Ańdatpa: Maqalada 2024 jyly Jetisu oblysy Sarqan audanynyń Marqa tau bókterinen ólketanu júmystary barysynda anyqtalǵan jartas suretteri qarastyrylady. Eskertkish Nugmanova I.E. bastamasymen tirkelip, fotoqújattalǵan. Zertteudiń maqsaty – petroglifterdi sipattau, olardyń tarihi-mádeni mańyzyn baǵalau, aldyn ala merzimdeu jáne nysandy odan ári zertteu men qorǵau baǵyttaryn úsynu. Dalalyq baqylau, fotoqújattau, ikonografiyalyq jáne salystyrmaly-tipologiyalyq ádister qoldanyldy. Beineler arasynda antropomorftyq, zoomorftyq keskinder, irek jáne syzyqtyq tańbalar kezdesedi. Jetisudyń petrogliftik dástúrlerimen salystyru olardy qola dáuirimen, sonyń ishinde b.z.b. II myńjyldyqpen bailanystyruǵa múmkindik beredi. Naqty merzim arheologiyalyq kontekst, patina, qashau tehnikasy jáne keshendi zertteu nátijesinde anyqtaluy tiis.
Kilt sózder: Jetisu, Sarqan audany, Marqa tauy, petroglifter, tańbaly tastar, jartas suretteri, qola dáuiri, arheologiyalyq eskertkish, tarihi-mádeni múra.

KIRISPE
Jetisu – Qazaqstandaǵy arheologiyalyq jáne tarihi-mádeni múra nysandary asa tyǵyz shoǵyrlanǵan óńirlerdiń biri. Tauly jáne tau bókterindegi landshafttarda qonystar, qorǵandar, ǵúryptyq oryndar men jartas suretteri saqtalǵan. Petroglifter jazba derekter az nemese múlde joq kezeńderdegi qoǵamnyń sharuashylyǵy, dúnietanymy, mifologiyalyq túsinikteri jáne qorshaǵan ortamen bailanysy turaly málimet beretin derek túri retinde mańyzdy [1,2]. Tańbaly arheologiyalyq landshaftynyń YUNESKO Búkilálemdik múra tizimine engizilui Qazaqstan jartas óneriniń halyqaralyq deńgeidegi qúndylyǵyn kórsetedi [3].
Jetisudaǵy Eshkiólmes, Bayanjúrek jáne basqa da petrogliftik keshender aimaqtaǵy beineleu dástúriniń úzaq uaqyt boiy damyǵanyn aiǵaqtaidy [2,4]. Osy túrǵydan Sarqan audanynyń Marqa tau bókterinen anyqtalǵan tańbaly tastardy tirkeu óńirdiń arheologiyalyq kartasyn tolyqtyruǵa múmkindik beredi. Nysan 2024 jyly Sarqan politehnikalyq kolledjiniń tarih pániniń oqytushysy I.E. Nugmanovanyń bastamasymen júrgizilgen ólketanu izdenisteri kezinde nazarǵa alyndy. Alǵashqy kezeńde jartas betterindegi beineler fotoǵa túsirilip, olardyń syrtqy belgileri tirkeldi.
Búl maqaladaǵy b.z.b. II myńjyldyqqa qatysty merzimdeu túpkilikti arheologiyalyq qorytyndy retinde emes, beinelerdiń tehnikasy, taqyryptary jáne Jetisudaǵy qola dáuiri jartas ónerimen jalpy úqsastyqtaryna súiengen aldyn ala ǵylymi boljam retinde úsynylady. Petroglifterdi tek beineniń syrtqy pishini boiynsha dál merzimdeu qiyn bolǵandyqtan, bolashaq zertteu barysynda arheologiyalyq kontekst, jartas betiniń patinasy, qashau izderi, qabattasular jáne jaqyn mańdaǵy arheologiyalyq nysandar keshendi túrde qarastyryluy qajet [1,5].
ZERTTEU MAQSATY, MINDETTERI JÁNE ÁDISTERI
Zertteudiń maqsaty – Marqa tau bókterinen anyqtalǵan tańbaly tastardy bastapqy ǵylymi sipattamadan ótkizu, beinelerdiń tipologiyalyq erekshelikterin kórsetu, tarihi-mádeni mańyzyn baǵalau jáne eskertkishti zertteu men qorǵauǵa baǵyttalǵan úsynystar ázirleu.
Osy maqsatqa jetu úshin mynadai mindetter qoiyldy: nysannyń ornalasu ortasyn sipattau; qolda bar fotomaterialdar boiynsha negizgi beinelerdi toptau; antropomorftyq, zoomorftyq jáne belgilik elementterdiń erekshelikterin kórsetu; Jetisudyń belgili petrogliftik keshenderimen jalpy salystyrmaly taldau júrgizu; aldyn ala merzimdeu shekterin aiqyndau; eskertkishtiń saqtaluyna qauip tóndiretin faktorlardy belgileu jáne qorǵau algoritmin úsynu.
Zertteu ádisteri birneshe baǵytty qamtidy. Dalalyq baqylau nysannyń tabiǵi ortadaǵy ornalasuyn jáne jartas betiniń jaǵdaiyn baǵalauǵa baǵyttaldy. Fotoqújattau beinelerdiń qazirgi saqtalu kúiin tirkeuge múmkindik berdi. Sipattamalyq jáne ikonografiyalyq ádister arqyly kórinetin pishinder men kompozitsiyalyq elementter taldandy. Salystyrmaly-tipologiyalyq ádis Marqa tau materialdaryn Qazaqstan men Jetisudaǵy jartas óneriniń belgili úlgilerimen salystyru úshin qoldanyldy [1,2,4]. Sonymen birge tarihi-salystyrmaly tásil beinelerdi qola dáuiriniń sharuashylyq jáne dúnietanymdyq konteksinde qarastyruǵa múmkindik beredi. Búl kezeńde zertteu invazivti ádisterdi qamtymaidy; jartas betine himiyalyq zattar jaǵu, borlau nemese suretti aiqyndau úshin mehanikalyq óńdeu qoldanylmauy tiis.
MARQA TAU PETROGLIFTERINIŃ SIPATTAMASY
Marqa tau tańbaly tastary tau bókterindegi tabiǵi jartas betterinde ornalasqan. Fotomaterialdardan beinelerdiń qara-qońyr patinaly betke úryp-qashau nemese shekimeleu sipatyndaǵy tásilmen túsirilgeni baiqalady. Keibir syzyqtar ashyq tústi bolyp kórinedi, búl jartas qabyǵynyń búzylyp, ishki qabattyń ashyluymen bailanysty boluy yqtimal. Degenmen qashau tehnikasyn dál anyqtau úshin makrofotografiya jáne arheolog-mamandardyń tikelei qarauy qajet.
Birinshi fotoda adamnyń bet álpetin eske túsiretin shartty keskin baiqalady. Dóńgelekke jaqyn konturdyń ishinde kóz ben auyzǵa úqsas oiyqtar, joǵarǵy bóliginde syzyqtyq elementter kórinedi. Múndai beineni birden naqty mifologiyalyq keiipkermen nemese «kún basty» antropomorfpen teńestiru ǵylymi túrǵydan asyǵystyq bolar edi. Sondyqtan qazirgi kezeńde ony antropomorftyq sipattaǵy shartty beine retinde belgileu oryndy. Onyń semantikasyn anyqtau úshin kompozitsiyanyń ainalasyndaǵy basqa tańbalarmen bailanysy, ólshemi, baǵyty jáne oryndalu tehnikasy tolyq tirkelui qajet.
1-suret – Marqa tau jartasyndaǵy antropomorftyq sipattaǵy shartty beine. Foto: I.E. Nugmanovanyń dalalyq materialdary, 2024 j.
Ekinshi fotoda denesi sozylyńqy, ayaqtary men bas bóligi syzyqtyq tásilmen berilgen januarǵa úqsas figura kórinedi. Beineniń saqtaluy tolyq emes bolǵandyqtan onyń túrin dál anyqtau qiyn. Jalpy pishini túyaqty januardy eske túsiredi. Qazaqstan jartas ónerinde taueshki, búǵy, arqar jáne basqa túyaqtylar keń taralǵan syujetterdiń qataryna jatady [1,2]. Marqa tau beinesin naqty bir túrge jatqyzu úshin múiiz pishinin, dene proportsiyasyn jáne qashau konturyn joǵary ajyratymdylyqta zertteu qajet.
2-suret – Marqa tau jartasyndaǵy zoomorftyq beine. Foto: I.E. Nugmanovanyń dalalyq materialdary, 2024 j.
Úshinshi fotoda irek jáne qiylysatyn syzyqtardan qúralǵan belgilik kompozitsiya kórinedi. Múndai elementterdi su, jol, karta, rulyq tańba nemese astronomiyalyq belgi dep birjaqty túsindiruge bolmaidy. Jartas ónerindegi geometriyalyq belgilerdiń maǵynasy kóbine kontekstke táueldi jáne ár dáuirde ártúrli qyzmet atqaruy múmkin. Sondyqtan búl kompozitsiya qazirgi zertteu kezeńinde «irek-syzyqtyq belgi» retinde sipattalyp, onyń basqa beinelermen keńistiktik bailanysyn tirkeu úsynylady.
3-suret – Marqa tau jartasyndaǵy irek-syzyqtyq belgi. Foto: I.E. Nugmanovanyń dalalyq materialdary, 2024 j.
Tórtinshi fotomaterial nysan turaly ólketanu tanystyrylymyn jáne anyqtalǵan beinelerdi bir kontekste kórsetedi. Múndai vizualdy tirkeu eskertkishtiń ashylu tarihyn qújattauda paidaly. Alaida ǵylymi pasporttau kezinde ár jartas panelin jeke nómirlep, jalpy kórinis, ortasha jospar, makrotúsirilim jáne masshtabtyq syzǵyshpen túsirilgen kadrlardan túratyn standarttalǵan fotoarhiv jasau qajet.

4-suret – Marqa tau tańbaly tastary turaly ólketanu tanystyrylymy jáne fotomaterialdar. 2024 j.
ALDYN ALA MERZIMDEU JÁNE SALYSTYRMALY TALDAU
Qazaqstandaǵy qola dáuiriniń jartas ónerinde januarlar, antropomorftyq túlǵalar, ǵúryptyq kórinister jáne ártúrli tańbalar keń taralǵan [1,2]. Tańbaly keshenindegi negizgi petroglifterdiń eleuli bóligi qola dáuirimen bailanystyrylady, al keshenniń arheologiyalyq landshafty úzaq uaqyt boiy kieli jáne ǵúryptyq keńistik retinde paidalanylǵan [3]. Jetisudaǵy basqa keshender de beinelerdiń kópqabatty jáne ár dáuirge jatuy múmkin ekenin kórsetedi [4].
Marqa tau materialdaryndaǵy zoomorftyq jáne shartty antropomorftyq beineler, sondai-aq shekimeleuge úqsas tehnika qola dáuiri dástúrlerimen salystyruǵa negiz beredi. Osyǵan bailanysty b.z.b. II myńjyldyq júmysshy merzim retinde úsynylady. Degenmen jeke motivtiń úqsastyǵy ózdiginen absolyutti merzim bermeidi. Bir jartas alańynda ár kezeńde salynǵan beineler qatar kezdesui múmkin; keiingi dáuir suretteri erterektegi panelьderdi qaita paidalanuy yqtimal [1,5].
Naqtylau úshin birneshe derek toby qajet: birinshiden, petroglifterdiń tolyq topografiyalyq jospary; ekinshiden, patina túsi men mikrorelьefiniń salystyrmaly taldauy; úshinshiden, qashau izderiniń morfologiyasy; tórtinshiden, suretterdiń bir-birimen qabattasu reti; besinshiden, jaqyn mańdaǵy qonys, qorǵan, ǵúryptyq qúrylys nemese keramika siyaqty arheologiyalyq kontekst. Osyndai keshendi derekter ǵana merzimdeudi senimdirek etuge múmkindik beredi.
TARIHI-MÁDENI MAŃYZY JÁNE ǴYLYMI JAŃALYǴY
Marqa tau tańbaly tastarynyń basty ǵylymi mańyzy – Sarqan audany aumaǵyndaǵy jartas óneri nysandarynyń geografiyasyn tolyqtyruynda. Eger keshenniń tútastyǵy men merzimi mamandandyrylǵan zertteuler arqyly rastalsa, ol Jetisudaǵy qola dáuiri jáne keiingi kezeńderdegi mádeni landshaftty qalpyna keltiruge qosymsha derek beredi. Ásirese tauly ótkelder, jaiylymdyq aimaqtar, su kózderi jáne ejelgi qozǵalys baǵyttarymen bailanysyn zertteu mańyzdy.
Eskertkishtiń tarihi mańyzy tek beinelerdiń jasymen shektelmeidi. Petroglif ornalasqan oryn – adam men tabiǵi landshafttyń úzaq merzimdi ózara áreketiniń kuási. Januar beineleri ejelgi qauymdardyń qorshaǵan ortaǵa nazaryn, al antropomorftyq jáne belgilik motivter simvoldyq oilau men kommunikatsiyanyń bolǵanyn kórsetedi. Biraq olardyń naqty dini nemese etnikalyq maǵynasyn arheologiyalyq dálelsiz kesip aituǵa bolmaidy.
Júmystyń ǵylymi jańalyǵy – 2024 jyly ólketanu izdenisi barysynda anyqtalǵan Marqa tau jartas suretterin bir maqala ayasynda júieli túrde sipattap, olardyń negizgi beinelik toptaryn bólip kórsetu, aldyn ala merzimdeudi ǵylymi gipoteza retinde tújyrymdau jáne zertteu-qorǵau sharalarynyń kezeńdik baǵdarlamasyn úsynu. Búl materialdar keiingi kásibi arheologiyalyq ekspeditsiya úshin bastapqy derek bazasy qyzmetin atqara alady.
ZERTTEU JÁNE QORǴAU BOIYNSHA ÚSYNYSTAR
Birinshi kezeń – jedel ǵylymi qújattau. Ár panelьge shartty nómir berilip, GPS/GNSS koordinattary, biiktik belgisi, ekspozitsiyasy, ólshemderi jáne saqtalu jaǵdaiy tirkelui qajet. Jalpy josparǵa barlyq panelьder, soqpaqtar, su kózderi jáne jaqyn arheologiyalyq belgiler túsirilui tiis. Fotofiksatsiya 200–300 dpi baspa talabymen ǵana shektelmei, túpnúsqa arhiv úshin joǵary ajyratymdylyqta saqtalǵany jón.
Ekinshi kezeń – tsifrlyq qújattau. Fotogrammetriya arqyly 3D modelь jasau, masshtabty ortofoto daiyndau jáne GIS bazasyn qúru úsynylady. Búl ádister beinelerge fizikalyq áser etpei, olardyń mikrorelьefin, zaqymdanu aimaqtaryn jáne uaqyt óte bolatyn ózgeristerdi salystyruǵa múmkindik beredi. Qajet bolǵan jaǵdaida RTI (Reflectance Transformation Imaging) tárizdi janaspaityn jaryqtyq túsirilim ádisteri de qoldanyluy múmkin.
Úshinshi kezeń – arheologiyalyq saraptama jáne merzimdeu. Uákiletti arheologtar jartas panelьderiniń tehnikasyn, patinasyn, qabattasularyn jáne ainaladaǵy arheologiyalyq kontekstti zertteui kerek. Kez kelgen synama alu nemese fizikalyq aralasu tek zańnama talaptaryna jáne tiisti rúqsattarǵa sáikes oryndaluy tiis. Eskertkishtiń mártebesi anyqtalǵansha betterdi borlau, boyau, sulau, tazalau, ústinen syzyp shyǵu nemese bederin kóshirip alu siyaqty áreketterge jol bermeu qajet.
Tórtinshi kezeń – qúqyqtyq qorǵau. Zertteu nátijeleri negizinde nysandy tarihi-mádeni múra obъektileriniń aldyn ala esepke alu tizimine úsynu, ǵylymi pasport ázirleu jáne uákiletti organdar arqyly qorǵau mártebesin qarastyru qajet. Qorǵau aimaǵyn belgileu kezinde jartas panelьderiniń ózi ǵana emes, olardyń tabiǵi landshafty men yqtimal arheologiyalyq konteksti de eskerilui tiis [6].
Besinshi kezeń – túraqty monitoring. Jylyna keminde bir ret birdei núktelerden qaitalama fototúsirilim júrgizilip, jaryqshaqtar, qabyrshaqtanu, biologiyalyq ósu, su eroziyasy jáne adam áreketinen bolatyn zaqymdar tirkelgeni dúrys. Monitoring nátijeleri biryńǵai elektrondyq jurnalda saqtaluy kerek.
Altynshy kezeń – jauapty tanystyru jáne turizm. Eskertkish ǵylymi saraptamadan jáne qorǵau rejimi anyqtalǵannan keiin ǵana turistik baǵytqa engizilgeni jón. Kelushiler úshin jartasqa qol tigizbeu, ústine jazba túsirmeu jáne ot jaqpau talaptary kórsetilgen aqparattyq taqtaisha ornatyluy múmkin. Naqty koordinattardy ashyq jariyalau vandalizm qaupin arttyratyn jaǵdaida shektelui tiis. Mektepter men kolledjder úshin tsifrlyq 3D modelьder men fotomaterialdarǵa negizdelgen ólketanu sabaqtaryn ázirleu túpnúsqa nysanǵa túsetin júktemeni azaitady.
QORYTYNDY
Marqa tau bókterinen 2024 jyly anyqtalǵan tańbaly tastar Sarqan audanynyń tarihi-mádeni múrasyn zertteu úshin mańyzdy jańa derek bolyp tabylady. Qolda bar fotomaterialdar antropomorftyq sipattaǵy keskindi, zoomorftyq beineni jáne irek-syzyqtyq belgilerdi bólip kórsetuge múmkindik beredi. Olardyń tehnikasy men syujetterin Jetisudyń belgili jartas óneri dástúrlerimen salystyru b.z.b. II myńjyldyqqa, yaǵni qola dáuirine qatysty aldyn ala gipotezany qarastyruǵa negiz beredi.
Sonymen birge eskertkishtiń naqty jasyn tek kásibi arheologiyalyq zertteu nátijesinde anyqtauǵa bolady. Sondyqtan qazirgi kezeńdegi basty mindet – nysandy tolyq qújattau, keńistiktik jáne arheologiyalyq kontekstin zertteu, ǵylymi pasporttau jáne saqtaluyn qamtamasyz etu. Marqa tau tańbaly tastaryn ǵylymi ainalymǵa jauapkershilikpen engizu Jetisudyń arheologiyalyq kartasyn tolyqtyryp qana qoimai, óńirdiń mádeni landshafty men kóne qoǵamdardyń tabiǵatpen bailanysyn tereńirek túsinuge múmkindik beredi.
ÁDEBIETTER TIZIMI
- Samashev Z. Petroglify Kazahstana: voprosy izucheniya i interpretatsii. – Almaty: Óner, 2006.
- Marьyashev A.N., Goryachev A.A. Naskalьnye izobrajeniya Semirechьya. – Almaty, 2002.
- UNESCO World Heritage Centre. Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly. World Heritage List, No. 1145.
- Rogojinskii A.E. Petroglify i kulьturnyi landshaft Jetysu: voprosy hronologii i interpretatsii // Arheologiya Kazahstana. – Almaty.
- Bednarik R.G. Rock Art Science: The Scientific Study of Palaeoart. – New Delhi: Aryan Books International, 2007.
- Qazaqstan Respublikasynyń 2019 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy № 288-VI QRZ «Tarihi-mádeni múra obъektilerin qorǵau jáne paidalanu turaly» Zańy.
- Marǵúlan Á.H. Beǵazy-Dándibai mádenieti. – Almaty: Ǵylym, 1979.
- «Tańbaly» memlekettik tarihi-mádeni jáne tabiǵi qoryq-muzeiiniń petroglifter jónindegi ǵylymi-aǵartushylyq materialdary.
- Nugmanova I.E. Marqa tau tańbaly tastary boiynsha dalalyq fotoqújattar men ólketanu materialdary. – Sarqan, 2024. – Jeke arhiv.
Nugmanova I.E.
Sarqan politehnikalyq kolledji, tarih pániniń oqytushysy
Jetisu oblysy, Sarqan qalasy
E-mail: Inkar.esenzhol@bk.ru












[…] Marqa tau taŋbaly tastary […]
[…] Marqa tau taŋbaly tastary […]
[…] Qazaq توتە جازۋ Русский […]