Ańdatpa: Maqalada Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki júiesindegi tabiǵat múrajaiynyń ekologiyalyq aǵartu jáne tanymdyq turizmdi damytu qúraly retindegi róli qarastyrylady. Múrajaidyń negizgi funktsiyalary, onyń kelushilerdiń ekologiyalyq mádenietin qalyptastyrudaǵy jáne erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtaǵy turistik ónimniń sapasyn arttyrudaǵy mańyzy taldanady.
Túiin sózder: últtyq park; erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaq; tabiǵat múrajaiy; ekskursiyalyq qyzmet; ekoturizm; ekologiyalyq aǵartu; tanymdyq turizm; ekologiyalyq tárbie.

Qazirgi uaqytta búkil álemde tanymdyq turizm men ekoturizmniń ózektiligi arta tústi. Búl turistik salanyń pandemiyadan keiin qalpyna keluimen ǵana emes, sayahatshylardyń basymdyqtarynyń jahandyq deńgeide ózgeruimen de bailanysty. Ekologiyalyq jáne tanymdyq turizm «jauapty sayahat» úǵymy ayasynda toǵysatyn, birin-biri tolyqtyratyn baǵyttar bolyp sanalady.
Ekologiyalyq turizm tújyrymdamasynyń negizin qalaushy H. Sebalьos-Laskureinniń anyqtamasyna sáikes, ekologiyalyq turizm – tabiǵatty jáne onymen bailanysty mádeni erekshelikterdi zertteu, tamashalau ári baǵalau maqsatynda salystyrmaly túrde az ózgeriske úshyraǵan tabiǵi aumaqtarǵa jauapkershilikpen sayahattau. Múndai sayahat qorshaǵan ortany qorǵauǵa yqpal etedi, ekojúielerge barynsha az áser etedi jáne jergilikti halyqqa áleumettik-ekonomikalyq paida ákeledi.
Tanymdyq turizm – tabiǵi, tarihi-mádeni jáne ǵylymi múra nysandaryna baru arqyly jańa bilim men áser aluǵa baǵdarlanǵan turistik qyzmet túri. Ol dúnietanymdy keńeituge, bilim deńgeiin arttyruǵa, qorshaǵan orta men mádenietti qúndylyq retinde qabyldauǵa baǵyttalady. Tanymdyq turizm kóbine ekoturizmniń mamandandyrylǵan túri retinde qarastyrylady. Onyń basty maqsaty – óńirdiń tabiǵaty, tarihy men mádenieti turaly bilim alu.
Búginde ekoturizm BÚÚ maqsattaryn, ásirese jauapty tútynu jáne klimattyń ózgeruine qarsy kúres salasyndaǵy mindetterdi júzege asyrudyń mańyzdy qúralyna ainaldy. Sonymen qatar túraqty turizm úǵymynyń ornyna regenerativti turizm úǵymy qoldanysqa ene bastady.
Turizmniń túraqty damuy jónindegi sarapshy A. Polloktyń anyqtamasy boiynsha, regenerativti turizm – turistik qyzmettiń teris áserin azaitumen shektelmei, turisterdi qabyldaityn aumaqtyń ekologiyalyq, áleumettik jáne ekonomikalyq júielerin qalpyna keltiruge ári nyǵaituǵa yqpal etetin turizmdi damytu tásili.
Qazirgi ekoturizmniń maqsattary tabiǵi ekojúielerdi saqtau, halyqty ekologiyalyq túrǵydan aǵartu jáne tabiǵi aumaqtardyń túraqty áleumettik-ekonomikalyq damuyn qamtamasyz etu bolyp tabylady. Turister ekojúielerdi qalpyna keltiru jáne jabaiy tabiǵatty qorǵau baǵdarlamalaryna barǵan saiyn jii qatysuda. Sayahat adamǵa jańa bilim berip qana qoimai, barǵan jeriniń ekojúiesine tikelei paida ákelse, turizmniń múndai túrleri regenerativti dep atalady.
Qazaqstanda tanymdyq turizm men ekoturizmniń damuy sanaly sayahatqa degen jahandyq úrdispen de, ekonomikany ártaraptandyruǵa baǵyttalǵan memlekettik sayasatpen de bailanysty. Ekoturizm 2024–2029 jyldarǵa arnalǵan «Taza Qazaqstan» ekologiyalyq mádenietti damytu tújyrymdamasy ayasynda basym baǵyt retinde aiqyndalǵan.
Osy jaǵdaida últtyq parkter biologiyalyq jáne landshafttyq aluantúrlilikti saqtaityn aumaqtar ǵana emes, ekologiyalyq aǵartu men ǵylymi kommunikatsiyanyń mańyzdy ortalyqtary retinde de qyzmet etedi.
Búl júieniń negizgi elementteriniń biri – ekologiyalyq bilimdi jinaqtau, túsindiru jáne taratu mindetterin atqaratyn tabiǵat múrajaiy.
Taqyryptyń ózektiligi kelushilerdi ekologiyalyq aǵartudyń tiimdiligin arttyru jáne múrajai qyzmetin erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtardaǵy turizmdi damytu júiesine kiriktiru qajettiligimen aiqyndalady.
Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki – bioaluantúrlilikti, tau landshafttaryn jáne qorshaǵan ortany qorǵaudy ǵylymi zertteuler júrgizumen, rekreatsiyanyń ártúrli túrlerimen jáne mádeni-aǵartushylyq qyzmetpen úshtastyratyn mamandandyrylǵan mekeme.
Últtyq park erekshe ekologiyalyq, tarihi jáne estetikalyq qúndylyǵy bar tabiǵi tau landshafttaryn saqtau maqsatynda qúrylǵan. Park aumaǵynyń jalpy kóleminiń 1,05%-yn Sivers almasynyń jabaiy jemis aǵashtary ósken alqaptary alyp jatyr. Sivers almasy álemdegi barlyq mádeni alma sorttarynyń arǵy tegi bolyp sanalady. Jahandyq mańyzy bar jemis ormandarynyń biregei agrobioaluantúrliligin saqtau jáne qalpyna keltiru úshin ol erekshe qorǵaudy qajet etedi.
Últtyq parktiń negizgi baǵyttarynyń biri – ekologiyalyq turizmdi damytu. Qazirgi uaqytta erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqta 13 turistik marshrut jáne 2 ekologiyalyq soqpaq júmys isteidi. Kelushilerge ekologiyalyq áńgimeler men tanymdyq ekskursiyalar ótkiziledi. Ekologiyalyq aǵartu ayasynda ekosabaqtar, kvestter, viktorinalar, tabiǵat múrajaiyna oqu ekskursiyalary jáne ekologiyalyq aktsiyalar úiymdastyrylady.
Búl is-sharalardyń maqsaty – tabiǵi keshender men bioaluantúrlilikti saqtau, ósimdikter men januarlardyń sirek kezdesetin jáne joiylyp bara jatqan túrlerin qorǵau, ekologiyalyq tepe-teńdikti qoldau, tabiǵatty qorǵau zańnamasynyń búzyluyn boldyrmau, sondai-aq kelushilerdiń ekologiyalyq mádenieti men tabiǵatqa jauapty kózqarasyn qalyptastyru.
Últtyq park qúrylymyndaǵy tabiǵat múrajaiy ǵylymdy, bilim berudi jáne turizmdi bailanystyratyn buyn bolyp tabylady. Múnda erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqqa kelushilerge ósimdikter men januarlar dúniesimen bastapqy kezeńde tanysuǵa kómektesetin etalondyq kollektsiyalar saqtalady. Mektep oqushylary men studentter úshin tabiǵat múrajaiy ekosabaqtar men oqu ekskursiyalary arqyly ekologiyalyq bilim beretin alań qyzmetin atqarady. Sonymen qatar múrajai turistik marshrutqa shyǵudyń bastapqy núktesi bolyp sanalady. Ol turistke marshrutta naqty ne kóretinin, nege nazar audaru kerektigin jáne qandai sirek januarlardy kezdestirui múmkin ekenin túsinuge kómektesedi. Múrajai jyl boiy turistik qyzmet kórsetudiń mańyzdy elementi: qolaisyz aua raiynda nemese qysta ol kelushiler baratyn negizgi nysan bolyp qala beredi.
Erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtaǵy múrajai kelushiler aǵynyn ekologiyalyq túrǵydan osal aimaqtardan aqparattyq aimaqtarǵa baǵyttai otyryp, turistiń tanymdyq qyzyǵushylyǵyn ekojúiege ziyan keltirmei qanaǵattandyrady. Osylaisha múrajai ekspozitsiyalaryndaǵy ǵylymi derekter bilim beru ónimine ainalyp, últtyq parktiń sapaly turistik óniminiń mańyzdy qúramdas bólikteriniń biri bolady.
Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parkiniń tabiǵat múrajaiy aumaqtyń tabiǵi múrasyn keńinen tanytuǵa, kelushilerge parktiń tabiǵi keshenderi, bioaluantúrliligi jáne tabiǵatty qorǵau mártebesi turaly aqparat beruge baǵyttalǵan.
Dástúrli múrajailardan aiyrmashylyǵy, últtyq parktiń tabiǵat múrajaiy tabiǵi ortamen tyǵyz bailanysta júmys istep, ǵylymi zertteuler men aumaqty turistik maqsatta paidalanu tájiribesi arasyndaǵy aralyq buyn qyzmetin atqarady. Onyń ekspozitsiyalyq qyzmeti dalalyq baqylau materialdaryna, ǵylymi derekterge jáne ekojúieler monitoringiniń nátijelerine negizdeledi.
Ekologiyalyq aǵartu – tabiǵat múrajaiynyń basym baǵyty. Últtyq parktiń tabiǵat múrajaiynda parktiń ósimdikteri men januarlary turaly fotomaterialdar, Sivers almasyn zertteuge úles qosqan ǵalymdar turaly materialdar, sondai-aq parktiń marshruttary men ekologiyalyq soqpaqtaryn tanystyratyn turistik búrysh úsynylǵan.
Óskeleń úrpaqpen júmys isteudiń mańyzy erekshe. Búl júmys ekologiyalyq dúnietanymdy jáne tabiǵi ortada túraqty damu qaǵidalaryna sai minez-qúlyq úlgilerin qalyptastyruǵa baǵyttalǵan. Ekskursiya baǵdarlamasy kelushilerdiń ár jas sanatyna beiimdelip, taqyrypty ashuǵa jáne túsinuge múmkindik beredi. Ekskursiyalyq materialdyń sapasy men ekskursiya júrgizushisiniń kásibi sheberligin de atap ótken jón. Óitkeni ekskursiyadan qalyptasatyn jalpy áser osy qúramdas bólikterge bailanysty. Búl túrǵyda últtyq park mamandary joǵary daiyndyq deńgeiin kórsetip, árbir ekskursiya men ekologiyalyq sabaqty ólkeniń tarihy men tabiǵatyna qyzyqty sayahatqa ainaldyrady.
Múrajai sabaqtary, taqyryptyq ekskursiyalar jáne bilim beru baǵdarlamalary ekologiyalyq oilaudy qalyptastyruǵa, tabiǵi múrany saqtauǵa degen jauapkershilikti tárbieleuge yqpal etedi. Osy túrǵydan múrajai mańyzdy áleumettik-bilim beru mindetin atqarady. Múrajaidaǵy ekologiyalyq aǵartu kelushilerdiń dúnietanymyn keńeitip qana qoimai, turisterdiń últtyq park aumaǵynda túraqty damu qaǵidalaryna sai áreket etuine de yqpal etedi.
Búl jaǵdaida múrajai resmi bilim berudi tolyqtyratyn jáne ekologiyalyq jauapkershilikti damytuǵa kómektesetin bilim beru alańy retinde qyzmet etedi.
Múrajai ekspozitsiyalary arqyly júzege asyrylatyn ekologiyalyq aǵartu kelushilerdiń ekologiyalyq habardarlyǵyn arttyru arqyly tabiǵi keshenderge túsetin antropogendik júktemeni azaituǵa yqpal etedi.
