اڭداتپا: ماقالادا جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى جۇيەسىندەگى تابيعات مۇراجايىنىڭ ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋ قۇرالى رەتىندەگى ءرولى قاراستىرىلادى. مۇراجايدىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارى، ونىڭ كەلۋشىلەردىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋداعى جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاعى تۋريستىك ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋداعى ماڭىزى تالدانادى.
ءتۇيىن سوزدەر: ۇلتتىق پارك؛ ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق؛ تابيعات مۇراجايى؛ ەكسكۋرسيالىق قىزمەت؛ ەكوتۋريزم؛ ەكولوگيالىق اعارتۋ؛ تانىمدىق تۋريزم؛ ەكولوگيالىق تاربيە.

قازىرگى ۋاقىتتا بۇكىل الەمدە تانىمدىق تۋريزم مەن ەكوتۋريزمنىڭ وزەكتىلىگى ارتا ءتۇستى. بۇل تۋريستىك سالانىڭ پاندەميادان كەيىن قالپىنا كەلۋىمەن عانا ەمەس، ساياحاتشىلاردىڭ باسىمدىقتارىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە وزگەرۋىمەن دە بايلانىستى. ەكولوگيالىق جانە تانىمدىق تۋريزم «جاۋاپتى ساياحات» ۇعىمى اياسىندا توعىساتىن، ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن باعىتتار بولىپ سانالادى.
ەكولوگيالىق تۋريزم تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ح. سەبالوس-لاسكۋرەيننىڭ انىقتاماسىنا سايكەس، ەكولوگيالىق تۋريزم – تابيعاتتى جانە ونىمەن بايلانىستى مادەني ەرەكشەلىكتەردى زەرتتەۋ، تاماشالاۋ ءارى باعالاۋ ماقساتىندا سالىستىرمالى تۇردە از وزگەرىسكە ۇشىراعان تابيعي اۋماقتارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن ساياحاتتاۋ. مۇنداي ساياحات قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ىقپال ەتەدى، ەكوجۇيەلەرگە بارىنشا از اسەر ەتەدى جانە جەرگىلىكتى حالىققا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پايدا اكەلەدى.
تانىمدىق تۋريزم – تابيعي، تاريحي-مادەني جانە عىلىمي مۇرا نىساندارىنا بارۋ ارقىلى جاڭا ءبىلىم مەن اسەر الۋعا باعدارلانعان تۋريستىك قىزمەت ءتۇرى. ول دۇنيەتانىمدى كەڭەيتۋگە، ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا، قورشاعان ورتا مەن مادەنيەتتى قۇندىلىق رەتىندە قابىلداۋعا باعىتتالادى. تانىمدىق تۋريزم كوبىنە ەكوتۋريزمنىڭ مامانداندىرىلعان ءتۇرى رەتىندە قاراستىرىلادى. ونىڭ باستى ماقساتى – ءوڭىردىڭ تابيعاتى، تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى ءبىلىم الۋ.
بۇگىندە ەكوتۋريزم بۇۇ ماقساتتارىن، اسىرەسە جاۋاپتى تۇتىنۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس سالاسىنداعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالدى. سونىمەن قاتار تۇراقتى تۋريزم ۇعىمىنىڭ ورنىنا رەگەنەراتيۆتى تۋريزم ۇعىمى قولدانىسقا ەنە باستادى.
ءتۋريزمنىڭ تۇراقتى دامۋى جونىندەگى ساراپشى ا. پوللوكتىڭ انىقتاماسى بويىنشا، رەگەنەراتيۆتى تۋريزم – تۋريستىك قىزمەتتىڭ تەرىس اسەرىن ازايتۋمەن شەكتەلمەي، تۋريستەردى قابىلدايتىن اۋماقتىڭ ەكولوگيالىق، الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋگە ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن ءتۋريزمدى دامىتۋ ءتاسىلى.
قازىرگى ەكوتۋريزمنىڭ ماقساتتارى تابيعي ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ، حالىقتى ەكولوگيالىق تۇرعىدان اعارتۋ جانە تابيعي اۋماقتاردىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. تۋريستەر ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە جابايى تابيعاتتى قورعاۋ باعدارلامالارىنا بارعان سايىن ءجيى قاتىسۋدا. ساياحات ادامعا جاڭا ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي، بارعان جەرىنىڭ ەكوجۇيەسىنە تىكەلەي پايدا اكەلسە، ءتۋريزمنىڭ مۇنداي تۇرلەرى رەگەنەراتيۆتى دەپ اتالادى.
