Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت اقپارات

الىپ سيۆەرس الماسى

ەجەلگى كيەلى لاندشافتتاردان ۇلتتىق يگىلىك مارتەبەسىنە دەيىن

admin
2026/09/23
قاجەت اقپارات, كونفەرەنتسيا
0
Алып Сиверс алмасы

اننوتاتسيا: سيۆەرس الماسى (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.) — رەليكتى ءتۇر، مادەني الما سورتتارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ نەگىزگى ارعى تەگى ءارى «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ بىرەگەي تابيعي نىسانى. ماقالادا ونىڭ جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحي-مادەني جانە تابيعي بىرلىگىنىڭ ءتىرى نىشانى رەتىندەگى ءرولى قاراستىرىلادى. قولا داۋىرىنە جاتاتىن تاسباس قونىسى مەن ورتاعاسىرلىق تاشبۇلاق قالاشىعىنان الىنعان ارحەوبوتانيكالىق دەرەكتەر، مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر جانە كلون-سورتتاردىڭ بيوحيميالىق تالداۋى نەگىزىندە بۇل ءتۇردىڭ جابايى پوپۋلياتسيالارى مادەني الما تۇرلەرىنىڭ قالىپتاسۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارعانى جانە جوعارى گەنەتيكالىق ءارى شارۋاشىلىق قۇندىلىعىن ساقتاپ وتىرعانى كورسەتىلگەن.

ماقالادا الىپ اعاش پەن تابيعي جاعدايدا ساقتالعان (in situ) بايىرعى پوپۋلياتسيالارعا، سونداي-اق سيۆەرس الماسىنىڭ 170 فورماسى تابيعي ورتادان تىس (ex situ) ساقتالاتىن بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنىڭ كوللەكتسيالىق قورىنا «عىلىمي تابيعي وبەكت – ۇلتتىق يگىلىك» مارتەبەسىن بەرۋ قاجەتتىلىگى نەگىزدەلەدى. بۇل مارتەبە گەنەتيكالىق قوردى كەشەندى قورعاۋعا، عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ەكوتۋريزمدى دامىتۋعا جانە اكادەميك ا.د. جاڭعاليەۆتىڭ عىلىمي مۇراسىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءتۇيىن سوزدەر: Malus sieversii، جەتىسۋ، جوڭعار الاتاۋى، ارحەوبوتانيكا، جىبەك جولى، گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىك، ۇلتتىق يگىلىك، كوللەكتسيالىق قور.

سيۆەرس الماسى (Malus sieversii) — قازىرگى مادەني الما سورتتارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ نەگىزگى ارعى تەگى دەپ تانىلعان رەليكتى ءتۇر. ونىڭ جوڭعار الاتاۋى ۇلتتىق پاركىندە وسەتىن الىپ اعاشى دا بىرەگەي تابيعي نىسان سانالادى. بۇل جاي عانا بيولوگيالىق نىسان ەمەس، جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ەجەلگى ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعى داستۇرلەرىنىڭ، ساۋدا جولدارى مەن كيەلى لاندشافتتارىنىڭ ءتىرى كۋاسى. سيۆەرس الماسى راۋشانگۇلدىلەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن ءىرى جەمىستى وسىمدىكتەردىڭ تابيعي ەۆوليۋتسياسىن ورتالىق ازيانىڭ تاۋلى ايماقتارىن شارۋاشىلىق تۇرعىدان يگەرۋدىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىمەن بايلانىستىرادى [1، 2، 3].

مادەني-تاريحي ءمانماتىن: جەتىسۋدىڭ كيەلى لاندشافتتارىنداعى الما

الما ادامزاتتىڭ ميفولوگيالىق جانە مادەني داستۇرلەرىنە تەرەڭ ەنگەن: كيەلى كىتاپتاعى ەدەم باعىنان باستاپ گرەك ميفولوگياسىنداعى ەريدانىڭ التىن الماسىنا دەيىن كەزدەسەدى. ول ءبىلىمنىڭ، ازعىرۋدىڭ جانە جاڭالىق اشۋدىڭ نىشانى رەتىندە بەينەلەنەدى.