Tabiǵat múrajaiy turistik marshruttardy ǵylymi-aqparattyq túrǵydan qamtamasyz etip, ekologiyalyq-tanymdyq turizmdi qalyptastyruda mańyzdy ról atqarady. Turist dál osy jerde baratyn nysandary turaly bastapqy aqparat alyp, marshruttan ótudiń erekshelikterimen, erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqta ózin ústau erejelerimen jáne turistik joryqqa daiyndalu talaptarymen tanysady.
Osylaisha múrajai ekspozitsiyalary kelushilerdi parktiń ekologiyalyq soqpaqtary men marshruttarynda kezdesetin tabiǵi nysandar men úderisterdi túsinuge daiyndaidy. Búl tabiǵi qúbylystardy tereńirek úǵynuǵa yqpal etip, turistik tájiribeniń bilim beru qúndylyǵyn arttyrady.
Tabiǵat múrajaiy ǵylymi bilim men aumaqqa turistik sapar jasau tájiribesi arasyndaǵy mazmúndyq bailanysty qamtamasyz etetin túsindiru ortalyǵynyń qyzmetin atqarady.
Turizmdi damytudyń qazirgi úrdisteri múrajai júmysyna interaktivti jáne innovatsiyalyq tásilderdi engizudi talap etedi. Mulьtimedialyq tehnologiyalardy, interaktivti ekspozitsiyalardy jáne kóshpeli kórmelerdi paidalanu, sondai-aq múrajaidy kelushiler ortalyqtarymen jáne ekologiyalyq soqpaqtarmen kiriktiru auditoriyany keńeitip, ekologiyalyq aǵartudyń tiimdiligin arttyruǵa múmkindik beredi.
Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parkiniń tabiǵat múrajaiy – ekologiyalyq aǵartu men ekologiyalyq-tanymdyq turizmdi damytudyń mańyzdy ortalyǵy. Ol ǵylym, bilim beru jáne mádeniet qyzmetterin biriktirip, tabiǵatqa ekologiyalyq jauapty kózqaras qalyptastyruǵa jáne aumaqtyń turistik tartymdylyǵyn arttyruǵa yqpal etedi.
Últtyq parkterdegi múrajai qyzmetin damytu tabiǵi múrany saqtau men halyqqa ekologiyalyq bilim berudiń negizgi baǵyttarynyń biri retinde qarastyryluy tiis.
Paidalanylǵan ádebietter tizimi:
- Qazaqstan Respublikasynyń 2006 jylǵy 7 shildedegi № 175 «Erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtar turaly» Zańy.
- Memlekettik últtyq tabiǵi parkterde turistik jáne rekreatsiyalyq qyzmetti júzege asyru qaǵidalary. Qazaqstan Respublikasy Ekologiya, geologiya jáne tabiǵi resurstar ministriniń 2022 jylǵy 5 nauryzdaǵy № 73 búiryǵy.
- Aleksandrova A. YU. Ekologiyalyq turizm. – Máskeu: KNORUS, 2018. – 256 b.
- Kojevnikov N. N. Erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtardaǵy ekologiyalyq aǵartu jáne bilim beru // Ekologiya i obrazovanie. – 2019. – № 2. – 15–21-b.
- Kotlyarova I. V. Tabiǵat múrajailary ekologiyalyq tárbie qúraly retinde // Vestnik muzeinogo dela. – 2020. – № 1. – 34–40-b.
- Pechyorina K. S. Últtyq parkterdegi ekoturizmdi damytuda kelushiler ortalyqtary men múrajailardyń róli // Turizm i ustoichivoe razvitie. – 2021. – № 3. – 48–55-b.
- https://zhongar-alatau.kz/ – «Jońǵar-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki» RMM materialdary.
Ramazanova A.M.
«Jońǵar-Alatauy MÚTP» RMM, Sarqan q., Jetisu oblysy, Qazaqstan
e-mail: ramazanova101@mail.ru












[…] Últtyq park múrajaiy: tabiǵatqa tanymdyq sayahat […]