شوقاننىڭ باسقان، تاسبەكەت (قازىرگى اقسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى جانسۇگىروۆ كەنتى) ەلدى مەكەندەرىندە بولىپ، ەستەلىك جازعانىن، توپىراعىن زەرتتەگەنىن ەل بىلە بەرمەيدى. ول مۇندا قالاي كەلگەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.1857 جىلى اق پاتشا قازاقتاردىڭ جەرىنە ءوزىنىڭ چەرنياەۆ دەگەن پولك باسشىسىن اسكەرىمەن اتتاندىرعانى تاريحتان بەلگىلى. عىلىمي ەكسپەديتسيا دەپ اتالعانىمەن بۇل توپ قازاقتارعا پاتشا زەڭبىرەگىنىڭ كەرەمەتىن كورسەتۋدى، قارسىلىق كورسەتكەندەردى ىقتىرىپ الۋدى كوزدەگەن. ساۋران قالاسىن بەتكە ۇستاعان ولارعا جولدان شوقان قوسىلدى. ول پولكتىڭ ويىن تۇسىنگەننەن كەيىن، كەيىستىك ءبىلدىرىپ، بەيبىت ەلگە وق اتۋعا قارسى شىعادى. چەرنياەۆ تا ورىسشا ساۋاتتى، حالقىنا قادىرلى شوقاننان بويىن اۋلاق ۇستايدى. جۇرە كەلە اسپان مەن جەردىڭ اراسىن شاڭ مەن قانعا تولتىرعان جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا تويتارىس بەرگەن حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىنان جاسقانا باستايدى.
قولباسشىسى شوقانمەن اقىلداسۋعا ءماجبۇر بولادى. قاشقاريا ساپارىنان امان-ەسەن ورالعان ەرلىگىن دە ەستىگەن. شوقان عانا پولكتى ۆەرنىيعا ساۋ جەتكىزەتىنىن تۇسىنگەن. ايتپەسە، اسكەرى اپاتقا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن سەزەدى. قول كەرەكۋ، سەمەي ارقىلى ءجۇرىپ، اياگوزگە توقتايدى. ۆەرنىيعا جەتكەنشە جول باستايتىن ادام جالدايدى. ول بالقاش ارقىلى جۇرۋگە قارسىلىق بىلدىرەدى. ويتكەنى، جول قۇمداۋىت، زەڭبىرەك سۇيرەگەن اربالار باتىپ كەتەدى. جالعىز امال – الاكولدى جاعالاپ، مىڭداعان جىلقى ايداعان اتاقتى مامان اۋىلىمەن ءجۇرۋدى ۇسىنادى. سەبەبى، جوڭعار تاۋىنان اساتىن جول قيىن، جالعىز اسۋ «قيسىق اۋىزدىڭ» قاسىندا سول اۋىل وتىراتىن. شوقان دا اقسۋ ارقىلى اتتانۋدى قولدايدى.
العاشىندا اق پاتشانىڭ سەنىمىنە يە بولعانىنا قۋانعان چەرنياەۆ ەندى وكىنەدى. جاۋىنگەر قازاق اراسىنان امان ءوتۋ ءۇشىن ەندى شوقانمەن ساناسپاۋعا دارمەنى قالمايدى. ونىڭ ۇستىنە اقسۋ ايماعىندا پاتشانىڭ اباكۋموۆ دەگەن اسكەرباسى بارىن بىلەتىن. سونى ساعالاپ ءوتۋدى كوزدەيدى.
وسىلايشا جەرىمىزدەن ءدام تاتقان شوقان ارتىندا مىنانداي ەستەلىك قالدىرىپتى: «تۇندە باسقان وزەنى ارقىلى ءوتىپ، تاۋعا جاقىن اقسۋعا كەلدىك. اقسۋدا دا لەپسى سياقتى كوپىر سالىنىپتى. وزەننىڭ اعىنى قاتتى، جاعالاۋى جايداق. كەڭ دە جازىق دالا لەپسىگە دەيىن سوزىلىپتى. «قيسىق اۋىز» الاتاۋعا يەك ارتادى. الاتاۋدىڭ كوگىلدىر سىلەمدەرى بۇلتتارمەن ۇشتاسىپ جاتىر. كەيبىر جەرلەرى بۇلتتان اسىپ شىققان كۇنمەن شاعىلىسىپ تۇر، تاڭعاجايىپ سۋرەت. «قيسىق اۋىز» الاتاۋمەن سالىستىرعاندا جۇزجىلدىق ەمەننىڭ تۇبىندەگى شوپكە ۇقساس. سۇرلەۋدە جىلقى ءۇيىرى كورىنەدى، الىستا قىرعىز اۋىلى قاراڭدايدى. ءبىزدى كورىپ، ادامدار تەزىرەك كەتۋگە ىڭعايلاندى. ءبىز سۇلتان كوشىن بىلمەك بولىپ، باقتاشىنى توقتاتىپ ەدىك، اۋىل جاقتان ايەلدەردىڭ ايقايى شىقتى. اۋىلدا شۋ كوبەيىپ، ءبىر ۇيدەن ەكىنشىسىنە جۇگىرگەن ايەلدەر كورىنەدى، بىرەۋدى داۋىستاپ شاقىرادى، مۇمكىن ءبيدى بولار…
ءبىز اۋىلدان الىستاي بەرە شۋ سايابىرلادى. تەك الىستان كۇڭكىلدەگەن ايەل داۋسى عانا قويىن ورىستاردان امان الىپ قالعانىنا اللاعا راحمەت جاۋدىرۋدا. قاپالدا ەشكىم جوق ەكەن. اباكۋموۆ جاڭا جولدى جارعىزۋ ءۇشىن «قيسىق اۋىزعا» كەتىپتى، سونداي كوڭىلسىز بولدى. ەكى كۇننەن كەيىن كۇتكەن مىرزامىز دا كەلدى. ءوزىنىڭ جاڭالىعىنا وتە قۋانىشتى كورىنەدى: ءبىرىنشىسى – از وق-ءدارى جۇمساپ، شاتقالدى قۇلاتقانىنا، ەكىنشىسى – قۇيما قىش قۇيعانعا جاقسى شيكىزات تاپقانىنا. مەن ونىڭ تاپقان دۇنيەسىن زەرتتەپ كوردىم، وتە جاقسى بولدى، باعالى توپىراق ەكەن. مۇمكىن وتە پايدالى بولۋى».
سوڭىنا ش. ءۋاليحانوۆ دەپ قول قويعان.
شوقاندار مۇندا ءبىرتالاي ايالداعانىن ايعاقتايتىن تاعى ءبىر قولجازبا تابىلدى. وندا بىلاي دەپ جازادى: «ك. ي. گۋتكوۆسكيييگە. مەن كەرەيدىكىندە تۇرىپ جاتقانىما سەگىز كۇن شاماسى بولىپ قالدى، اۋىلدىڭ ءبارى جايلاۋعا كەتكەن، اقسۋدىڭ بويىندا شوشايىپ، جالعىز ءۇي كەرەي كەدەيدىڭ ءۇيى تۇر. كەرەي تاسبەكەتتە بولىپ، سەمەيدەن ۆەرنىيعا بارا جاتقان تاتارعا جولىعىپ، 23 كۇن ەشقانداي كەرۋەن جولعا شىقپاعانىن ءبىلىپ كەلدى… تاسبەكەتتە 14 ءۇي بار ەكەن. ەل وتىرىقشىلىققا ۇيرەنە باستاعان سياقتى. ەندى ءبىر مەدرەسە اشىلسا». ش. ءۋاليحانوۆ 4 ماۋسىم 1858 جىل. اقسۋ اۋىلى.
اعارتۋشىنىڭ بۇل تىلەگى شيرەك عاسىردان كەيىن جۇزەگە استى دەۋگە بولادى. 1909 جىلى تاسبەكەتتىڭ تۇبىندەگى قاراعاش دەگەن جەردە ماماننىڭ مەدرەسەسى اشىلدى. كوز كورگەن قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا جانە تابىلعان قۇجاتتارعا جۇگىنسەك، ول رەسپۋبليكاداعى تۇڭعىش مەكتەپتەردىڭ ءبىرى كورىنەدى. ونى كوپ ۋاقىتقا دەيىن تەك باي ادامداردىڭ بالالارىن وقىتۋ ءۇشىن سالىنعان دەپ تە ءجۇردى، بىراق ايگىلى ءانشى، اقىن كومپوزيتور اسەت نايمانباەۆتىڭ مىنا ءبىر حاتىنا كوز جۇگىرتسەك، مەدرەسەنىڭ كەدەي بالالارى ءۇشىن دە اشىلعانىن تۇسىنەمىز. وسى تويعا شاقىرىلعان قۇرمەتتى جانداردىڭ ءبىرى – اسەت ناۋقاستانىپ، كەلە الماي جولداعان حاتىندا بىلاي دەيدى: «قۇرمەتتى بايقوجا اۋلەتى. «ەل قۇلاعى – ەلۋ» دەگەندەي، مەندە قاراعاشتاعى ىستەلىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرگە قانىقپىن. ونىڭ ۇستىنە قادىرلى قوناق رەتىندە شاقىرعاندارىڭا مىڭ دا ءبىر راحمەت. التى قىردىڭ استىندا جاتسام دا مامانيا مەدرەسەسى تەك قول جەتكەندەردىڭ وقۋى بولماي، كەدەي – كەمباعالداردىڭ دا بىلىمگە سۋسىندايتىن ورداسى بولماق ەكەنىن ەستىگەندە قاتتى قۋاندىم. بۇل جولى تويلارىڭىزدا بولىپ، جۇرەكتەگى قۋانىش سەزىمدەردى بىلدىرە المادىم. ازدان بەرى ناۋقاس مەڭدەپ، بەرەكەنى كەتىرىپ تۇرعانى. توي تويعا ۇلاسىپ، مەدرەسەنىڭ بەرەر جەمىسى تاۋسىلماسىن. وسى سالتاناتقا ارناپ بىرەر شۋماق ولەڭىمدى جىبەرىپ وتىرمىن. «ورامال تون بولمايدى، جول بولادى» دەگەندەي، كوپتەي كورىڭدەر.
ۋا، جانىم، قۇتتى بولسىن مەدرەسەڭ،
بەك جاقسى جەمىس ەكسەڭ، تەرىپ جەسەڭ.
نەمەرەم تاربيە الىپ، ءتالىم الىپ،
وقىسا وتەلگەنى مەنىڭ ەسەم.
شىركىن-اي، اشىلسا عوي باياعىدا،
بەرەر مە ەدى اسەت جول اياعىنا.
كوردىم بە وكىندىرىپ وتىرعانىن،
كەز كەلىپ سۇيەنگەندە تاياعىما.
داۋىسىم ەستىلە مە شاۋەشەكتەن،
ەڭبەگىڭ وتەلەدى كەلەشەكپەن.
يللاھي، كەيىنگى ۇرپاق تەرىپ جەسىن،
جەمىسىن اتالارى ەگىپ كەتكەن.
ءۇشبۋ سالەممەن، نايمانبايۇلى اسەت.
9-تامىز، 1909 جىل. شاۋەشەك قالاسى».
قاراعاش مەدرەسەسى اشىلعاندا ءبىلىمدى وقىتۋشىلار وزدەرىنەن تولىق تابىلا قويماي، مامان تۇرىسبەك تۇقىمى سىرت جاقتان مۇعالىمدەر، دارىسشىلەر شاقىرعان. سولاردىڭ ءبىرى بولىپ مايرا ۋاليقىزى دا وسىندا كەلگەنى تۋرالى دەرەكتەر تابىلدى. ءانشى مايرانىڭ تۋعان جەرى – كەرەكۋ دە، وسكەن ورتاسى ەرتىس بويى ەكەندىگى جۇرتقا ءمالىم. ول قاراعاشتا ءبىر جىل ەڭبەك ەتەدى. ۇستازدىق ەتە ءجۇرىپ، اقسۋ، قاپال، بايانجۇرەك، اراسان، باسقان، تاسبەكەت، ساعابۇيەن اۋىلدارىندا بولىپ، انشىلىك ونەرىمەن كوپشىلىكتى سۇيسىندىرەدى.
ءبىر سەبەپتەرمەن ەلىنە قايتاتىن بولىپ، كەتەرىندە اقسۋ جەرىن قيماي «قوشتاسۋ» ءانىن شىعارادى. مۇعالىمدەر مايرانىڭ قاراعاشتان اتتانۋ قۇرمەتىنە تۇنىمەن ساۋىق كەشىن وتكىزىپ ول وسى ءانىن سىرنايلاتىپ ايتىپ بەرەدى.
قوش بوپ تۇر، تۋعان جەردەن الىستاعى ەل،
توي جاساپ، دۋمانداتىپ تانىسقان ەل.
لەپىرگەن اساۋ اقسۋ وزەنىندەي،
ونەرى داۋلەتىمەن جاراسقان ەل
قارعاش ءان شىرقادىم باۋرايىندا،
ءسوزىمدى يگىلەرگە ارنادىم دا،
قالعانداي ءومىرىمنىڭ ءبىر قىزىعى.
بۇركىتتى، بايانجۇرەك تاۋلارىندا.
اقسۋىم بولسىن دەيمىن ەلىڭ امان،
جاز جايلاۋ، جۇمار جەلدى جەرىڭ امان.
ايالاپ ەركەلەتكەن سەرىلەرىڭ،
بولعان دا ەل باستاعان ەرىڭ امان.
جان ەمەن كەلىپ-كەتكەن الدەكىمشە،
ساقتارمىن جۇرەگىمدە ولگەنىمشە.
ۇمىتپا اق مايرانىڭ ءانىن سەن دە،
قوش بوپ تۇر، قايتا اينالىپ كەلگەنىمشە، – دەپ جىرلايدى. قابىرعالى ەل ەمەس پە، اقسۋلىقتار: «مايرانىڭ جاڭاعى انىنە جاۋاپ بەرۋ كەرەك» دەپ شەشەدى دە، وزدەرىندەگى تالاپتى جانداردى ىزدەيدى. ءسويتىپ، سول كەزدە جىلۋى مول، جىگەرلى جىرلارىمەن كوزگە ىلىگە باستاعان جانسۇگىردىڭ ءىلياسىن الدىرادى. ول انشىمەن امان ساۋلىقتان سوڭ، تومەندەگى شۋماقتاردى توگىلدىرەدى:
مايرا اپاي، ءسىز بە ەدىڭىز ونەرى اسقان؟
قۇمار ەم وزىڭىزگە بالا جاستان.
سايراعان ءۇنىڭىزدى ەستىگەندە
ءتىل قاتتىم جاستىعىما قاراماستان.
مەن دە ءبىر تالاپتانعان ءىنىڭىزبىن،
جارق ەتكەن ۇشقىنىمەن جىرىڭىزدىڭ.
قابىل ال، ولەڭمەنەن وزىڭىزگە،
تارتۋ عىپ جاس جانىمنىڭ گۇلىن ءۇزدىم.
سايراپ ەد كەرەكۋدىڭ جىر قۇسى كەپ،
ءماز بولىپ قالعان جوق پا قۇربىسى كوپ،
ءسىز بىزگە جات ەمەسسىز، سانايمىن مەن،
ساراداي اپامىزدىڭ ءسىڭلىسى دەپ.
ونەردىڭ قانات قاعىپ ورىنە ءبىز.
شىقتىڭىز قۇرمەتپەنەن تورىنە ءسىز.
ەلىڭە قايتىپ بارام دەسەڭىز دە،
ۇزاتقان قىزىمىزداي كورىنەسىز.
مايرا اپاي ءبىزدى دە ءسىز ۇمىتپاڭىز
كوڭىلدى بىزگە دەگەن سۋىتپاڭىز.
كوگىمدە ءانىڭىزدى قالىقتاتىپ،
اقسۋدى تاعى كەلىپ قىزىقتاڭىز.
سول كەزدە ءىلياس ون بەس جاسار جەتكىنشەك ەكەن. مايرا اپاسى ونى باۋرىنا باسىپ، اق تىلەۋ تىلەگەن كورىنەدى. كەرەكۋگە قايتقان سوڭ دا وتكەن-كەتكەننەن جاس جىرشىنىڭ اماندىعىن سۇراپ تۇرىپتى. ونەردىڭ ورەن جۇيرىگى قاتەلەسپەپتى، كەيىننەن ءىلياس توكپە جىردىڭ ءدۇلدۇلى اتانعاندا: «مايرا اپامنان باتا العانمىن» دەيدى ەكەن.
جوعارىداعى دەرەكتەر كوپ جىلدار بويى ىزدەۋسىز، سۇراۋسىز ارحيۆتەردە، كونەكوز ادامداردىڭ ساندىعىندا ساقتالىپ كەلدى. ءىلياستىڭ ءوزى دە قاراعاشتا وقىعانى، وندا ءجۇرىپ جازعان ولەڭدەرىنىڭ بىرقاتارى شىعارمالار جيناعىنا ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ اۋداندىق بولىمشەسى قازىرگى كۇندەرى ايتىس اقىنى قۋات تەرىباەۆ، ەندى حالقىنا تانىلعان شاعىندا مارقۇم بولعان اقىن قۇداش مۇقاشەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى ءبىرشاما ەڭبەكتەر جيناقتاپ، ولاردى اۋداندىق «ءومىر نۇرى» گازەتىندە جاريالاتىپ كەلەدى.
م. قازبانبەتوۆ،
«قازاق ءتىلى» قوعامى اقسۋ اۋداندىق بولىمشەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
دەرەككوز: «جەرۇيىق» گازەتى، 7 ماۋسىم 1991 جىل. 3 بەت.
Q-Andas اقپارات اگەنتتىگى.