قازاق تىلىندەگى «الما» ءسوزى ەكى ماعىنا بەرەدى: جەمىس اتاۋى جانە «الما» دەگەن تىيىم مانىندەگى ەتىستىك. ال «الماتى» اتاۋى وسى وڭىردەگى بايىرعى الما ورماندارىن ەسكە سالادى. «ادام»، «ەدەم» جانە «ادەمى» سوزدەرىنىڭ اراسىنداعى تىلدىك ۇقساستىقتار جەمىس اعاشتارىنا قاتىستى مادەني تۇسىنىكتەرمەن بايلانىستىرىلادى. قازاق تىلىندەگى «الما بەت قىز» تەڭەۋى مەن اعىلشىن تىلىندەگى «كۇنىنە ءبىر الما جەسەڭ، دارىگەرگە بارمايسىڭ» دەگەن ماقال دا المانىڭ ادام ومىرىندەگى كەڭ ورنىن كورسەتەدى.

ارحەولوگيالىق دەرەكتەر ءوڭىردىڭ المامەن ۇزاق ۋاقىت بويى بايلانىستى بولعانىن كورسەتەدى. مەدەۋ شاتقالىنان شامامەن 3500 جىل بۇرىنعى جادىگەرلەر، سونداي-اق 1271 جىلعا جاتقىزىلاتىن «بولات الماتۋ» تەڭگەلەرى جانە باسقا دا زاتتار تابىلعان [4، 5]. ولار ورتاعاسىرلىق شارۋاشىلىق قىزمەتتىڭ ايعاعى رەتىندە قاراستىرىلادى (1-سۋرەت). جابايى الما ورماندارى جەتىسۋدىڭ كيەلى لاندشافتتارىمەن تابيعي تۇردە استاسادى: ولار جارتاس سۋرەتتەرى، قورعاندار جانە قاسيەتتى ورىندارمەن قاتار ورنالاسىپ، ءبىرتۇتاس تابيعي-مادەني كەشەن قۇرايدى.
1-سۋرەت. ارحەولوگ ك.م. بايپاقوۆ مەدەۋ جانە الماراسان شاتقالدارىنان تاپقان، 1271 جىلعا جاتقىزىلاتىن جادىگەرلەر. ا — «الماتۋ» جازۋى بار تەڭگەلەر؛ ب — ايەلدەردىڭ اشەكەيلەرى؛ ۆ — قىش ىدىستار.

تەرەڭ تامىر: قولا داۋىرىندەگى جەتىسۋ جانە سيۆەرس الماسى

قازىرگى ارحەوبوتانيكالىق زەرتتەۋلەر جەتىسۋ مەن وعان ىرگەلەس تاۋ دالىزدەرى قولا ءداۋىرىنىڭ وزىندە مادەني جانە شارۋاشىلىق الماسۋ جۇرەتىن ايماق بولعانىن كورسەتەدى. جوڭعار تاۋلارىنداعى تەڭىز دەڭگەيىنەن شامامەن 1500 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان تاسباس قونىسىندا كەيىنگى قولا داۋىرىنە (ب.ز.د. 1490–1260 جىلدار) ءتان ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعى قاتار جۇرگىزىلگەنىنىڭ ىزدەرى انىقتالعان. مۇندا قابىقسىز ارپا، قىسقا ماساقتى بيداي، بۇرشاق جانە تارى وسىرىلگەن. ءدان وڭدەۋ قالدىقتارى مەن شيكى كىرپىشتەگى وسىمدىك ىزدەرى جەرگىلىكتى ەگىنشىلىكتىڭ بولعانىن كورسەتەدى.

بۇل دەرەكتەر كوشپەلىلەر تەك مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان دەگەن بىرجاقتى تۇسىنىكتى قايتا قاراۋعا نەگىز بولادى. جەتىسۋدىڭ تاۋلى ەكولوگيالىق ايماقتارىندا بىرنەشە مىڭ جىل بۇرىن-اق كۇردەلى شارۋاشىلىق جۇيەلەر قالىپتاسقان. مۇنداي جاعدايدا جابايى جەمىس ورماندارى، سونىڭ ىشىندە سيۆەرس الماسىنىڭ پوپۋلياتسيالارى، تۇرعىنداردىڭ قورەگىندە ماڭىزدى ورىن الۋى مۇمكىن. Malus sieversii ءتۇرىنىڭ ءىرى جەمىستەرى ميوتسەن داۋىرىندە ءىرى جانۋارلار، سونىڭ ىشىندە ەجەلگى پريماتتار ارقىلى تارالۋعا بەيىمدەلۋ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان؛ كەيىن ولار ادام ءۇشىن دە تارتىمدى جەمىسكە اينالدى. وسىلايشا، قولا ءداۋىرىنىڭ دەرەكتەرى جابايى المانىڭ ءوڭىردىڭ كەيىنگى شارۋاشىلىق جانە ساۋدا جۇيەلەرىنە ەنۋىن تۇسىنۋگە نەگىز قالايدى [1، 6، 7، 8].

تاسباستاعى قۇرىلىس ماتەريالىنان تابىلعان ءداندى داقىل ساباندارىنىڭ ىزدەرى ەگىنشىلىكتى عانا ەمەس، وسىمدىك رەسۋرستارىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستا كەڭ قولدانىلعانىن دا كورسەتەدى. بۇل جابايى جەمىستەردى پايدالانۋعا دا جاعداي جاساعان. دەمەك، جەتىسۋدىڭ تاۋ ەكوجۇيەلەرىندە قولا ءداۋىرىنىڭ وزىندە مال شارۋاشىلىعى، ەگىنشىلىك جانە جابايى وسىمدىكتەردى جيناۋ قاتار جۇرگەن.

سيۆەرس الماسىنىڭ شىعۋ تەگى مەن مادەني تۇرگە اينالۋىنا قاتىستى مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر

سوڭعى جىلدارداعى گەنومدىق زەرتتەۋلەر مادەني المانىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى تۇسىنىكتى ناقتىلاپ، قازاقستانداعى سيۆەرس الماسى پوپۋلياتسيالارىنىڭ نەگىزگى ءرولىن راستادى. Malus تۋىسىنىڭ 24 ءتۇرىن قامتيتىن 117 ۇلگىنىڭ تولىق گەنومىن سەكۆەنيرلەۋ بارىسىندا جەتى ميلليوننان استام بىرنۋكلەوتيدتى پوليمورفيزم انىقتالىپ، گەنەتيكالىق وزگەرگىشتىكتىڭ ەگجەي-تەگجەيلى كارتاسى جاسالدى. ۇلگىلەر قاتارىندا مادەني الما سورتتارى، قازاقستان مەن شىڭجاڭداعى Malus sieversii، سونداي-اق ەۋروپالىق Malus sylvestris بولدى. تالداۋ قازىرگى مادەني الما سورتتارىنىڭ قازاقستاندىق Malus sieversii تۇرىمەن تىعىز بايلانىستى گەنەتيكالىق توپ قۇرايتىنىن، سونىمەن بىرگە ولاردىڭ قالىپتاسۋىنا ەۋروپالىق Malus sylvestris ءتۇرى دە ەلەۋلى گەنەتيكالىق ۇلەس قوسقانىن كورسەتتى [9].

Malus domestica ءتۇرىنىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى قازاقستانداعى سيۆەرس الماسى پوپۋلياتسيالارىنىڭ ارتۇرلىلىگىنە جاقىن بولىپ شىقتى. بۇل مادەني تۇرگە اينالۋ كەزىندە گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتىڭ كۇرت ازايماعانىن كورسەتەدى. قازاقستان مەن شىڭجاڭداعى Malus sieversii پوپۋلياتسيالارى بولەك گەنەتيكالىق توپتار قۇرايدى. شىڭجاڭداعى توپتىڭ گەنەتيكالىق بىركەلكىلىگى جوعارى ءارى وقشاۋلانۋى كۇشتىرەك، سوندىقتان ول سەلەكتسيا ءۇشىن قۇندى رەسۋرس سانالادى. بۇل ناتيجەلەر جىبەك جولى بويىمەن الما جەمىستەرىنىڭ تاسىمالدانعانىن كورسەتەتىن ارحەوبوتانيكالىق دەرەكتەرمەن، اتاپ ايتقاندا ورتاعاسىرلىق تاشبۇلاقتان تابىلعان Malus/Pyrus تۇقىمدارىمەن ۇيلەسەدى. ولار ورتالىق ازيانىڭ بۋدانداسۋ مەن تارالۋداعى ماڭىزدى ءدالىز بولعانىن كورسەتەدى [2، 9].

مادەني جانە جابايى المانىڭ مىڭنان استام ۇلگىسىن فەنوتيپتىك سالىستىرۋ دا وزگەرىستەر اۋقىمىن كورسەتەدى: مادەني سورتتاردىڭ جەمىستەرى ورتا ەسەپپەن 3،6 ەسە اۋىر، قىشقىلدىعى 43%-عا تومەن جانە فەنولدى قوسىلىستارى 68%-عا از. مادەني تۇرلەرگە ۇزاعىراق جاس كەزەڭى مەن جەمىسىنىڭ كەشىرەك ءپىسۋى دە ءتان. جوڭعار الاتاۋىنداعى Malus sieversii تابيعي پوپۋلياتسيالارىندا ساقتالعان فەنولدى قوسىلىستاردىڭ جوعارى مولشەرى جانە وزگە بەيىمدەلۋ بەلگىلەرى تاعامدىق قۇندىلىعى مەن توزىمدىلىگى جوعارى جاڭا سورتتار شىعارۋعا قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى [10].

مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر قازاقستانداعى پوپۋلياتسيالاردىڭ مادەني المانىڭ نەگىزگى گەنەتيكالىق كوزى ەكەنىن راستاپ قانا قويماي، ولاردىڭ تولىق گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋدىڭ قاجەتتىگىن دە كورسەتەدى. جەتىسۋ مەن ىرگەلەس اۋماقتارداعى وقشاۋ، گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگى بار پوپۋلياتسيالار ۇزاق سەلەكتسيا بارىسىندا جوعالعان نەمەسە قاتتى وزگەرگەن اللەلدەردىڭ ورنى تولماس قورى بولىپ تابىلادى.

بيولوگيالىق قۇندىلىعى جانە ا.د. جاڭعاليەۆتىڭ عىلىمي مۇراسى

سيۆەرس الماسى تەڭىز دەڭگەيىنەن 800–2000 مەتر بيىكتىكتەگى ورمانداردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى تۇرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ باستى القاپتارى ىلە الاتاۋى مەن جوڭعار الاتاۋىندا شوعىرلانعان. ن.ي. ۆاۆيلوۆ 1929 جىلى-اق بۇل ءوڭىردى مادەني المانىڭ شىعۋ تەگى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ وتكەن [11]. قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ا.د. جاڭعاليەۆ زەرتتەۋلەردى جالعاستىرىپ، الما فورمالارىنىڭ اۋقىمدى كوللەكتسياسىن جاسادى. ول ايازعا جانە اۋرۋلارعا توزىمدىلىگىمەن، ونىمدىلىگىمەن ءارى ساندىك قاسيەتتەرىمەن ەرەكشەلەنەتىن 27 سورت-كلونعا پاتەنت الدى. ولاردىڭ قاتارىندا اسيا، جوڭعار، جوڭعاردىڭ كۇلگىن الماسى جانە كىشكەنتاي اسەم بار [12، 13].

1989–2006 جىلدارداعى حالىقارالىق ەكسپەديتسيالار مەن كەيىنگى مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق تالداۋلار M. sieversii قازىرگى الما سورتتارىنىڭ نەگىزگى ارعى تەگى ەكەنىن راستادى. كليمات وزگەرىسى جاعدايىندا مادەني سورتتاردىڭ توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇل ءتۇردىڭ گەنەتيكالىق قورى الەمدىك سەلەكتسيادا كەڭىنەن پايدالانىلادى [14، 15].

ۇلتتىق يگىلىك مارتەبەسىن بەرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرى

الىپ اعاش پەن Malus sieversii ءتۇرىنىڭ بايىرعى پوپۋلياتسيالارى بىرنەشە ماڭىزدى ولشەمگە ساي كەلەدى. ولاردىڭ بيولوگيالىق بىرەگەيلىگى جەكەلەگەن اعاشتاردىڭ جاسىمەن جانە پوپۋلياتسيالاردىڭ جوعارى گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگىمەن ايقىندالادى (2-سۋرەت). تاريحي-مادەني قۇندىلىعى قولا داۋىرىمەن، ورتاعاسىرلىق ساۋدا جولدارىمەن جانە كيەلى لاندشافتتارمەن بايلانىسىنان كورىنەدى.

تەڭىز دەڭگەيىنەن شامامەن 2200 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق تاشبۇلاق قالاشىعىنان (ب.ز. 800–1100 جىلدارى) الىنعان ارحەوبوتانيكالىق دەرەكتەر الما جانە باسقا اعاش داقىلدارىنىڭ جەمىستەرى جىبەك جولى بويىمەن تاسىمالدانعانىن كورسەتەدى. كەش كوكتەمگى ۇسىكتەر سالدارىنان جەمىس اعاشتارى جاقسى ءونىم بەرە المايتىن بيىك تاۋلى جەردە Malus/Pyrus تۇقىمدارىنىڭ تابىلۋى جەمىستەردىڭ تومەنىرەك ايماقتاردان جەتكىزىلگەنىنە مەڭزەيدى. بۇل ورتالىق ازيانىڭ المانىڭ بۋدانداسۋى مەن ودان ءارى تارالۋىندا ءدالىز قىزمەتىن اتقارعانىن كورسەتەدى.

ۇلتتىق يگىلىك مارتەبەسىن بەرۋ قورعاۋدى كۇشەيتۋگە، ۇزاق مەرزىمدى مونيتورينگ ۇيىمداستىرۋعا، ەكوتۋريزمدى دامىتۋعا جانە اكادەميكتىڭ ءىسىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءتۇردىڭ عىلىمي ماڭىزى ا.د. جاڭعاليەۆتىڭ ەڭبەكتەرىمەن جانە اگروبيوارتۇرلىلىككە قاتىستى قازىرگى زەرتتەۋلەرمەن ايقىندالادى. تابيعي پوپۋلياتسيالار مەن الىپ اعاشپەن قاتار، بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىندا ساقتالعان قازاقستاننىڭ جابايى جەمىس وسىمدىكتەرىنىڭ كوللەكتسيالىق قورىنا دا ۇلتتىق يگىلىك مارتەبەسىن بەرۋ ورىندى.

قازىر بۇل قوردا رەسپۋبليكانىڭ ءارتۇرلى تاۋ جۇيەلەرىنەن — ىلە الاتاۋى، جوڭعار الاتاۋى، قاراتاۋ، تارباعاتاي جانە كەتپەن تاۋلارىنان — ىرىكتەلگەن سيۆەرس الماسىنىڭ 170 فورماسى ساقتالادى. كوپجىلدىق ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە اكادەميك ا.د. جاڭعاليەۆ قالىپتاستىرعان جانە ونىڭ شاكىرتتەرى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان بۇل كوللەكتسيا Malus sieversii گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگىن تابيعي ورتاسىنان تىس (ex situ) ساقتايتىن بىرەگەي قور بولىپ تابىلادى. ول ايازعا جانە اۋرۋلارعا توزىمدىلىك، بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردىڭ جوعارى مولشەرى سياقتى قۇندى بەيىمدەلۋ بەلگىلەرىن ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. بۇل بەلگىلەردىڭ ءبىر بولىگى مادەني باقتاردا جوعالعان نەمەسە ايتارلىقتاي وزگەرگەن.

رەسمي قورعاۋ مارتەبەسى بولماسا، قور ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە قارجىلىق تاۋەكەلدەرگە وسال بولىپ قالا بەرەدى. ۇلتتىق يگىلىك مارتەبەسى ونى تۇراقتى ساقتاۋ مەن پايدالانۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن قالىپتاستىرادى. سونداي-اق قوردى ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋعا كەپىلدىك بەرىپ، عىلىمي زەرتتەۋ مەن سەلەكتسيالىق قولدانۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى ءارى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق قورىن تابيعي پوپۋلياتسيالاردان باستاپ وسىرىلەتىن فورمالارىنا دەيىن قامتيتىن ءبىرتۇتاس قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا جول اشادى.

زەرتحانانىڭ قازىرگى زەرتتەۋلەرى: جوڭعار الاتاۋىنان الىنعان سيۆەرس الماسى سورت-كلوندارىنىڭ بيوحيميالىق جانە تەحنولوگيالىق قۇندىلىعى

اكادەميك ا.د. جاڭعاليەۆ قالىپتاستىرعان بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنىڭ كوللەكتسيالىق قورى ءالى دە بەلسەندى زەرتتەلىپ كەلەدى. سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق قورىن تابيعي ورتاسىنان تىس ساقتايتىن اسا ماڭىزدى بولىك رەتىندە ول دا ۇلتتىق يگىلىك مارتەبەسىنە مۇقتاج.

زەرتحانا قىزمەتكەرلەرى وتكەن عاسىردىڭ 1990-جىلدارىندا جوڭعار الاتاۋىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىنان ىرىكتەلگەن سيۆەرس الماسىنىڭ 15 سورت-كلونىنا كەشەندى تالداۋ جۇرگىزدى: تپ19، تپ21، تپ22، تپ23، تپ24، تپ25، ل11، ل12، ل13، تم1، تم2، تم5، تا28، تو12، تس17.

جەمىستەردىڭ مولشەرى ايتارلىقتاي وزگەرەدى: وتە ۇساق جەمىستەردىڭ سالماعى 16–40 گ (تپ24، تم1 جانە باسقالارى)، ال ورتاشا جەمىستەردىكى 111–150 گ (ل12، تپ25). شىرىن شىعىمى 41–50%-دان 59–67%-عا دەيىن اۋىتقيدى. قۇرعاق زاتتار مولشەرى جوعارى (16–23%) تم1، تا28، تپ23، ل11، تپ21، ل13، تس17، تپ22، تپ19، تپ24 جانە تپ25 سورت-كلوندارى ەرەكشە قۇندى. قانت مولشەرى جوعارى (11–17%) تپ25، تپ23، تپ19، تپ21، تا28 جانە ل11 توبى دا انىقتالدى.

فەنولدى قوسىلىستاردىڭ جوعارى مولشەرى شاراپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى. زەرتتەلگەن سيۆەرس الماسى سورت-كلوندارىندا لەيكوانتوتسياندار مولشەرى 47–651 مگ/100 گ ارالىعىندا بولدى. لەيكوانتوتسياندار مولشەرى جوعارى سورت-كلوندار رەتىندە تپ24، تپ22، ل12، تم1، تم5، تپ23 جانە تم2 ءبولىنىپ كورسەتىلدى. ولاردىڭ كورسەتكىشتەرى تيىسىنشە 651، 610، 280، 259، 237، 236 جانە 200 مگ/100 گ بولدى [16].

كوللەكتسيالىق قوردا ىرىكتەلىپ، جەرسىندىرۋ سىناعىنان ءوتىپ جاتقان سيۆەرس الماسىنىڭ سورت-كلوندارى سەلەكتسيا ءۇشىن دە، تاماق ونەركاسىبى ءۇشىن دە ماڭىزدى. ولار جاڭا سورتتاردىڭ توزىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا، سونداي-اق شىرىن، مارمەلاد، تسۋكات جانە باسقا وڭدەلگەن ونىمدەر شىعارۋعا پايدالانىلۋى مۇمكىن. بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتارىنىڭ جوعارى مولشەرى ولاردى مادەني سورتتاردى تولىقتىراتىن قۇندى تابيعي شيكىزاتقا اينالدىرادى. بۇل زەرتتەۋلەر ا.د. جاڭعاليەۆتىڭ ءىسىن تىكەلەي جالعاستىرىپ، جەتىسۋداعى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋدىڭ تاجىريبەلىك ماڭىزىن كورسەتەدى.
2-سۋرەت. ا – جوڭعار الاتاۋىنداعى الىپ سيۆەرس الماسى، 2015 جىل؛ ب – سيۆەرس الماسىنىڭ تۇرىشىلىك الۋان تۇرلىلىگى.

قورىتىندى
الىپ سيۆەرس الماسى جەتىسۋدىڭ مىڭجىلدىق تاريحىن — قولا داۋىرىندەگى ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعى قاتار جۇرگەن كەزەڭدى، ورتا عاسىرلارداعى جىبەك جولى بويىنداعى الماسۋدى جانە بۇگىنگى عىلىمي مۇرانى — بويىنا جيناقتاعان. الىپ اعاشقا، بايىرعى پوپۋلياتسيالارعا جانە كوللەكتسيالىق قورعا «عىلىمي تابيعي وبەكت – ۇلتتىق يگىلىك» مارتەبەسىن بەرۋ گەنەتيكالىق قوردى تابيعي جاعدايدا (in situ) جانە تابيعي ورتادان تىس (ex situ) كەشەندى قورعاۋعا، سونداي-اق قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ا.د. جاڭعاليەۆتىڭ ءىسىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر
Spengler R.N. Origins of the Apple: The Role of Megafaunal Mutualism in the Domestication of Malus and Rosaceous Trees // Frontiers in Plant Science. 2019. Vol. 10. Art. 617. DOI: 10.3389/fpls.2019.00617.
Spengler R.N.، Maksudov F.، Bullion E.، Merkle A.، Hermes T.، Frachetti M. Arboreal crops on the medieval Silk Road: Archaeobotanical studies at Tashbulak // PLoS ONE. 2018. Vol. 13، No. 8. e0201409. DOI: 10.1371/journal.pone.0201409.
Spengler R.N. Agriculture in the Central Asian Bronze Age // Journal of World Prehistory. 2015. Vol. 28. P. 215–253. DOI: 10.1007/s10963-015-9087-3.
بايپاكوۆ ك.م. سرەدنەۆەكوۆىە گورودا كازاحستانا نا ۆەليكوم شيولكوۆوم پۋتي. – الماتى: عىلىم، 1998. – 216 س.
بايپاكوۆ ك.م.، ناستيچ ۆ.ن. كلاد سەرەبريانىح ۆەشەي ي مونەت XIII ۆ. يز وترارا // كازاحستان ۆ ەپوحۋ فەوداليزما (پروبلەمى ەتنوپوليتيچەسكوي يستوريي) / وتۆ. رەد. ا.ح. مارگۋلان. – الما-اتا: ناۋكا كازسسر، 1981. – س. 20–60.
Spengler R.N.، Frachetti M.D.، Doumani P.N. Late Bronze Age agriculture at Tasbas in the Dzhungar Mountains of eastern Kazakhstan // Quaternary International. 2014. DOI: 10.1016/j.quaint.2014.03.039.
Doumani P.N.، Frachetti M.D.، Beardmore R.، Schmaus T.M.، Spengler R.N.، Mar’yashev A.N. Burial ritual، agriculture، and craft production among Bronze Age pastoralists at Tasbas (Kazakhstan) // Archaeological Research in Asia. 2015. DOI: 10.1016/j.ara.2015.01.001.
Spengler R.N.، Kienast F.، Roberts P.، Boivin N.، Begun D.R.، Ashastina K.، Petraglia M. Bearing Fruit: Miocene Apes and Rosaceous Fruit Evolution // Biological Theory. 2023. Vol. 18. P. 134–151. DOI: 10.1007/s13752-022-00413-1.
Duan N.، Bai Y.، Sun H.، Wang N.، Ma Y.، Li M. et al. Genome re-sequencing reveals the history of apple and supports a two-stage model for fruit enlargement // Nature Communications. 2017. Vol. 8. Art. 249. DOI: 10.1038/s41467-017-00367-0.
Davies T.، Watts S.، McClure K.A.، Migicovsky Z.، Myles S. Phenotypic divergence between the cultivated apple (Malus domestica) and its primary wild progenitor (Malus sieversii) // PLoS ONE. 2022. Vol. 17، № 3. e0250751. DOI: 10.1371/journal.pone.0250751.
ۆاۆيلوۆ ن.ي. رول تسەنترالنوي ازيي ۆ پرويسحوجدەنيي كۋلتۋرنىح راستەنيي: (پرەدۆاريتەلنوە سووبشەنيە و رەزۋلتاتاح ەكسپەديتسيي ۆ تسەنترالنۋيۋ ازيۋ ۆ 1929 گ.). – ل.: ين-ت راستەنيەۆودستۆا، 1931. – 44 س.
دجانگاليەۆ ا.د. ۋنيكالنوە ي گلوبالنوە زناچەنيە گەنوفوندا يابلونەۆىح لەسوۆ كازاحستانا // دوكلادى ناتسيونالنوي اكادەميي ناۋك رەسپۋبليكي كازاحستان. – 2007. – № 5. – س. 41–47.
مۇقان گ.س.، سيتپاەۆا گ.ت. گەنوفوند يابلوني سيۆەرسا (Malus sieversii Ledeb. M. Roem.) گلاۆنوگو بوتانيچەسكوگو سادا: سوستويانيە ي پەرسپەكتيۆى رازۆيتيا // Spiraeanthus. 2025. № 1. س. 19–25. DOI: 10.71130/3079-6245-2025-2-1-19-25.
Forsline P.L.، Aldwinckle H.S.، Dickson E.E.، Luby J.J.، Hokanson S.C. Collection، maintenance، characterization and utilization of wild apples of Central Asia // Horticultural Reviews. 2003. Vol. 29. P. 1–61.
دجانگاليەۆ ا.د. فورموۆوي سوستاۆ پوپۋلياتسيي يابلوننيكوۆ ي يح سەلەكتسيوننو-گەنەتيچەسكوە زناچەنيە. – الما-اتا، 1969. – 92 س.
مۋكانوۆا گ.س.، سانكايباەۆا ا.گ.، شادمانوۆا ل.ش.، كۋدجابەرگەنوۆا ش.ن.، سمايلوۆا م.ك. بيوحيميچەسكايا ي تەحنولوگيچەسكايا حاراكتەريستيكا نوۆىح سورتوۆ-كلونوۆ يابلوني سيۆەرسا يز دجۋنگارسكوگو الاتاۋ // بيولوگيا راستەنيي ي سادوۆودستۆو: تەوريا، يننوۆاتسيي. 2017. ت. 144، چ. 1. س. 203–207.
مۇقان گ.س.، سانكايباەۆا ا.گ.، كيداربەك ت.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ «بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتى» شجق رمك، قازاقستان

appleforest_protection@yahoo.com

1 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 25
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
قاجەت اقپارات

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
قاجەت اقپارات

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
قاجەت اقپارات

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
قاجەت اقپارات

Qandas.kz سايتىنداعى ولكەتانۋ ماقالالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ نەگىزدەرى

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
قاجەت اقپارات

جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى مۇراسى

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
قاجەت اقپارات

ۇلتتىق پارك مۇراجايى: تابيعاتقا تانىمدىق ساياحات

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz