Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

«كىسىقىرىلعان» تاريحي ورنى

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0
«КІСІҚЫРЫЛҒАН» ТАРИХИ ОРНЫ

ورنالاسقان جەرى: جەتىسۋ وبلىسى, پانفيلوۋ اۋدانى, قوڭىرۆلەڭ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى بۆرىباي بي اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى بۈگىلدىڭ سايىنادا.

زەرتتەلۋى: ۆلكەتانۋشىلار قاجەت انداس, قالي يبرايىمجانوۋ, روزا ىستاي زەرتتەپ جۈر.

سيپاتتاماسى: 1930-شى جىلدارى العاشقىدا قازىرگى سوتسجول ارتەلь بولىپ قۇرالعاندا جەرگىلىكتى ۈكىمەت بۇل ەلدى مەكەندى «جەتى ۈي گولوششەكين» دەپ اتاعان ەكەن. نەگىزگى تۇرعىندارى سۋان اتانىڭ ۇرپاقتارىنان تارايتىن ۈمبەتەي مەن بۆلەكتەر بولعان. كەيىن شارۋاشىلىق كۆرسەتكىشى كۆتەرىلىپ ۈلكەن ۇجىمشارعا (كولحوزعا) اينالادى. سودان ۋاقىت ۆتە كەلە ايماققا تانىمال بولعاسىن, بىز ەندى «سوتسياليستىك جول» بولامىز دەپ اتاۋىن ۆزگەرتكەن ەدى. ەل اراسىندا «سوتسجول», بىردە «سەتجول» اتالىپ كەلدى دە تەۋەلسىزدىكتەن كەيىن اتامىز بۆرىباي بيدىڭ ەسىمىمەن ۇلىقتالدى.

ەل دۈرلىگىپ باي-بولىستار, ەل اعالارى مەن يمام, مولدالارعا ناحاقتان جالا جابىلىپ جاۋاپقا تارتىلادى. مال-مۈلىك بيلىكتىڭ بۇيرىعىمەن تالان –تاراجعا تۈسىپ كۈشپەن تارتىلىپ الىنادى. «مال اشۋى, جان اشۋى» دەپ, قارسى كەلگەندەردىڭ الدى اتىلىپ, جەر اۋدارىلعاننان امان قالعانى جاركەنتتىڭ تۈرمەسىنە قامالادى. بىرشاماسى كەڭەس ۈكىمەتىن مويىنداماي قارۋمەن قارسى شىققاندارى ۈشىن «باندى» اتالىپ قۋعىنعا تۈسەدى. ەندى بىر بۆلىگى ۇرپاق قامى ۈشىن جانساۋعالاپ شەكارا اسىپ جاتقان الاساپىران ۋاقىت كەزەڭى بولىپتى. دەل سول كەزدە «باتىسىمىزداعى اقشالار دا قارۋلانعان قارسىلىق توپتارىن قۇرىپتى» دەگەن سۆز ەل اراسىنا تارايدى. وسىناۋ الىس-جاقىن جەرلەردەن بولьشەۋيكتىك جاڭا بيلىككە دەگەن قارسىلىقتاردىڭ كۈشەيگەن شاعىندا بىزدىڭ اۋىلدان قىستاۋباي دەگەن بۆلەك شىعىپتى. ول جاڭا ۆكىمەتتىڭ قازاققا جاساعان قيياناتى مەن وزبىرلىعىنا شىداماي قارسى تۇرىپ, اۋىل ازاماتتارىنان شاعىن قارۋلى جاساق قۇرادى.

ەل ىشىندەگى ۆزدەرىنىڭ جانسىزدارى ارقىلى بار جاعدايدان حاباردار بولىپ, سىرتتاي باقىلاپ وتىرعان جاڭا ۈكىمەت, قوسىمشا كۆمەك رەتىندە وسى ايماقتىڭ ورتالىعى جاركەنت قالاسىنان جازالاۋشى كوموتريادتى شىعارادى. سۆيتىپ, اۋىلدىڭ «شولاق بەلسەندىلەرىمەن» بىرلەسە قيمىلداپ كۆشتى توقتاتۋعا جەنە «قىستاۋباي باندىنى» ۇستاۋ تۋرالى شۇعىل تۈردە قاتاڭ پەرمەن بەرىلەدى. سونىمەن بىر اۋىل قىرعىن تاۋىپ, بۇل جەر «كىسىقىرىلعان» اتانىپ كەتەدى

«كىسىقىرىلعان» نەگە ۇمىتىلۋى تيىس?

اتام ىستاي توقبولات شامامەن 1857–1858 جىلدارى دۈنيەگە كەلگەن بولۋ كەرەك. الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مۇراعاتتا بۋراقوجىر بولىسى تۋرالى قۇجاتتاردىڭ ىشىندە ىستاي توقبولات تۋرالى مەلىمەتتى بىرنەشە رەت كەزدەستىردىم. 1901–1903 جىلدار اراسىندا ۆتكەن بولىس سايلاۋىندا ۆتەگەن كەڭگىروۋ پەن مەتەرباي ەۋەلبەكوۋ ۈمىتكەر رەتىندە سايلاۋعا تۈسكەنىن كۆرەمىز. وسى سايلاۋ پاراقشاسىندا ۆتەگەن كەڭگىروۋتى 43 جاستا دەپ كۆرسەتكەن, ياعني 1858 جىلى دۈنيەگە كەلگەن. ىستاي ۆتەگەنمەن جان جولداس بولعانىن بالا كەزىمىزدە ۈلكەندەردەن ەستىپ ۆستىك. ەكەۋى سەرتتەسىپ, بەسىك قۇدا بولادى. الماتى ورتالىق مۇراجايدان الىنعان 1910 جىلعى قۇجاتتاردا ىستاي توقبولاتىڭ «قىستاۋى كۆكتەرەك, بەس شارۋاشىلىعى, 13 ەر, 14 ەيەل ادام, 2 وتاۋ بار» دەپ كۆرسەتىلگەن, ياعني اتامىز اۋقاتتى, ىقپالدى, ەسەپ-شوتقا جۈيرىك,سىيلى ادام بولعان ەكەن. ەل ىشىندە «جەدىگەردەن ىستاي شىقتى, ەسەپ- شوتىن ۇستاي شىقتى» دەگەن تەمسىل سۆز بۈگىنگە دەيىن ايتىلىپ كەلەدى. ىستايدى 1910 جىلى شامامان 48 جاستا دەپ ايتۋعا بولادى. مۇقامەتقالي مەن مەيكۆنىڭ بالالارى شەتىنەپ كەتىپ وتىرعاندىقتان, بىراز ۋاقىتقا دەيىن بالالارى بولمايدى. مەنىڭ ەكەم مۇحامەتبايدىڭ شەشەسى ۈش جاسىندا قايتىس بولىپ, مەيكۆ شەشەمىز باۋىرىنا باسقان ەكەن. ەكەمنىڭ «كىسىقىرىلعان» تۋرالى ايتقان ەڭگىمەسى ەلى ەسىمىزدەن كەتكەن جوق.

مۇحامەتباي ول كەزدە توعىز-ون جاستاعى بالا بولاتىن. قوڭىرۆلەڭنىڭ شىعىس جاعىنداعى جازىقتا اعاسى مۇحامەتقاليدىڭ جۈيرىك اتى مەن ونشاقتى جىلقىسىن بىرگە باعىپ جۈرگەن ەدى. بىر كەزدە اۋىل جاقتان جالعىز اتتى شاۋىپ كەلە جاتقانىن كۆرىپ, ول سەكەمدەنىپ قالدى. جۈرىسى سۋىت, ەنە-مىنە دەگەنشە قاسىنا جەتىپ كەلدى دە, ىشىندەگى ەڭ جۈيرىك اتتى باس سالىپ ۇستاپ, ۈيىردەن بۆلىپ ەكەتتى. اتتىڭ شاۋجايىنا جابىسقان ونى قولىنداعى دىراۋ قامشىمەن وسىپ-وسىپ جىبەردى. بەت-اۋزىن قان جاۋىپ كەتتى. مۇحامەتباي باقىرىپ, جىلاعان كۈيى قالا بەردى. قىستاۋباي ارتىنا بۇرىلىپ:

– ەي, مۇحامەتقالي ەكەڭە ات كەرەك بولسا بۈگىلدىڭ سايىنا تەز جەتسىن! قىستاۋباي دەگەن كىسى الىپ كەتتى دەپ ايت! – دەدى دە اتىمەن شابا جۆنەلدى. مۇحامەتباي نە ىستەرىن بىلمەي, قان جاپقان بەتىن قولىمەن سۈرتكەن بولدى دا, بولعان جايدى تەزىرەك جەتكىزۋ ۈشىن ۈيىنە قاراي جۈگىردى. مەيكۆ شەشەسى ونىڭ قان باسقان بەت-اۋزىن كۆرىپ شوشىپ كەتتى .

– ويبۋ, مۇقاتايىم-اي, نە بولدى, كىم ۇرىپ كەتتى? – دەپ تەزدەتىپ سۋ الىپ كەلىپ, باسى-كۆزىن جۋا باستادى. مۇحامەتباي ۆكسىگىن باسا الماي بىراز تۇردى دا, بولعان جايدى ايتىپ بەردى. اعاسى مۇقامەتقالي جاڭا كەلدى مە, ۈيدە بۇرىننان جاتتى ما, جۈگىرىپ شىعىپ:

– ۆي, قىزتالاق نەمە! بالادا نەسى بار? مەيكۆ, كيىم دايىندا! مەن سول جاققا كەتتىم! – دەپ اعاسى جىلدامداتىپ, اتىن ەرتتەي باستادى. ۈيدەن اپاسى الىس جولعا شىعاتىن قورجىنىن الىپ شىعىپ, مۇقامەتقاليدى شىعارىپ سالدى.ۈيدەگى بالا- شاعا بەرى ۈرپيىسىپ قالا بەردى.مۇقامەتقالي باندىلاردى تەز تاۋىپ, سولارعا قوسىلدى.

– سول كۈنى بۈگىلدىڭ سايىندا قاتتى اتىس بولدى. قىستاۋباي اۋىلداعى ادامداردى ەر-ەيەل, بالا-شاعا دەمەي بارلىعىن شەكارادان ۆتۋ ۈشىن, قىتاي جەرىنە الىپ بارا جاتقان. بۈگىلدىڭ سايىنان تىك جۈرىپ, وتىز شاقىرىمداي جۈرگەن سوڭ, سول اراعا توقتاپ, بالا-شاعانى دەم الدىردى. بىراق ارتىنان قۋعىنشىلار كەلە جاتقانىن بىلدى. قىستاۋباي بۇل حاباردى اۋدانعا جەتكىزگەندەر كىم ەكەنىن ەشكىم ايتپاي- اق ىشى سەزدى. قىستاۋبايدىڭ اۋىلدا قالعان «شولاق ەتەك» بەلسىندىلەر ۆزدەرىنىڭ باۋىرلارىن ۇستاپ بەرە قويماس دەگەن ويدا بولدى. بىراق اتىستان كەيىن ونىڭ ويى تاس-تالقانى شىقتى. ارعى بەتتەگى بىر قورا قىزىل ەسكەرلەردى كۆرىپ, ولار شىمىلدىققاراعايعا قاراي جاسىرىندى.بۇلار بار- جوعى- تۆرتەۋ. بىر كەزدە قىستاۋبايدىڭ بالاسى قىزىل ەسكەرلەردىڭ قاسىنان باۋىرى ورازىمبەكتى كۆرىپ قالدى, ول اۋىلدىق سوۋەت باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۈۇمىس ىستەيدى. بىر كەزدە قىزىلدار سايدا تۇرعان اۋىل ادامدارىنا قاراي وقتى قارشا جاۋدىردى. ازان- قازان شۋ بولدى دا كەتتى. وسى كەزدە قىستاۋبايدىڭ بالاسى ايعايلاپ:

– ورازىمبەك اعا, اتقىزباڭىزشى! – دەپ ورنىنان تۇرعانى سول ەدى, قارسى بەتتەگى ورازىمبەت بالاعا قاراي مىلتىقتى كەزەپ, اتتى دا تاستادى. «ەكە, جاتىڭىز» دەگەنىنە قاراماي قىستاۋباي ورازىمبەكتى اتىپ ۈلگەردى. ول ەيتەۋىر, مەيىتتىڭ بەتىن شاپانىمەن جاپتى دا:

– بۇلار جالعىز بالامدى اتقان سوڭ بولدى, ەشكىمدى ايامايدى, ار جاققا كەتتىك! – دەپ ارعى بەتكە قاراي اتىنىڭ باسىن بۇردى. قاسىنداعىلار دا دايىن تۇرعان ەكەن, اتتارىمەن جەلە جۆنەلدى. تەرىسكەيدە دە تىنىش ەمەس, قىستاۋبايدىڭ ەلدى كۆشىرىپ بارا جاتقانىن حابارلاپ قويعاندىقتان, قىزىل ەسكەر ولاردى ۇستاۋعا ساقاداي ساي تۇر ەكەن. قىستاۋباي قاسىنداعىلارمەن بىرگە ولاردىڭ اتقان وقتارىن تيگىزبەي, قىتاي جەرىنە امان-ەسەن ۆتتى دە كەتتى. ەل تىنىشتانعان سوڭ قىستاۋباي شەكارادان ۆتىپ, بالاسىن ۆزى جەرلەپ قايتتى. قىرىلعان اۋىل ادامدارىنىڭ سۈيەگىن كۆرىپ, ول قاتتى اشۋ-ىزاعا بۋلىعىپ, نە ىستەرىن بىلمەي, شاراسىزدىقتان ارعى بەتكە قايتا كەتەدى.

قىستاۋباي قاشقىنوۋ دەگەن ادام كىم? ول سول كەزدەگى جۈيەگە قارسى شىققان باي-ماناپتاردىڭ بىرى. قۇرالايدى كۆزگە اتقان مەرگەن بولعان. قىستىڭ قىسىندا جالاڭاش دەنەسىنە جەڭى جوق قاجەكەيىن ىلە سالادى ەكەن. جۈن-جۈن كەۋدەسىنەن بۇرقىراعان بۋ شىعىپ, ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي الىپ دەنەسى شيىرشىق اتىپ تۇرادى دەيدى كۆرگەندەر. كەيىن كەڭەس تىڭشىلارى ونى قىتاي جەرىندە تاۋىپ, ۆلتىرگەن. ال مۇقامەتقالي بىر جىلدان كەيىن باۋىر- تۋىستارىن تانىستارى ارقىلى قىتاي جەرىنە العىزدى.

قىزىلدار «كىسىقىرىلعان» بولعان اتىستا تىرى قالعانداردى قوڭىرۆلەڭ اۋىلىنا مال قۇساتىپ ايداپ كەلگەن. بىرەۋلەر ەكى-اق ادام تىرى قالعان دەسە, ەندى بىرى ونشاقتى ادام تىرى قالعان دەيدى. قازىرگى بۆرىباي بي اۋىلىندا تۋعان, جاركەنت قالاسىنىڭ تۇرعىنى جەكەن اعامىز بىلاي دەيدى.

– مەنىڭ اپام مايقيەۋا قانىشا ۆسكەنبايقىزى 1902 جىلى تۋىلعان. رۋى ۈمبەتەي. اتىس كەزىندە كيىزگە وراپ تاستاعاندىقتان امان قالادى. اپامىز 2004 جىلى 102 جاسقا كەلىپ قايتىس بولدى. بىراق بىردە-بىر رەت وسى وقيعانى ايتقان ەمەس. سۇراعان كەزدە «بالالار, ونى قايتەسىڭدەر?» دەپ ەسكە العىسى كەلمەيتىن.

ييا, قالاي دەسەك تە, بۈكىل بىر اۋىل شەككەن قايعى-قاسىرەتتى ۇمىتقانىمىز دۇرىس ەمەس. بولاشاق ۇرپاق ۈشىن, جازىقسىز قىرىلعان باۋىرلارىمىز ۈشىن ەسكەرتكىش قويۇ بىزدىڭ پارىزىمىز.

روزا ىستاي,

جۋرناليست,

پانفيلوۋ اۋدانى.

Q-Andas ақпарат

Post Views: 24
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz