Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Арнайы жобалар Конференция

Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері

admin
2026/10/08
Конференция, Қажет ақпарат
2
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері

Аңдатпа: Мақалада Qandas.kz сайтында жарияланған өлкетану, саяси қуғын-сүргін және халық жады тақырыбындағы материалдарды қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – тарихи және ұлттық-мәдени мазмұндағы мәтіндерді аудару кезінде кездесетін лексикалық, терминологиялық және стилистикалық қиындықтарды анықтау. Зерттеу материалы ретінде Жетісу тарихы, саяси қуғын-сүргін, босқындық, ауызша тарих және халық аңыздары туралы жарияланымдар алынды. Салыстырмалы, контекстік және лингвомәдени талдау әдістері қолданылды. Талдау барысында тарихи терминдерді, ұлттық ұғымдарды, адам есімдері мен жер-су атауларын аударуда транслитерация, экспликация, сипаттамалы аударма және функционалдық балама тәсілдерінің тиімділігі анықталды. Саяси қуғын-сүргін материалдарында тарихи дәлдікті, ал ауызша тарих мәтіндерінде баяндаушының жеке дауысы мен ұлттық дүниетанымды сақтау қажеттігі көрсетілді.

Кілт сөздер: Qandas.kz, аударма ісі, өлкетану, саяси қуғын-сүргін, халық жады, ауызша тарих, ағылшын тілі.

 

Кіріспе

Цифрлық кеңістікте жарияланған өлкетану материалдары белгілі бір өңірдің тарихын сақтап қана қоймай, оны кең аудиторияға таныту қызметін де атқарады. Алайда қазақ тіліндегі тарихи және мәдени мәтіндердің басым бөлігі халықаралық оқырманға қолжетімсіз күйінде қалып отыр. Мұндай материалдарды ағылшын тіліне аудару жергілікті деректердің ғылыми айналымға енуіне және Қазақстан тарихының өңірлік ерекшеліктерін шетелдік аудиторияға таныстыруға мүмкіндік береді.

Qandas.kz сайтында Жетісу өңірінің тарихы, тарихи тұлғалары, қасиетті орындары, саяси қуғын-сүргін, ашаршылық, босқындық, халық жады және ауызша тарих мәселелеріне арналған мақалалар жарияланады. Сайттағы материалдардың бір бөлігі архивтік құжаттар мен тарихи басылымдарға негізделсе, екінші бөлігі куәгерлердің естеліктері, шежірелік мәліметтер және халық арасында сақталған аңыздар арқылы беріледі.

Осы ерекшелік аудармашыға бір мәтіннің өзінде бірнеше міндет жүктейді. Бір жағынан, архивтік деректер мен тарихи терминдер өзгеріссіз әрі дәл берілуі қажет. Екінші жағынан, ұлттық ұғымдар мен жергілікті атаулар ағылшын тілді оқырманға түсінікті болуы тиіс. Сонымен бірге мәтіннің бастапқы мәдени сипаты толық жойылып кетпеуі керек.

Аударма теориясында мәдени ақпаратты жеткізудің бірнеше жолы қарастырылады. Олардың арасында түпнұсқа атауды сақтау, оның мағынасын түсіндіру, мақсатты тілдегі функционалдық баламаны қолдану және мәтінді оқырманның қабылдауына бейімдеу тәсілдері бар [1; 2]. Алайда өлкетану материалдарына қатысты бір ғана тәсілді тұрақты қолдану жеткіліксіз. Әрбір аудармашылық шешім мәтіннің жанрына, тарихи кезеңіне және ақпараттық мақсатына байланысты қабылдануы қажет.

 

Посмотреть эту публикацию в Instagram

 

Публикация от Кажет Андас (@q_andass)

Зерттеудің мақсаты – Qandas.kz сайтында жарияланған өлкетану, саяси қуғын-сүргін және халық жады материалдарын ағылшын тіліне аудару кезінде қолданылатын негізгі тәсілдерді талдау.

Осы мақсатқа сәйкес мынадай міндеттер қойылды:

– зерттеуге алынған мәтіндердің жанрлық сипатын анықтау;

– тарихи терминдер мен ұлттық-мәдени ұғымдарды топтастыру;

– олардың ағылшын тіліндегі ықтимал баламаларын салыстыру;

– саяси қуғын-сүргін материалдарындағы идеологиялық атауларды аудару жолдарын анықтау;

– ауызша тарих пен халық жады мәтіндеріндегі баяндаушының дауысын сақтау мәселесін қарастыру;

– Qandas.kz сайты үшін бірізді аударма алгоритмін ұсыну.

Зерттеу материалдары мен әдістері

Зерттеу материалы ретінде Qandas.kz сайтындағы үш бағытқа жататын жарияланымдар іріктелді.

Бірінші топқа тарихи орындар, жер-су атаулары, киелі нысандар және өңірлік тұлғалар туралы өлкетану мақалалары енгізілді.

Екінші топты саяси қуғын-сүргін, тәркілеу, сайлау құқығынан айыру, ашаршылық және Қытайға босып көшуге қатысты архивтік материалдар құрады.

Үшінші топқа халық жадында сақталған оқиғалар, куәгерлердің естеліктері, шежірелік деректер және Күнес пен Іле өңірлерінің аңыздары енгізілді.

Мәтіндерді талдауда салыстырмалы, контекстік, сипаттамалық және лингвомәдени әдістер қолданылды. Қазақ тіліндегі терминдер мен тіркестердің ықтимал ағылшынша баламалары салыстырылып, олардың белгілі бір контекстегі мағыналық сәйкестігі бағаланды.

Контекстік талдау сөздің жеке тұрғандағы мағынасын емес, нақты тарихи мәтінде атқаратын қызметін анықтауға мүмкіндік берді. Лингвомәдени талдау арқылы ағылшын тілінде тікелей баламасы жоқ ұлттық ұғымдар белгіленді. Сонымен қатар транслитерация, экспликация, сипаттамалы аударма, нақтылау және функционалдық балама сияқты аудармашылық тәсілдердің тиімділігі қарастырылды.

Негізгі бөлім

  1. Qandas.kz материалдарының жанрлық сипаты

Qandas.kz сайтындағы мәтіндер құрылымы мен мақсаты жағынан біркелкі емес. Бір мақала архив құжатын таныстыруға арналса, екінші материал белгілі бір тарихи орын туралы ғылыми-танымдық сипатта жазылады. Кейбір жарияланымдарда куәгер сөзі немесе отбасылық естелік негізгі дерек ретінде беріледі. Халық аңыздары мен мифологиялық әңгімелердің баяндау үлгісі бұлардан мүлде өзгеше.

Архивтік мәтінді аударуда деректік дәлдік бірінші орынға шығады. Онда адамның аты-жөні, туған жылы, тұрғылықты жері, құжат нөмірі және ресми айыптау атауы өзгермеуі керек.

Өлкетану очеркінде ақпараттық мазмұнмен қатар автордың туған жерге деген көзқарасы мен сипаттау мәнері байқалады. Мұндай мәтінді тым ресми аудару түпнұсқаның эмоционалдық сипатын әлсіретуі мүмкін.

Ауызша тарихта баяндаушының сөзі тек ақпарат көзі емес, тарихи тәжірибенің жеке көрінісі болып саналады. Сондықтан сөйлемдерді толық әдеби қалыпқа түсіру немесе эмоциялық бөліктерін қысқарту мәтіннің бастапқы қызметін өзгертуі ықтимал.

Фольклорлық мәтінде оқиғаның мазмұны ғана емес, дәстүрлі бастама, қайталау, бейнелі тіркес және мифологиялық атаулар да маңызды. Демек, мәтіннің жанрын анықтау аударма тәсілін таңдаудың алғашқы кезеңі болуы тиіс.

  1. «Өлкетану» сөзінің аударылуы

Қазақ тіліндегі «өлкетану» ұғымы тарих, география, археология, этнография, табиғи мұра және жергілікті мәдениет туралы білімді біріктіреді. Сондықтан оны барлық жағдайда бір ғана ағылшын сөзімен беру мүмкін емес.

Local history белгілі бір елді мекеннің немесе аймақтың тарихын зерттеуге қатысты қолданылады.

Local studies жергілікті тарихпен қатар мәдениет, география және табиғат жөніндегі білімді қамтиды.

Regional studies белгілі бір өңірді пәнаралық тұрғыдан зерттеуді білдіреді.

Local heritage studies тарихи-мәдени мұраны зерттеуге бағытталған мәтіндерге сәйкес келеді.

Qandas.kz сайтындағы жарияланымдардың көпшілігі тарихи және танымдық сипатта болғандықтан, «өлкетану» ұғымын local history немесе local heritage studies деп аудару орынды.

«Өлкетанушы» сөзінің аудармасы да мәтіндегі қызметке байланысты:

– local historian – өңір тарихын зерттейтін адам;

– local-history researcher – өлкетану материалдарын ғылыми тұрғыдан жинақтайтын зерттеуші;

– local heritage researcher – тарихи-мәдени мұраны зерттейтін маман.

Regional scientist тіркесі бұл мағынаға сәйкес келмейді. Ағылшын тілінде ол аймақтық экономика немесе кеңістіктік жоспарлау саласындағы маманды білдіруі мүмкін.

  1. Ұлттық–мәдени ұғымдарды жеткізу

Өлкетану материалдарында ағылшын тілінде толық сәйкес баламасы жоқ сөздер жиі кездеседі. Олардың қатарына «шежіре», «атамекен», «би», «батыр», «жайлау», «киелі жер», «төте жазу» және «көнекөз қария» сияқты ұғымдар жатады.

 

Қазақша атау         Ұсынылатын балама       Аударма тәсілі
шежіре       genealogical chronicle; oral genealogy        сипаттамалы аударма
атамекен      ancestral homeland         функционалдық балама
би     bi, a traditional judge and mediator        транслитерация және экспликация
батыр     warrior-hero        функционалдық балама
жайлау     highland summer pasture        сипаттамалы аударма
киелі жер     sacred site        контекстік балама
төте жазу   Töte Jazu; traditional Kazakh Arabic script        транслитерация және түсіндіру
көнекөз қария an elder preserving living historical memory         экспликация
ұлт жады national memory         терминологиялық балама
халық жады collective memory; community memory           контекстік балама

«Би» сөзін тек judge деп аудару оның қоғамдық қызметін толық жеткізбейді. Қазақ қоғамындағы би дау шешумен қатар бітімгер, шешен және беделді кеңесші қызметін атқарған. Сондықтан алғашқы қолданыста түсіндірмелі құрылым қажет:  A bi was a traditional judge, mediator, and respected community leader in Kazakh society.

Кейінгі сөйлемдерде bi атауын түсіндірмесіз қолдануға болады.

«Шежіре» сөзін family tree деп аудару да жеткіліксіз. Family tree көбіне туыстық байланыстың сызбасын білдіреді. Ал шежіре ауызша тараған тарихи мәліметтерді, ру-тайпа тарихын және белгілі тұлғалар туралы әңгімелерді де қамтиды. Сондықтан genealogical chronicle немесе oral genealogy баламалары мағынаға жақынырақ.

  1. Транслитерация және топонимдерді біріздендіру

Жалқы есімдер мен жер-су атаулары тарихи мәтіннің деректік негізін құрайды. Оларды әр мақалада әртүрлі жазу ақпаратты іздеуді қиындатады.

Qandas.kz материалдарында Жетісу, Жаркент, Ақсу, Қора, Бұрқанбұлақ, Күнес, Іле және Баянжүрек сияқты атаулар кездеседі.

Олардың ықтимал ағылшынша нұсқалары:

– Жетісу – Jetisu немесе Zhetysu;

– Жаркент – Zharkent;

– Ақсу – Aksu;

– Қора шатқалы – Qora Gorge немесе Kora Gorge;

– Бұрқанбұлақ сарқырамасы – Burkhan-Bulak Waterfall;

– Іле өңірі – the Ili region;

– Күнес ауданы – Künes County.

Аудармада бір нұсқа негізгі стандарт ретінде таңдалуы керек. Мысалы, сайт Jetisu нұсқасын қабылдаса, басқа мақалаларда Zhetysu формасын араластырып қолданбаған жөн. Балама нұсқаны алғашқы қолданыста жақша ішінде көрсетуге болады.

Топоним құрамындағы жалқы атау транслитерацияланады, ал жалпы географиялық сөз аударылады:

– шатқал – gorge;

– сарқырама – waterfall;

– өзен – river;

– көл – lake;

– тау – mountain.

Қазақстандағы «аудан» атауы көбіне district деп аударылады. Ал Қытайдың әкімшілік жүйесіндегі кейбір аудандарға county баламасы сәйкес келеді. Сондықтан бір әкімшілік терминді барлық географиялық аймаққа автоматты түрде қолдану дұрыс емес.

  1. Экспликация және сипаттамалы аударма

Экспликация түпнұсқада қысқа берілген ұғымды аударма тілінде қосымша сөздер арқылы ашып көрсетеді. Бұл тәсіл тарихи мәтінде оқырманға бейтаныс ұғымдардың мағынасын жеткізу үшін қажет.

Мысалы:

– саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау – rehabilitation of victims of political repression;

– сайлау құқығынан айырылғандар – persons deprived of voting rights;

– тәркілеу науқаны – state confiscation campaign;

– ауа көшкендер – people who were forced to flee;

– босқыншылық – forced displacement немесе refugee flight.

«Ақтау» сөзін justification деп аудару дұрыс емес. Justification белгілі бір әрекетті негіздеу мағынасын білдіреді. Саяси қуғын-сүргін құрбандарының заңдық мәртебесі мен абыройын қалпына келтіру жағдайында rehabilitation термині қолданылуы керек.

«Ауа көшу» тіркесін сөзбе-сөз аудару ағылшын тілінде қате мағына туғызады. Бұл тіркес адамдардың қысымнан, ашаршылықтан немесе қауіптен шекара асып кетуін білдіреді.

Мысалы: 1932 жылғы Қытайға ауа көшкендердің тізімі тақырыбын: A 1932 List of People Who Fled to China деп аударуға болады. Егер мәтінде босқындық сипаты анық көрсетілсе: A 1932 List of Refugees Who Fled to China нұсқасы қолданылады.

  1. Функционалдық балама және мақала тақырыптары

Функционалдық балама түпнұсқадағы сөздердің сыртқы құрылымын емес, олардың мәтіндегі қызметін сақтауға негізделеді. Бұл тәсіл әсіресе мақала және аңыз атауларын аударғанда тиімді.

Ұлт жадын жаңғыртудың жаңа кезеңі – A New Stage in Reviving National Memory

Жер-көктің айырылуы жөнінде – How Heaven and Earth Were Separated

Аспанның биіктеуі – How the Sky Was Raised

Күн мен Жер – The Sun and the Earth

«Жер-көктің айырылуы жөнінде» атауын сөзбе-сөз құрылыммен беру ағылшын тілінде табиғи естілмеуі мүмкін. How Heaven and Earth Were Separated нұсқасы аңыздың мазмұнын да, фольклорлық жанрын да жеткізеді.

  1. Саяси қуғын-сүргін терминдерінің ерекшелігі

Саяси қуғын-сүргін туралы архивтік материалдарда кеңестік билік қолданған идеологиялық жіктеулер кездеседі. «Бай», «кулак», «халық жауы», «банда мүшесі» және «әлеуметтік қауіпті элемент» сияқты атаулар қазіргі зерттеушінің бейтарап пікірі емес.

Сондықтан ағылшын аудармасында олардың тарихи құжаттағы айыптау атаулары екені көрсетілуі тиіс:

– classified by the Soviet authorities as a “bai”;

– labelled an “enemy of the people”;

– described in the official record as a “bandit”;

– classified as a “socially dangerous element”.

«Бай» сөзін тек rich man деп аудару жеткіліксіз. Бұл атау кеңестік саясатта экономикалық жағдайды ғана емес, таптық айыптауды да білдірген.

Алғашқы қолданыста мынадай түсіндірме берілуі мүмкін: Bai – a wealthy pastoral household owner classified by the Soviet authorities as a class enemy. «Ақсу ауданынан байлар қатарында жатқызылып тергелген, сайлау құқығынан айырылғандар» тақырыбының ұсынылатын аудармасы: Residents of Aksu District Investigated as “Bais” and Deprived of Voting Rights.

Бұл нұсқада as “Bais” құрылымы адамдардың өзіндік әлеуметтік анықтамасын емес, билік тарапынан берілген жіктеуді білдіреді.

  1. Архивтік дәлдікті сақтау

Архивтік материалды аударғанда мәтінді көркемдеуге немесе ақпаратты қазіргі түсінікке қарай өзгертуге болмайды. Адамның аты-жөні, туған жылы, тұрғылықты жері, әкімшілік бірлігі, құжат нөмірі және айыптау формуласы түпнұсқаға сәйкес берілуі қажет.

Егер адамның аты архив құжатында орыс тілінің үлгісімен немесе қате жазылса, құжаттағы нұсқа мен қалпына келтірілген қазақша форманы қатар көрсетуге болады: The name is recorded in the archival document as “Kuzbekov Balagaz”; the reconstructed Kazakh form is Balagaz Qūzbekūly.

Аудармашы архивтік нұсқаны үндемей өзгертіп жібермеуі керек. Себебі құжаттағы жазылымның өзі тарихи дерек болып саналады.

Архив мәтіндерін дайындауда:

– даталардың дәлдігі;

– қор, тізімдеме және іс нөмірлері;

– адам есімдерінің бастапқы жазылымы;

– елді мекендердің тарихи атауы;

– құжаттың бастапқы тілі

міндетті түрде көрсетілуі тиіс.

  1. Халық жады мен ауызша тарихты аудару

Ауызша тарих мәтінінің ерекшелігі – онда дерек пен жеке тәжірибе қатар беріледі. Баяндаушы оқиғаны тек хабарлап қана қоймайды, оған өзінің эмоциялық бағасын да қосады.

Сондықтан аудармашы ауызша естелікті толық ресми немесе ғылыми стильге айналдырмауы керек. Сөйлеушінің негізгі сөз қолданысы, ой екпіні және оқиғаға көзқарасы сақталуға тиіс. Мысалы: Архив ресми құжаттың тілінде сөйлесе, естелік халықтың жанды дауысын жеткізеді.

сөйлемін: While the archive speaks in the language of official documents, memory conveys the living voice of the people. деп аударуға болады.

Бұл нұсқада түпнұсқадағы архив пен естелік арасындағы мағыналық қарама-қарсылық сақталған.  Қазақ тіліндегі туыстық атаулар да ерекше назарды талап етеді. «Апа» сөзі мәтінге қарай elder sister, aunt, grandmother немесе құрмет білдіретін қаратпа болуы мүмкін. «Аға» сөзі де нақты туыстық мағынадан бөлек жасы үлкен ер адамға құрмет білдіреді. Сондықтан мұндай сөздердің баламасы контекст анықталғаннан кейін таңдалуы керек.

Ауызша тарихты аударуда мына қағидалар сақталуы тиіс:

– баяндаушының негізгі ойын өзгертпеу;

– түпнұсқада жоқ эмоциялық сөздерді қоспау;

– тарихи қасіретті сенсациялық сипатта бермеу;

– түсініксіз жерлерді редакторлық ескертпемен белгілеу;

– адамның жеке және отбасылық деректеріне құрметпен қарау.

  1. Фольклорлық мәтіндердің аудармасы

Халық аңыздары мен мифологиялық әңгімелерде ақпараттан гөрі бейнелі баяндау басым болады. Мұндай мәтінде қайталау, тұрақты бастама, көркем теңеу және мифологиялық атаулар маңызды қызмет атқарады.

Қазақ фольклорындағы: Ерте, ерте, ертеде… формуласы ағылшын тілінде: Long, long ago…

деп берілуі мүмкін. «Тәңір» сөзінің баламасы мәтіндегі дүниетанымға байланысты таңдалады. Көне түркілік немесе мифологиялық контексте оны Tengri түрінде сақтау орынды: Tengri, the supreme heavenly deity. Ал исламдық мазмұн басым мәтінде God баламасы қолданылуы мүмкін. Демек, бір сөзге алдын ала бекітілген жалғыз баламаны барлық жағдайда қолдану мәтіннің тарихи қабатын бұрмалауы ықтимал.

  1. Машиналық аударманың шектеулері

Жасанды интеллект пен автоматты аударма жүйелері мәтіннің алғашқы нұсқасын жылдам дайындауға көмектеседі. Дегенмен тарихи және өлкетану материалдарын редакциясыз жариялау қауіпті.

Автоматты аударма:

– топонимді жалпы есім ретінде қабылдауы;

– адам атын өзгертіп жіберуі;

– ұлттық ұғымды сөзбе-сөз аударуы;

– тарихи терминнің идеологиялық мағынасын жоғалтуы;

– қазақ тіліндегі ұзақ сөйлемнің логикалық байланысын бұзуы мүмкін.

Сондықтан машиналық аударма көмекші құрал қызметін ғана атқаруы тиіс. Соңғы мәтін аудармашы, ағылшын тілінің редакторы және тарихи тақырыпты білетін маман тарапынан тексерілуі қажет.

Qandas.kz материалдарын аудару алгоритмі

Зерттеу нәтижесінде Qandas.kz материалдарын ағылшын тіліне аударудың мынадай кезеңдері ұсынылады.

Бірінші кезең – түпнұсқаны тексеру. Қазақша мәтіндегі адам есімдері, даталар, географиялық атаулар және архивтік деректер нақтыланады.

Екінші кезең – арнайы бірліктерді белгілеу. Тарихи терминдер, ұлттық ұғымдар, топонимдер, антропонимдер және тұрақты тіркестер жеке тізімге енгізіледі.

Үшінші кезең – аударма тәсілін таңдау. Әрбір арнайы бірлікке транслитерация, экспликация, сипаттамалы аударма немесе функционалдық балама тәсілдерінің бірі белгіленеді.

Төртінші кезең – бастапқы аударма жасау. Мәтін сөзбе-сөз емес, мағыналық бөліктер бойынша аударылады. Қажет жағдайда ұзақ сөйлемдер ағылшын тілінің синтаксисіне сәйкес бөлінеді.

Бесінші кезең – тарихи редакция. Архивтік атаулар, саяси терминдер және оқиға сипаттамалары түпнұсқамен қайта салыстырылады.

Алтыншы кезең – тілдік редакция. Ағылшын тіліндегі грамматикалық, стилистикалық және пунктуациялық қателер түзетіледі.

Жетінші кезең – бірізділікті тексеру.         Адам есімдері, жер-су атаулары және негізгі терминдер сайттың барлық материалында бір нұсқада берілуі тиіс.

Сегізінші кезең – жарияланымға дайындау. Тақырып, қысқаша сипаттама, сурет атауы, кілт сөздер және автор туралы мәлімет ағылшын тілінде рәсімделеді.

Терминологиялық база қалыптастыру

Qandas.kz сайтының ағылшын тіліндегі бөлімінде аударма бірізділігін сақтау үшін қазақша-ағылшынша терминологиялық база қажет.

Әрбір терминге:

– қазақша атауы;

– негізгі ағылшынша баламасы;

– контекстік нұсқалары;

– қысқаша түсіндірмесі;

– қолдануға болмайтын аудармасы;

– мәтіндегі қолданыс мысалы;

– бекітілген транслитерациясы

енгізілуі тиіс.

Мысалы: Өлкетанушы – Негізгі балама: local historian, Қосымша балама: local-history researcher

Қолданылмайтын нұсқа: regional scientist

Саяси қуғын-сүргін – Негізгі балама: political repression, Контекстік балама: Soviet political repression, Қолданылмайтын нұсқа: political pressure

Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау – Негізгі балама: rehabilitation of victims of political repression, Қолданылмайтын нұсқа: justification of victims

Терминологиялық база бірнеше аудармашы жұмыс істеген жағдайда мәтіндердің ортақ стандартқа сай болуына көмектеседі.

Қорытынды

Qandas.kz сайтында жарияланған материалдар Жетісу өңірінің тарихын, саяси қуғын-сүргін кезеңіндегі халық тәжірибесін, жергілікті мәдени мұраны және ұжымдық жадты қамтиды. Бұл мәтіндерді ағылшын тіліне аудару барысында сөздік баламаны табу жеткіліксіз. Аударма шешімі тарихи контекстке, мәтін жанрына және ұлттық ұғымның атқаратын қызметіне негізделуі керек.

Талдау нәтижесінде транслитерация, экспликация, сипаттамалы аударма және функционалдық баламаны өзара үйлестірудің тиімді екені анықталды. Транслитерация ұлттық атаудың бастапқы формасын сақтайды. Экспликация мен сипаттамалы аударма оның мағынасын шетелдік оқырманға түсіндіреді. Функционалдық балама мәтіннің ағылшын тіліндегі табиғи құрылымын қамтамасыз етеді.

Саяси қуғын-сүргін материалдарында архивтік және құқықтық дәлдік негізгі талап болуы тиіс. Кеңестік құжаттардағы «бай», «халық жауы», «банда мүшесі» сияқты атаулар тарихи биліктің идеологиялық жіктеулері ретінде көрсетілуі қажет.

Ауызша тарих пен халық жады мәтіндерінде баяндаушының жеке дауысы, эмоциялық көзқарасы және ұлттық дүниетанымы сақталуы керек. Фольклорлық мәтіндерде дәстүрлі баяндау үлгісі, мифологиялық атаулар мен бейнелі тіркестер ескерілуі тиіс.

Qandas.kz сайтының ағылшын тіліндегі бөлімін дамыту үшін бірыңғай терминологиялық база, адам есімдері мен жер-су атауларының транслитерациялық көрсеткіші және аудармаға арналған редакциялық нұсқаулық әзірлеу ұсынылады. Бұл шаралар Жетісу өңірінің тарихи-мәдени мұрасын халықаралық оқырманға жүйелі әрі түсінікті түрде ұсынуға мүмкіндік береді.

 Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Aixelá J. F. Culture-Specific Items in Translation // Translation, Power, Subversion / Ed. by R. Álvarez, M. C. Vidal. – Clevedon: Multilingual Matters, 1996. – P. 52–78.
  2. Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation. – 3rd ed. – London: Routledge, 2018.
  3. Halbwachs M. On Collective Memory. – Chicago: University of Chicago Press, 1992.
  4. Newmark P. A Textbook of Translation. – New York: Prentice Hall, 1988.
  5. Nida E. A. Toward a Science of Translating. – Leiden: E. J. Brill, 1964.
  6. Portelli A. The Death of Luigi Trastulli and Other Stories: Form and Meaning in Oral History. – Albany: State University of New York Press, 1991.
  7. Venuti L. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. – 2nd ed. – London: Routledge, 2008.
  8. kz. «Ұлт жадын жаңғыртудың жаңа кезеңі».
  9. kz. «1932 жылғы Қытайға ауа көшкендердің тізімі: архив құжаты нені аңғартады?».
  10. kz. «Ақсу ауданынан байлар қатарында жатқызылып тергелген, сайлау құқығынан айырылғандар».
  11. kz. «Жер-көктің айырылуы жөнінде».
  12. kz. «Аспанның биіктеуі».
  13. kz. «Күн мен Жер».
  14. kz. Жетісу өңірінің тарихы, өлкетану, халық жады және саяси қуғын-сүргін тақырыбындағы материалда.

Андас Ажар  

Сүлейман Демирел университетінің Педагогика және гуманитарлық ғылымдар факультеті«Аударма ісі» білім беру бағдарламасының 4-курс студенті

 

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Қаралым 36
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Қажет ақпарат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Қажет ақпарат

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Қажет ақпарат

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026
Қызылтіл зиягүл – Жетісу Алатауының сирек гүлі
Қажет ақпарат

Қызылтіл зиягүл – Жетісу Алатауының сирек гүлі

September 30, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Конференция

Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
Конференция

Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
2 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
trackback
Q-Andas
16 days ago

[…] […]

0
Reply
trackback
Марқа тау таңбалы тастары – Q-Andas
16 days ago

[…] […]

0
Reply
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz