«شالعاي اۋىل شىراعى» ايدارى بويىنشا وسىعان دەيىن تىرشىلىگى جۈدەگەن, كەزىندەگى دامۋ بەتالىسىنان اجىراپ قالعان بىرقاتار اۋىلدار جايلى جازدىق. تولىپ جاتقان مەسەلەلەر مەن جەتىسپەي جاتقان تۇستارىن كۆرسەتتىك. قاۋساعان قابىرعالارى قالعان قارا شاڭىراقتاردى كۆرسەتتىك. ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن كۆتەرىپ, كەلەڭسىزدىكتەردى شەشۋدىڭ جولىن باسىلىم ارقىلى وقىرماندارعا جەتكىزدىك. قۇزىرلى ورگاندارعا سۇراۋ سالىپ, بىرقاتار مەسەلەنىڭ باسىن اشتىق. الايدا, شىراعىن سۆندىرمەي ۈرلەپ, جالىنداتىپ جاتقان شالعايداعى اۋىلدار دا بار. وسى رەتتە پانفيلوۋ اۋدانىنىڭ شولاقاي اۋىلى تۋرالى جازۋدى قۇپ كۆرىپ, جولعا شىقتىق.
ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۋتەگى قۇجاتتاردان شولاقاي ەلدى مەكەنىنىڭ بىر توپ تۇرعىنىنىڭ جەتىسۋ وبلىستىق ەسكەري گۋبەرناتورىنا جازعان حاتىن تاپتىق. وندا: «1881 جىلى, سىزدىڭ مەرتەبەلى مىرزا, كۇلجادان قونىس اۋدارۋ كەزىندە جەنە شولاقاي اۋىلىن قۇرعانىمىزدا, سىز بىزگە دۋبين ۆتكەلىنىڭ پارومشىلارى رەتىندە قونىستانۋعا رۇقسات بەرىپ, شولاقايدا ۈي سالۋعا, جوڭىشقا ەگۋگە, ەگىنشىلىك جەرلەرىن جەنە مال جايىلىمىن بۆلىپ بەردىڭىز. بۇل جەرلەردى بىزدەن تارتىپ الماۋ جەنە باسقاعا بەرمەۋ تۋرالى بۇيىرعان ەدىڭىز. سونىڭ نەتيجەسىندە بىز بۇل جەرلەردى ەگىنگە جىرتىپ, جوڭىشقا تۇقىمدارىن ەكتىك…» دەلىنگەن جەنە شولاقاي قونىسىنىڭ تارانشىلارى اتىنان 7 تۇرعىن اراب ەرپىمەن قول قويعان.
دەمەك, شولاقاي اتاۋى 1880 جىلدارى بولعان دەگەن سۆز. دەگەنمەن ۆڭىردە ساقتالعان تاريحي ەسكەرتكىشتەر سان عاسىرلار بويى ساقتار مەن عۇندار, ۈيسىندەردىڭ ۇرپاقتارى جورتىپ جۈرىپ جول تاپقان, جىبەك جولىنىڭ جىبى ۈزىلمەگەن كەرۋەن جولىنىڭ بىر سىلەمى بولعانىن دەلەلدەيدى. جالپى جاركەنت ۆڭىرى سوڭعى بىر عاسىردا تالاي تاريحي وقيعالار مەن ۆزگەرىستەردىڭ كۋەسى بولدى. شولاقاي اۋىلى دا سول اۋمالى-تۆكپەلى جىلداردىڭ ۆتىندە اتاۋىن دا, ەلدى مەكەننىڭ اۋماعىن دا ۆزگەرتپەي بۈگىنگە جەتتى. 1930-1985 جىلعا دەيىنگى اۋمالى-تۆكپەلى زاماندا اتاۋىن دا, جەر اۋماعىن دا تولىقتاي ساقتاپ وتىرعانىنىڭ سەبەبى, بىرىنشىدەن – اۋىل شارۋاشىلىعىن ۆركەندەتۋگە قولايلى بولعاندىعى, ەكىنشىدەن – قونىستانعان حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگى مەن تاتۋ-تەتتى تىرشىلىك دەستۈرىنىڭ تامىرلاستىعى, ۈشىنشىدەن, تۇرعىنداردىڭ اۋىزبىرشىلىگى مەن اقساقالدارىنىڭ كۆرەگەندىگىنەن دەپ پايىمداۋعا بولادى.
بۇل ويىمىزدى شولاقاي اۋىلىنىڭ اقساقالدارى دا قۇپتادى.
– اتام يتاقۇن شولاقايدا تۋعان ەكەن. كەيىنگى اۋمالى-تۆكپەلى جىلدارى ارعى بەتكە ۆتىپ, 1960 جىلدارى قازاقستانعا قايتا ورالىپ, جەتىسۋدىڭ بىراز جەرىن ارالاپ جۈرىپ, اقىرى شولاقايعا كەلىپ بىرجولاتا قونىستانادى. ونى اتام: «شولاقايدىڭ دەمى تارتىپ تۇردى» دەپ تۈسىندىرەتىن. 1962 جىلى شولاقايداعى ورتا مەكتەپتىڭ بىرىنشى سىنىبىنا باردىم. ول كەزدە مەكتەپتەگى ساباق قازاقشا, ۇيعىرشا بەرىلەتىن. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, ەسكەري بورىشىمدى ۆتەپ قايتقان سوڭ تالدىقورعانداعى مەحانيزاتورلار دايىندايتىن تەحنيكۋمدى بىتىرىپ, اۋىلعا ورالىپ, ۆندىرىستىڭ سان سالاسىندا جۇمىس ىستەدىم. وسى اۋىلدا ۈيلەنىپ, شاڭىراق كۆتەردىم. زايىبىم اۋىلدىق مەكتەپتە اعىلشىن تىلى پەنىنىڭ مۇعالىمى بولعاندىقتان بالالارىم شەشەلەرىنىڭ تەربيەسىندە بىلىمدى بولىپ ەرجەتتى. بۈگىندە ۆزدەرى تاڭداعان ماماندىقتارى بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ەر جەرىندە ەلگە قىزمەت ەتىپ جۈر. قىسقاسى, بىر ەۋلەتتىڭ تۆرت بۋىنى وسى اۋىلعا كىندىگىمىزبەن بايلانعانبىز. وعان ۆسكەن جەرىمىزدىڭ بەرەكەسى مەن اۋىلداستارىمىزدىڭ اۋىزبىرشىلىگى سەپ بولدى دەر ەدىم, – دەيدى شولاقاي اۋىلىنىڭ اقساقالى ەدىل نيزامدۇنۇلى.
بۈگىندە شولاقاي اۋىلىندا 5 مىڭنان استام ادام تۇرادى. ولار شولاقاي, ديحانقايرات, جيدەلى ەلدى مەكەندەرىنە ورنالاسقان. باسىم بۆلىگى ۇيعىر. ولار قازاق, ورىس, تاعى دا باسقا ۇلت ۆكىلدەرىمەن بەرەكەسى بەكەم, ىنتىماعى مىعىم. ەرينە, ەل ىشى بولعان سوڭ اعايىن اراسىنداعى تۈسىنبەۋشىلىكتىڭ بولىپ جاتاتىنى انىق. بىراق ونداي جاعدايدا جاستاردى جۆنگە سالىپ, تەرتىپكە تۈسىرىپ وتىراتىن اۋىل اقساقالدارى بار. بىر ايتا كەتەرلىگى, شاعىن عانا شولاقايدا 141 «التىن القا», 76 «كۈمىس القا» يەگەرى اتانعان انالارىمىز تۇرادى. 500-گە جۋىق زەينەتكەردىڭ اقىل-پاراساتىن بىرىكتىرىپ وتىرعان اۋىلدىق اقساقالدار كەڭەسى جاقسى جۇمىس ىستەيدى. سونداي قادىرمەندى اقساقالدىڭ بىرى, بۈگىندە 80-نەن اسقان بەردىقوجا جانامانوۋ ۇرپاق ساباقتاستىعى مەن اۋىلداستاردىڭ بەرەكەسى جايلى بىلاي باياندادى.
– بالا كۈنىمدە اۋىلدا 100 شاقتى ۈي تۇراتىن. اۋىلىمىز ارالاس, قويىمىز قورالاس بولعاسىن با, بىر-بىرىمىزدى جاقسى تانيتىنبىز. مەن ەس بىلگەندە ديحانقايرات, كۋيبىشەۋ ۆز الدىنا بۆلەك ۇجىمشار بولاتىن. كەيىن ديحانقايرات پەن شولاقاي بىرىگىپ, بىر ۇجىمشارعا تولىقتىرىلدى. بىزدىڭ كەزىمىزدە جاستار اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك بولىپ تۇراتىن. بىراق قازاق, ۇيعىر, دۈڭگەن, تاتاردىڭ اقساقالدارى ونىڭ بەرىن رەتتەپ وتىراتىن. سول ۈردىس بۈگىندە ساقتالعان. ەسىرەسە, اۋىلداستار ورتاسىندا بىر جاقسى دۈنيە بولسا بىرىنە بىرى ۈيرەتسەم, بىلدىرسەم دەگەن تازا نيەت باسىم. شارۋاسى شاتقاياقتاپ تۇرعانداردى بەلسەندى, ىسكەر ازاماتتار دەمەپ, جەبەپ وتىرادى. سەن انا ۇلتسىڭ, مەن مىنا ۇلتپىن دەيتىن بۆلىنۋشىلىك جوق. «بەرىمىز شولاقايلىقتارمىز» دەگەن ورتاق نيەت باسىم, – دەيدى بەردىقوجا اقساقال.
وسىنداي جۈرەك جىلىتار ەڭگىمەلەردى بىرتالاي اتا-اپالارىمىزدىڭ اۋزىنان ەستىپ, كۆڭىلدەنىپ قالدىق. سول بەرەكەنى بەكەم ۇستاعان جاستار دا كۆپ ەكەن. اۋىلىنا سپورت جەنە ۆنەر كەشەنىن سالىپ, اۋىل جاستارىن سالاماتتى ۆمىر سالتىنا بەيىمدەپ جۈرگەن راشيد نادىروۋ اتتى كەسىپكەر ازاماتپەن كەزدەسكەندە وسىنداي ويعا كەلدىك.
– وسى اۋىلدا تۋىپ-ۆستىك, بىلىم الدىق, العاشقى ەڭبەك جولىمىزدى باستادىق. «كەدەن ىسى» ماماندىعى بويىنشا بىلىم السام دا باقىتىمدى كەسىپكەرلىكتەن تاپتىم. باسىندا اۋىلدا تويحانا سالىپ, كەسىپتىڭ كۆزىن باستادىق. بىراق, جۇمىسىمىز جۈرىپ, قارجىمىز كۆبەيگەنمەن كۆڭىلىمىزدە بىر بوستىق تۇرعانداي بولدى. ۆيتكەنى, اۋىل جاستارىنىڭ قاتارى كۆبەيگەن سايىن ولاردى سپورت پەن ۆنەرگە جەتەلەيتىن ورتالىق بولمادى. تالاي دارىندى جاستارىمىز بولعانمەن ۆز مۈمكىندىگىن كۆرسەتە الماي جاتتى. سونى كۆرىپ, تويحانانى قايتا ۆزگەرتىپ, سپورت پەن ۆنەرگە باۋليتىن ورتالىققا اينالدىردىق. مىنە, بيىل 3 جىل بولدى, 300-گە جۋىق اۋىل جاستارى ورتالىقتا سپورت پەن ۆنەردىڭ سان تۈرىنە جاتتىعادى. اۋىل اراسى شالعاي بولعاندىقتان بالالاردى ارنايى اۋتوبۋسپەن ورتالىققا ەكەلىپ, قايتادان ۈيلەرىنە دەيىن جەتكىزىپ سالامىز. قازىر مۇندا 15 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. جەتىستىگىمىز دە مول. بىراز جاستارىمىز سپورت شەبەرلىگىنە كانديدات بولسا, بيشى, كۈيشى, ەنشىلەرىمىز رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق بايقاۋلاردا توپ جارىپ جۈر. ەڭ باستىسى – سپورت پەن ۆنەر ۇلتقا, دىنگە بۆلىنبەيتىن دۈنيە. قايتا تۈرى, تىلى باسقا بالالاردى بىر تەرتىپكە, ۇيىمشىلدىققا, بەرەكەگە, ىنتىماققا شاقىرىپ, ورتاق ماقسات جولىندا جۇمىلدىرۋعا بولاتىنىن سەزىندىك. سەبەبى, ەكونوميكالىق جاعدايى ەر تۈرلى, وتباسىلىق تەربيەسى بۆلەك, ماقساتى سان الۋان بالالار ورتالىققا كەلگەندە بىر تەرتىپكە باعىنا- دى, – دەيدى راشيد نادىروۋ.
ورتالىقتى ارالاپ, سپورتپەن اينالىسىپ جاتقان, ۆنەرىن ۆرلەتىپ جاتقان بالالاردىڭ ۇمتىلىسىنا, بىرلىگىنە تەنتى بولدىق. ەسىرەسە, دومبىرادان كۈي تۆككەن ۇيعىر قىزدى, دۋتاردى تاماشا شەرتكەن قازاق بالانى, گيتارانىڭ قۇلاعىندا ويناعان قاراكۆز ۇل-قىزداردى كۆرگەندە كۆڭىلىمىز كۆتەرىلىپ قالدى. ايتا كەتەرلىگى بۇل اۋىل مەرەكەلىك شارالاردا اۋدان, وبلىس ورتالىعىنان, الىس قالالاردان ەرتىس ىزدەپ ەۋرە بولمايدى. بارلىق ىس-شارانى وسى ورتالىقتاعى ۆنەرپازدار اتقارادى.
حالقىمىزدا: «ادام ادامنان ۈلگى, اعاش اعاشتان مەۋە الادى» دەگەن ناقىل سۆز بار. شولاقايلىقتاردىڭ كۆزگە كۆرىنە بەرمەيتىن تاعى بىر جاقسى قاسيەتى – بىرىنە-بىرى قاراپ بوي تۈزەيتىندىگى, ادال كەسىپپەن بەسەكەلەسىپ, نەپاقا تابۋعا ۇمتىلاتىندىعى. بۇل جاقسى قاسيەت ولاردىڭ بويىنداعى ەڭبەكسۈيگىشتىك پەن تاباندىلىقتى وياتقان. قىسقاسى, اۋىلدا سەندەلىپ جۈرگەن ادام جوق. بەرىنىڭ دە جۇمىستان قولى بوسامايدى. تىپتى كۆرشى اۋىلدىڭ ازاماتتارى دا نەپاقاسىن شولاقايلىق كەسىپكەرلەردەن تاۋىپ جۈرگەن جەيى بار.
– ەر كەسىپتىڭ ۆز باستاۋى, ۆركەندەۋ كەزەڭى بولادى. باسىندا قيىن بولعانمەن كەسىبىڭ رەتكە تۈسىپ, ۆز جولىمەن جۈرە باستاعاندا باسقالارعا كۆمەگىڭ تيە باستايدى. ۆزىم اسپازدىق ۆنىمدەرمەن 1990 جىلدارى اينالىسا باستادىم. باسىندا مەكتەپتەردىڭ شاعىن تاماقتانۋ ورىندارىن جالعا الىپ, تاڭ اتقاننان كەش باتقانشا تىنىمسىز ەڭبەكتەندىم. جۈرە كەلە تەجىريبە جيناپ, تابىسىم ەسەلەنە تۈستى. 2002 جىلدان باستاپ عيماراتتاردى جالعا الىپ, قوسىمشا جۇمىسشىلار جالداپ, كونديتەرلىك ۆنىمدەر شىعارا باستادىم. 2010 جىلى شولاقاي اۋىلىنان «SANAM» كونديتەرلىك تسەحىن سالىپ, جۇمىسىمىز اۋقىمداندى. قازىر ەكى اۋىسىمدا 25 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. ونىڭ كۆبى كۆرشى اۋىلدان كەلىپ جۇمىس ىستەيدى. زەينەتاقى جەنە مەديتسينالىق تۆلەمدەرى اي سايىن اۋدارىلادى. ناقتى جۇمىس ىستەگەن 22 جىلدان بەرى بىرگە جۇمىس ىستەگەن 4 شەبەرىمىز وسى ورىننان زەينەتكە شىقتى. قازىر يننوۋاتسييالىق تەحنولوگييالارمەن جۇمىس ىستەۋگە كۆشىپ جاتىرمىز. مەنىڭ جەتىستىگىمدى كۆرىپ, وسى سالادان كەسىپ اشىپ جاتقان اۋىلداستارىم دا كۆبەيىپ كەلەدى. وسىنداي بەسەكەلەستىكتىڭ بولعانى دۇرىس. ۆيتكەنى, بەسەكەلەستىك بولعان جەردە ۆركەندەۋ دە, دامۋ دا بولادى, – دەيدى «SANAM» كونديتەرلىك تسەحىنىڭ ديرەكتورى سانام تۇرسىنقىزى.
اباي اتامىزدىڭ: «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي» دەگەن ناقىلىنا ساي كەسىپتەن نەسىپ تاۋىپ وتىرعان سانام حانىم سيياقتى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تىرشىلىگىن سەزىندىك. ەرينە, ۆز تاپقانى ۆزىنە جەتىپ جاتقان ادامنىڭ ۈكىمەتكە الاقان جايىپ, بولماسا باسقاعا تەلمىرىپ وتىرمايتىنى بەلگىلى.
– شولاقاي اۋىلىندا بۇرىننان قالىپتاسقان ۆمىر سۈرۋ تەسىلى بار. ول – بالا ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن باستاپ ەڭبەكپەن تاپقان ناننىڭ تەتتى بولاتىنىن ۈيرەتەتىن ۇرپاق ساباقتاستىعى. اۋىل ەگىن جەنە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا قولايلى جەرگە ورنالاسقان. سۋى جەتكىلىكتى, مال جايىلىمى مول, تۆرت جولدىڭ تورابىندا جاتىر. ىرگەسىندە شەگارا بازارى بار. اۋىلدا ورتا مەكتەپ, بالاباقشا, امبۋلاتورييا, مەديتسينالىق پۋنكت, پوشتا, مەدەنيەت ۈيى, كىتاپحانا, سپورت جەنە ۆنەر مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. ەر وتباسىنىڭ اينالىساتىن قوسىمشا كەسىبى بار. 2021 جىلى وسى اۋىلعا سايلاۋ ارقىلى ەكىم بولىپ كەلدىم. سودان بەرگى 3 جىلدا ۈيىم جوق, كۈيىم كەلىسپەي جۈر دەپ بىردە-بىر ادام الاقان جايىپ كەلگەن جوق. قايتا اناداي كەسىپ اشسام, مىناداي بيزنەس باستاسام, حالىققا قىزمەت ەتەتىن نىساندار سالسام دەگەن جوسپارىن ايتىپ, زاڭدىق نەمەسە قۇقىقتىق تۇرعىدان كۆمەك سۇراپ كەلەتىندەر كۆپ, – دەيدى شولاقاي اۋىلىنىڭ ەكىمى ايدوس ارسالاموۋ.
اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تىنىستى تىرشىلىگىن كۆرگەننەن كەيىن اۋىل ەكىمىنەن كۆپ نەرسەنى سۇراستىرۋدى قۇپ كۆرمەدىك. ۆيتكەنى, بىز ىزدەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن شولاقاي اۋىلىنىڭ زاماناۋي كەلبەتى, ەربىر ۈيدىڭ قاقپاسىنان اۋلاسىنا دەيىنگى جايلى تىرشىلىگى, جايقالىپ ۆسكەن ەگىنى, ۆرىسى تولى مالى, بىر ۈيدىڭ بالاسىنداي سىيلاستىعى, بىرىن-بىرى قولداپ, دەمەپ جاتقان تاتۋلىعى ۆزى ايتىپ تۇردى. جاسىل جەلەككە تولعان تۈزۋ-تۈزۋ كۆشەلەردىڭ ەكى جاعىنا ورنالاسقان سەۋلەتىنە سەنى ساي سالىنعان تۇرعىن ۈيلەر كۆز قۋانتتى. بىراق اۋىلدىڭ وسىناۋ بەرەكەسىنە ۇيىتقى بولىپ وتىرعان اۋىل ەكىمدىگى ورنالاسقان عيماراتتىڭ جۇپىنى كۆرىنىسى, توزىڭقى تۈرى كۆزىمىزگە وتتاي باسىلدى. «شىركىن-اي, وسى عيماراتقا تىم بولماعاندا اعىمداعى جۆندەۋ جۇمىسى جۈرگىزىلسە نۇر ۈستىنە نۇر بولار ەدى» دەپ ويلادىق. بۇل سۇراقتى اۋىل ەكىمىنە قويعىمىز كەلمەدى, ونى اۋدان تىزگىنىن ۇستاعانداردان سۇراعاندى جۆن كۆردىك.
قاجەت انداس











