋرەت 3. M. sieversii كەسىندىسى جىلدىق ساقيناسىن ساناۋ سۋرەت 4. الىپ M. sieversii اعاشى
الىنعان ناتيجەلەر جەتىسۋ وڭىرىندەگى جابايى الما ورماندارىنىڭ دەندرولوگيالىق تاريحىن تولىقتىرا تۇسەدى. ي.ي. رولدۋگين مەن س.ن. مالتسەۆ وزدەرىنىڭ «درەۆەسنىە راستەنيا (سۆوەوبرازنىە، وريگينالنىە، ۋنيكالنىە دەرەۆيا)» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن:
«سرەدي پلودوۆىح دەرەۆەۆ كازاحستانا تاكجە نەرەدكو موجنو ۆسترەتيت بولشيح رازمەروۆ يابلوني ي ابريكوسى. تاك، ناپريمەر، ۆوزلە پوسەلكا لەپسينسك بىۆشەي تالدى-كۋرگانسكوي وبلاستي (نىنە ۆحوديت ۆ سوستاۆ الماتينسكوي وبلاستي)، ۆ ۋسلوۆياح سرەدنەگوريا پرويزراستايۋت 150–200-لەتنيە يابلوني سيۆەرسا. وسوبەننو پوراجايۋت وني وگرومنوي، ۆ نەسكولكو دەسياتكوۆ مەتروۆ ۆ ديامەترە كرونوي ي ستۆولامي دو 1 م ي بولشە» [4، 196-ب.].
ي.ي. رولدۋگين مەن س.ن. مالتسەۆتىڭ بۇل تاريحي-بوتانيكالىق دەرەكتەرى ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىزبەن تىكەلەي ساباقتاسادى. لەپسى ءوڭىرىنىڭ ورتا تاۋلى بەلدەۋىندە ءدىڭ ديامەترى 1 م-دەن اساتىن جانە جاسى 150–200 جىلعا جەتەتىن Malus sieversii داراقتارىنىڭ كەزدەسەتىنى XX عاسىردىڭ سوڭىندا-اق تىركەلگەن. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان انىقتالعان ءدىڭ ديامەترى 108،75 سم جانە جاسى 229،6 جىلدى قۇرايتىن الىپ داراق – رولدۋگين مەن مالتسەۆ سيپاتتاعان تابيعي فەنومەننىڭ ناقتى ايعاعى بولىپ تابىلادى.
قورىتىندى. جۇرگىزىلگەن بوتانيكالىق، گەوبوتانيكالىق جانە دەندروحرونولوگيالىق زەرتتەۋلەر جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ لەپسى فيليالى اۋماعىندا وسەتىن الىپ Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem. داراعىنىڭ جوعارى عىلىمي، ەكولوگيالىق جانە تابيعات قورعاۋ قۇندىلىعىن كورسەتتى. دەندروحرونولوگيالىق ەسەپتەۋ ناتيجەسىندە اعاشتىڭ بولجامدى جاسى 229،6 جىل (شامامەن 230 جىل)، ال جەر بەتىنەن 1،3 م بيىكتىكتەگى (DBH) ورتاشا ءدىڭ ديامەترى 108،75 سم ەكەنى انىقتالدى. زەرتتەۋ اۋماعىندا Malus sieversii، Fritillaria pallidiflora Schrenk. جانە Paeonia anomala L. سياقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن تۇرلەردىڭ كەزدەسۋى وسى تابيعي كەشەننىڭ ەرەكشە تابيعات قورعاۋ ماڭىزىن ايقىندايدى.
الىنعان ناتيجەلەر زەرتتەلگەن الىپ سيۆەرس الماسىن قازاقستاننىڭ تابيعي گەنوفوندىنىڭ بىرەگەي ۇلگىسى ءارى ەرەكشە عىلىمي ماڭىزى بار تابيعي وبەكت رەتىندە قاراستىرۋعا نەگىز بەرەدى. سونىمەن قاتار، «ۇلتتىق يگىلىك» نەمەسە «ەرەكشە عىلىمي تابيعي وبەكت» مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى عىلىمي قورىتىندى جاساۋ ءۇشىن ونىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن، فيزيولوگيالىق جانە فيتوسانيتاريالىق جاي-كۇيىن، تابيعي كوبەيۋ الەۋەتىن، ەكوجۇيەدەگى ءرولىن، ۇزاق مەرزىمدى دەندروحرونولوگيالىق مونيتورينگ ناتيجەلەرىن جانە تاريحي-مادەني قۇندىلىعىن كەشەندى باعالاۋ قاجەت.
وسى قوسىمشا زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى زەرتتەلگەن داراقتىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ەرەكشە تابيعي مۇرا جانە ۇلتتىق يگىلىك مارتەبەسىن بەرۋ مۇمكىندىگىن عىلىمي تۇرعىدان باعالاۋعا نەگىز بولادى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى
1. Harris S.A.، Robinson J.P.، Juniper B.E. Genetic clues to the origin of the apple // Trends in Genetics. – 2002. – Vol. 18، No. 8. – P. 426–430. DOI: 10.1016/S0168-9525(02)02709-9.
2. Richards C.M.، Volk G.M.، Reilley A.A.، Henk A.D.، Lockwood D.R.، Reeves P.A.، Forsline P.L. Genetic diversity and population structure in Malus sieversii، a wild progenitor species of domesticated apple // Tree Genetics & Genomes. – 2009. – Vol. 5. – P. 339–347. DOI: 10.1007/s11295-008-0180-0.
3. دجانگاليەۆ ا.د. ديكوراستۋشيە پلودوۆىە لەسا كازاحستانا. – الما-اتا: ناۋكا، 1977. – 280 س.
4. رولدۋگين ي.ي.، مالتسەۆ س.ن. درەۆەسنىە راستەنيا (سۆوەوبرازنىە، وريگينالنىە، ۋنيكالنىە دەرەۆيا) / وتۆ. رەد. گ.م. كۋزنەتسوۆ. – الما-اتا: گىلىم، 1991. – س. 195–196.
5. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2006 جىلعى 7 شىلدەدەگى №175-III «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭى.
6. Stokes M.A.، Smiley T.L. An Introduction to Tree-Ring Dating. – Chicago: University of Chicago Press، 1968. – 73 p.
7. Fritts H.C. Tree Rings and Climate. – London: Academic Press، 1976. – 567 p.
8. پولەۆايا گەوبوتانيكا: ۆ 5 ت. / پود رەد. ە.م. لاۆرەنكو، ا.ا. كورچاگينا. – موسكۆا–لەنينگراد: ناۋكا، 1959–1976.
9. بىكوۆ ب.ا. گەوبوتانيكا. – الما-اتا: ناۋكا، 1978. – 288 س.
10. قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابى. 2-ت.: وسىمدىكتەر. – استانا: ارتPrint XXI، 2014. – 452 ب.
11. نۋرگوجانوۆا ج.س. كاتالوگ راستەنيي جونگار-الاتاۋسكوگو گوسۋدارستۆەننوگو ناتسيونالنوگو پريرودنوگو پاركا. – الماتى، 2024.
12. كۋرمانتاەۆا ا.ا.، قاسىمحانوۆا ت.ق. رەزۋلتاتى يزۋچەنيا رەدكيح ي يسچەزايۋشيح ۆيدوۆ راستەنيي جونگار-الاتاۋسكوگو گوسۋدارستۆەننوگو ناتسيونالنوگو پريرودنوگو پاركا. – الماتى، 2023.
13. چەرەپانوۆ س.ك. سوسۋديستىە راستەنيا روسسيي ي سوپرەدەلنىح گوسۋدارستۆ. – سانكت-پەتەربۋرگ: مير ي سەميا، 1995. – 992 س.
يلليۋستريروۆاننىي وپرەدەليتەل راستەنيي كازاحستانا. ت. 1–2. – الما-اتا: ناۋكا، 1969، 1972.
كاسىمحانوۆا ت.ك.، نۋرگوجانوۆا ج.س.، ەلەۋسيزوۆ ك.ا.
«جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى»
سارقان قالاسى، جەتىسۋ وبلىسى.