قازاقستاندا تانىمدىق تۋريزم مەن ەكوتۋريزمنىڭ دامۋى سانالى ساياحاتقا دەگەن جاھاندىق ۇردىسپەن دە، ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتپەن دە بايلانىستى. ەكوتۋريزم 2024–2029 جىلدارعا ارنالعان «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق مادەنيەتتى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى اياسىندا باسىم باعىت رەتىندە ايقىندالعان.
وسى جاعدايدا ۇلتتىق پاركتەر بيولوگيالىق جانە لاندشافتتىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتايتىن اۋماقتار عانا ەمەس، ەكولوگيالىق اعارتۋ مەن عىلىمي كوممۋنيكاتسيانىڭ ماڭىزدى ورتالىقتارى رەتىندە دە قىزمەت ەتەدى.
بۇل جۇيەنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى – ەكولوگيالىق ءبىلىمدى جيناقتاۋ، ءتۇسىندىرۋ جانە تاراتۋ مىندەتتەرىن اتقاراتىن تابيعات مۇراجايى.
تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگى كەلۋشىلەردى ەكولوگيالىق اعارتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە مۇراجاي قىزمەتىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارداعى ءتۋريزمدى دامىتۋ جۇيەسىنە كىرىكتىرۋ قاجەتتىلىگىمەن ايقىندالادى.
جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى – بيوالۋانتۇرلىلىكتى، تاۋ لاندشافتتارىن جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن، رەكرەاتسيانىڭ ءارتۇرلى تۇرلەرىمەن جانە مادەني-اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن ۇشتاستىراتىن مامانداندىرىلعان مەكەمە.
ۇلتتىق پارك ەرەكشە ەكولوگيالىق، تاريحي جانە ەستەتيكالىق قۇندىلىعى بار تابيعي تاۋ لاندشافتتارىن ساقتاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. پارك اۋماعىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 1،05%-ىن سيۆەرس الماسىنىڭ جابايى جەمىس اعاشتارى وسكەن القاپتارى الىپ جاتىر. سيۆەرس الماسى الەمدەگى بارلىق مادەني الما سورتتارىنىڭ ارعى تەگى بولىپ سانالادى. جاھاندىق ماڭىزى بار جەمىس ورماندارىنىڭ بىرەگەي اگروبيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ول ەرەكشە قورعاۋدى قاجەت ەتەدى.
ۇلتتىق پاركتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ. قازىرگى ۋاقىتتا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتا 13 تۋريستىك مارشرۋت جانە 2 ەكولوگيالىق سوقپاق جۇمىس ىستەيدى. كەلۋشىلەرگە ەكولوگيالىق اڭگىمەلەر مەن تانىمدىق ەكسكۋرسيالار وتكىزىلەدى. ەكولوگيالىق اعارتۋ اياسىندا ەكوساباقتار، كۆەستتەر، ۆيكتورينالار، تابيعات مۇراجايىنا وقۋ ەكسكۋرسيالارى جانە ەكولوگيالىق اكتسيالار ۇيىمداستىرىلادى.
بۇل ءىس-شارالاردىڭ ماقساتى – تابيعي كەشەندەر مەن بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ، وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەرىن قورعاۋ، ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى قولداۋ، تابيعاتتى قورعاۋ زاڭناماسىنىڭ بۇزىلۋىن بولدىرماۋ، سونداي-اق كەلۋشىلەردىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتى مەن تابيعاتقا جاۋاپتى كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋ.
ۇلتتىق پارك قۇرىلىمىنداعى تابيعات مۇراجايى عىلىمدى، ءبىلىم بەرۋدى جانە ءتۋريزمدى بايلانىستىراتىن بۋىن بولىپ تابىلادى. مۇندا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماققا كەلۋشىلەرگە وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىمەن باستاپقى كەزەڭدە تانىسۋعا كومەكتەسەتىن ەتالوندىق كوللەكتسيالار ساقتالادى. مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن تابيعات مۇراجايى ەكوساباقتار مەن وقۋ ەكسكۋرسيالارى ارقىلى ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرەتىن الاڭ قىزمەتىن اتقارادى. سونىمەن قاتار مۇراجاي تۋريستىك مارشرۋتقا شىعۋدىڭ باستاپقى نۇكتەسى بولىپ سانالادى. ول تۋريستكە مارشرۋتتا ناقتى نە كورەتىنىن، نەگە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن جانە قانداي سيرەك جانۋارلاردى كەزدەستىرۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. مۇراجاي جىل بويى تۋريستىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى: قولايسىز اۋا رايىندا نەمەسە قىستا ول كەلۋشىلەر باراتىن نەگىزگى نىسان بولىپ قالا بەرەدى.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاعى مۇراجاي كەلۋشىلەر اعىنىن ەكولوگيالىق تۇرعىدان وسال ايماقتاردان اقپاراتتىق ايماقتارعا باعىتتاي وتىرىپ، ءتۋريستىڭ تانىمدىق قىزىعۋشىلىعىن ەكوجۇيەگە زيان كەلتىرمەي قاناعاتتاندىرادى. وسىلايشا مۇراجاي ەكسپوزيتسيالارىنداعى عىلىمي دەرەكتەر ءبىلىم بەرۋ ونىمىنە اينالىپ، ۇلتتىق پاركتىڭ ساپالى تۋريستىك ءونىمىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ ءبىرى بولادى.
جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ تابيعات مۇراجايى اۋماقتىڭ تابيعي مۇراسىن كەڭىنەن تانىتۋعا، كەلۋشىلەرگە پاركتىڭ تابيعي كەشەندەرى، بيوالۋانتۇرلىلىگى جانە تابيعاتتى قورعاۋ مارتەبەسى تۋرالى اقپارات بەرۋگە باعىتتالعان.
ءداستۇرلى مۇراجايلاردان ايىرماشىلىعى، ۇلتتىق پاركتىڭ تابيعات مۇراجايى تابيعي ورتامەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ، عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن اۋماقتى تۋريستىك ماقساتتا پايدالانۋ تاجىريبەسى اراسىنداعى ارالىق بۋىن قىزمەتىن اتقارادى. ونىڭ ەكسپوزيتسيالىق قىزمەتى دالالىق باقىلاۋ ماتەريالدارىنا، عىلىمي دەرەكتەرگە جانە ەكوجۇيەلەر مونيتورينگىنىڭ ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلەدى.
ەكولوگيالىق اعارتۋ – تابيعات مۇراجايىنىڭ باسىم باعىتى. ۇلتتىق پاركتىڭ تابيعات مۇراجايىندا پاركتىڭ وسىمدىكتەرى مەن جانۋارلارى تۋرالى فوتوماتەريالدار، سيۆەرس الماسىن زەرتتەۋگە ۇلەس قوسقان عالىمدار تۋرالى ماتەريالدار، سونداي-اق پاركتىڭ مارشرۋتتارى مەن ەكولوگيالىق سوقپاقتارىن تانىستىراتىن تۋريستىك بۇرىش ۇسىنىلعان.
وسكەلەڭ ۇرپاقپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل جۇمىس ەكولوگيالىق دۇنيەتانىمدى جانە تابيعي ورتادا تۇراقتى دامۋ قاعيدالارىنا ساي مىنەز-قۇلىق ۇلگىلەرىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. ەكسكۋرسيا باعدارلاماسى كەلۋشىلەردىڭ ءار جاس ساناتىنا بەيىمدەلىپ، تاقىرىپتى اشۋعا جانە تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكسكۋرسيالىق ماتەريالدىڭ ساپاسى مەن ەكسكۋرسيا جۇرگىزۋشىسىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن دە اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى ەكسكۋرسيادان قالىپتاساتىن جالپى اسەر وسى قۇرامداس بولىكتەرگە بايلانىستى. بۇل تۇرعىدا ۇلتتىق پارك ماماندارى جوعارى دايىندىق دەڭگەيىن كورسەتىپ، ءاربىر ەكسكۋرسيا مەن ەكولوگيالىق ساباقتى ولكەنىڭ تاريحى مەن تابيعاتىنا قىزىقتى ساياحاتقا اينالدىرادى.
مۇراجاي ساباقتارى، تاقىرىپتىق ەكسكۋرسيالار جانە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ەكولوگيالىق ويلاۋدى قالىپتاستىرۋعا، تابيعي مۇرانى ساقتاۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى تاربيەلەۋگە ىقپال ەتەدى. وسى تۇرعىدان مۇراجاي ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ءبىلىم بەرۋ مىندەتىن اتقارادى. مۇراجايداعى ەكولوگيالىق اعارتۋ كەلۋشىلەردىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتىپ قانا قويماي، تۋريستەردىڭ ۇلتتىق پارك اۋماعىندا تۇراقتى دامۋ قاعيدالارىنا ساي ارەكەت ەتۋىنە دە ىقپال ەتەدى.
بۇل جاعدايدا مۇراجاي رەسمي ءبىلىم بەرۋدى تولىقتىراتىن جانە ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتى دامىتۋعا كومەكتەسەتىن ءبىلىم بەرۋ الاڭى رەتىندە قىزمەت ەتەدى.
مۇراجاي ەكسپوزيتسيالارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن ەكولوگيالىق اعارتۋ كەلۋشىلەردىڭ ەكولوگيالىق حاباردارلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى تابيعي كەشەندەرگە تۇسەتىن انتروپوگەندىك جۇكتەمەنى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى.
تابيعات مۇراجايى تۋريستىك مارشرۋتتاردى عىلىمي-اقپاراتتىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىپ، ەكولوگيالىق-تانىمدىق ءتۋريزمدى قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. تۋريست ءدال وسى جەردە باراتىن نىساندارى تۋرالى باستاپقى اقپارات الىپ، مارشرۋتتان ءوتۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن، ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتا ءوزىن ۇستاۋ ەرەجەلەرىمەن جانە تۋريستىك جورىققا دايىندالۋ تالاپتارىمەن تانىسادى.
وسىلايشا مۇراجاي ەكسپوزيتسيالارى كەلۋشىلەردى پاركتىڭ ەكولوگيالىق سوقپاقتارى مەن مارشرۋتتارىندا كەزدەسەتىن تابيعي نىساندار مەن ۇدەرىستەردى تۇسىنۋگە دايىندايدى. بۇل تابيعي قۇبىلىستاردى تەرەڭىرەك ۇعىنۋعا ىقپال ەتىپ، تۋريستىك تاجىريبەنىڭ ءبىلىم بەرۋ قۇندىلىعىن ارتتىرادى.
تابيعات مۇراجايى عىلىمي ءبىلىم مەن اۋماققا تۋريستىك ساپار جاساۋ تاجىريبەسى اراسىنداعى مازمۇندىق بايلانىستى قامتاماسىز ەتەتىن ءتۇسىندىرۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن اتقارادى.
ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ قازىرگى ۇردىستەرى مۇراجاي جۇمىسىنا ينتەراكتيۆتى جانە يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. مۋلتيمەديالىق تەحنولوگيالاردى، ينتەراكتيۆتى ەكسپوزيتسيالاردى جانە كوشپەلى كورمەلەردى پايدالانۋ، سونداي-اق مۇراجايدى كەلۋشىلەر ورتالىقتارىمەن جانە ەكولوگيالىق سوقپاقتارمەن كىرىكتىرۋ اۋديتوريانى كەڭەيتىپ، ەكولوگيالىق اعارتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ تابيعات مۇراجايى – ەكولوگيالىق اعارتۋ مەن ەكولوگيالىق-تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ورتالىعى. ول عىلىم، ءبىلىم بەرۋ جانە مادەنيەت قىزمەتتەرىن بىرىكتىرىپ، تابيعاتقا ەكولوگيالىق جاۋاپتى كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا جانە اۋماقتىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
ۇلتتىق پاركتەردەگى مۇراجاي قىزمەتىن دامىتۋ تابيعي مۇرانى ساقتاۋ مەن حالىققا ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2006 جىلعى 7 شىلدەدەگى № 175 «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭى.
2. مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركتەردە تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ قاعيدالارى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 5 ناۋرىزداعى № 73 بۇيرىعى.
3. الەكساندروۆا ا. يۋ. ەكولوگيالىق تۋريزم. – ماسكەۋ: كنورۋس، 2018. – 256 ب.
4. كوجەۆنيكوۆ ن. ن. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارداعى ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە ءبىلىم بەرۋ // ەكولوگيا ي وبرازوۆانيە. – 2019. – № 2. – 15–21-ب.
5. كوتلياروۆا ي. ۆ. تابيعات مۇراجايلارى ەكولوگيالىق تاربيە قۇرالى رەتىندە // ۆەستنيك مۋزەينوگو دەلا. – 2020. – № 1. – 34–40-ب.
6. پەچيورينا ك. س. ۇلتتىق پاركتەردەگى ەكوتۋريزمدى دامىتۋدا كەلۋشىلەر ورتالىقتارى مەن مۇراجايلاردىڭ ءرولى // تۋريزم ي ۋستويچيۆوە رازۆيتيە. – 2021. – № 3. – 48–55-ب.
7. https://zhongar-alatau.kz/ – «جوڭعار-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى» رمم ماتەريالدارى.
رامازانوۆا ا.م.
«جوڭعار-الاتاۋى مۇتپ» رمم، سارقان ق.، جەتىسۋ وبلىسى، قازاقستان
e-mail: ramazanova101@mail.ru











