Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný

QARLYǴASH MEKTEBI – QARA SHAŃYRAQ

«Қазақ тілі» қоғамы Ақсу аудандық бөлімшесі жылқы жылы алғаш құрылған күндерден-ақ туған аудан тарихы туралы кітапша шығаруды қолға алған болатын. Сөйтіп, ауданымыздың 60 жылдық тойы қарсаңында кітапша шығарылып, жұртшылық туған жердің әр ауылының тарихы, оның атақты адамдары жайлы тұңғыш еңбекті қолдарына алды. Ақсудың тарихы бай, мұнда Ш. Уәлиханов, Әсет Найманбаев, Майра Уәлиқызы болғаны жайлы қызықты деректер бар.

admin
2025/07/03
Ólketaný
0
Қарлығаш мектебі – қара шаңырақ

SHoqannyń Basqan, Tasbeket (qazirgi Aqsu audanynyń ortalyǵy Jansúgirov kenti) eldi mekenderinde bolyp, estelik jazǵanyn, topyraǵyn zerttegenin el bile bermeidi. Ol múnda qalai kelgen degen zańdy súraq tuady.1857 jyly aq patsha qazaqtardyń jerine óziniń CHernyaev degen polk basshysyn áskerimen attandyrǵany tarihtan belgili. Ǵylymi ekspeditsiya dep atalǵanymen búl top qazaqtarǵa patsha zeńbireginiń keremetin kórsetudi, qarsylyq kórsetkenderdi yqtyryp aludy kózdegen. Sauran qalasyn betke ústaǵan olarǵa joldan SHoqan qosyldy. Ol polktyń oiyn túsingennen keiin, keiistik bildirip, beibit elge oq atuǵa qarsy shyǵady. CHernyaev ta oryssha sauatty, halqyna qadirli SHoqannan boiyn aulaq ústaidy. Júre kele aspan men jerdiń arasyn shań men qanǵa toltyrǵan jońǵar shapqynshylyǵyna toitarys bergen halyqtyń ashu-yzasynan jasqana bastaidy.

Qolbasshysy SHoqanmen aqyldasuǵa májbúr bolady. Qashqariya saparynan aman-esen oralǵan erligin de estigen. SHoqan ǵana polkty Vernyiǵa sau jetkizetinin túsingen. Áitpese, áskeri apatqa úshyrauy ábden múmkin ekendigin sezedi. Qol Kereku, Semei arqyly júrip, Ayagózge toqtaidy. Vernyiǵa jetkenshe jol bastaityn adam jaldaidy. Ol Balqash arqyly júruge qarsylyq bildiredi. Óitkeni, jol qúmdauyt, zeńbirek súiregen arbalar batyp ketedi. Jalǵyz amal – Alakóldi jaǵalap, myńdaǵan jylqy aidaǵan ataqty Maman auylymen júrudi úsynady. Sebebi, Jońǵar tauynan asatyn jol qiyn, jalǵyz asu «Qisyq auyzdyń» qasynda sol auyl otyratyn. SHoqan da Aqsu arqyly attanudy qoldaidy.

Alǵashynda aq patshanyń senimine ie bolǵanyna quanǵan CHernyaev endi ókinedi. Jauynger qazaq arasynan aman ótu úshin endi SHoqanmen sanaspauǵa dármeni qalmaidy. Onyń ústine Aqsu aimaǵynda patshanyń Abakumov degen áskerbasy baryn biletin. Sony saǵalap ótudi kózdeidi.

Osylaisha jerimizden dám tatqan SHoqan artynda mynandai estelik qaldyrypty: «Túnde basqan ózeni arqyly ótip, tauǵa jaqyn Aqsuǵa keldik. Aqsuda da Lepsi siyaqty kópir salynypty. Ózenniń aǵyny qatty, jaǵalauy jaidaq. Keń de jazyq dala Lepsige deiin sozylypty. «Qisyq auyz» Alatauǵa iek artady. Alataudyń kógildir silemderi búlttarmen úshtasyp jatyr. Keibir jerleri búlttan asyp shyqqan kúnmen shaǵylysyp túr, tańǵajaiyp suret. «Qisyq auyz» Alataumen salystyrǵanda júzjyldyq emenniń túbindegi shópke úqsas. Súrleude jylqy úiiri kórinedi, alysta qyrǵyz auyly qarańdaidy. Bizdi kórip, adamdar tezirek ketuge yńǵailandy. Biz súltan kóshin bilmek bolyp, baqtashyny toqtatyp edik, auyl jaqtan áielderdiń aiqaiy shyqty. Auylda shu kóbeiip, bir úiden ekinshisine júgirgen áielder kórinedi, bireudi dauystap shaqyrady, múmkin bidi bolar…

Biz auyldan alystai bere shu sayabyrlady. Tek alystan kúńkildegen áiel dausy ǵana qoiyn orystardan aman alyp qalǵanyna allaǵa rahmet jaudyruda. Qapalda eshkim joq eken. Abakumov jańa joldy jarǵyzu úshin «Qisyq auyzǵa» ketipti, sondai kóńilsiz boldy. Eki kúnnen keiin kútken myrzamyz da keldi. Óziniń jańalyǵyna óte quanyshty kórinedi: birinshisi – az oq-dári júmsap, shatqaldy qúlatqanyna, ekinshisi – qúima qysh qúiǵanǵa jaqsy shikizat tapqanyna. Men onyń tapqan dúniesin zerttep kórdim, óte jaqsy boldy, baǵaly topyraq eken. Múmkin óte paidaly boluy».

Sońyna SH. Uálihanov dep qol qoiǵan.

SHoqandar múnda birtalai ayaldaǵanyn aiǵaqtaityn taǵy bir qoljazba tabyldy. Onda bylai dep jazady: «K. I. Gutkovskiiige. Men Kereidikinde túryp jatqanyma segiz kún shamasy bolyp qaldy, auyldyń bári jailauǵa ketken, Aqsudyń boiynda shoshaiyp, jalǵyz úi Kerei kedeidiń úii túr. Kerei Tasbekette bolyp, Semeiden Vernyiǵa bara jatqan tatarǵa jolyǵyp, 23 kún eshqandai keruen jolǵa shyqpaǵanyn bilip keldi… Tasbekette 14 úi bar eken. El otyryqshylyqqa úirene bastaǵan siyaqty. Endi bir medrese ashylsa». SH. Uálihanov 4 mausym 1858 jyl. Aqsu auyly.

Aǵartushynyń búl tilegi shirek ǵasyrdan keiin júzege asty deuge bolady. 1909 jyly Tasbekettiń túbindegi Qaraǵash degen jerde Mamannyń medresesi ashyldy. Kóz kórgen qariyalardyń aituyna qaraǵanda jáne tabylǵan qújattarǵa júginsek, ol respublikadaǵy túńǵysh mektepterdiń biri kórinedi. Ony kóp uaqytqa deiin tek bai adamdardyń balalaryn oqytu úshin salynǵan dep te júrdi, biraq áigili ánshi, aqyn kompozitor Áset Naimanbaevtyń myna bir hatyna kóz júgirtsek, medreseniń kedei balalary úshin de ashylǵanyn túsinemiz. Osy toiǵa shaqyrylǵan qúrmetti jandardyń biri – Áset nauqastanyp, kele almai joldaǵan hatynda bylai deidi: «Qúrmetti Baiqoja áuleti. «El qúlaǵy – elu» degendei, mende Qaraǵashtaǵy istelip jatqan igilikti isterge qanyqpyn. Onyń ústine qadirli qonaq retinde shaqyrǵandaryńa myń da bir rahmet. Alty qyrdyń astynda jatsam da Mamaniya medresesi tek qol jetkenderdiń oquy bolmai, kedei – kembaǵaldardyń da bilimge susyndaityn ordasy bolmaq ekenin estigende qatty quandym. Búl joly toilaryńyzda bolyp, júrektegi quanysh sezimderdi bildire almadym. Azdan beri nauqas meńdep, berekeni ketirip túrǵany. Toi toiǵa úlasyp, medreseniń berer jemisi tausylmasyn. Osy saltanatqa arnap birer shumaq óleńimdi jiberip otyrmyn. «Oramal ton bolmaidy, jol bolady» degendei, kóptei kórińder.

Ua, janym, qútty bolsyn medreseń,

Bek jaqsy jemis ekseń, terip jeseń.

Nemerem tárbie alyp, tálim alyp,

Oqysa ótelgeni meniń esem.

SHirkin-ai, ashylsa ǵoi bayaǵyda,

Berer me edi Áset jol ayaǵyna.

Kórdim be ókindirip otyrǵanyn,

Kez kelip súiengende tayaǵyma.

Dauysym estile me SHáueshekten,

Eńbegiń óteledi keleshekpen.

Illahi, keiingi úrpaq terip jesin,

Jemisin atalary egip ketken.

Úshbu sálemmen, Naimanbaiúly Áset.

9-tamyz, 1909 jyl. SHáueshek qalasy».

Qaraǵash medresesi ashylǵanda bilimdi oqytushylar ózderinen tolyq tabyla qoimai, Maman Túrysbek túqymy syrt jaqtan múǵalimder, dárisshiler shaqyrǵan. Solardyń biri bolyp Maira Uáliqyzy da osynda kelgeni turaly derekter tabyldy. Ánshi Mairanyń tuǵan jeri – Kereku de, ósken ortasy Ertis boiy ekendigi júrtqa málim. Ol Qaraǵashta bir jyl eńbek etedi. Ústazdyq ete júrip, Aqsu, Qapal, Bayanjúrek, Arasan, Basqan, Tasbeket, Saǵabúien auyldarynda bolyp, ánshilik ónerimen kópshilikti súisindiredi.

Bir sebeptermen eline qaitatyn bolyp, keterinde Aqsu jerin qimai «Qoshtasu» ánin shyǵarady. Múǵalimder Mairanyń Qaraǵashtan attanu qúrmetine túnimen sauyq keshin ótkizip ol osy ánin syrnailatyp aityp beredi.

Qosh bop túr, tuǵan jerden alystaǵy el,

Toi jasap, dumandatyp tanysqan el.

Lepirgen asau Aqsu ózenindei,

Óneri dáuletimen jarasqan el

Qarǵash án shyrqadym bauraiynda,

Sózimdi igilerge arnadym da,

Qalǵandai ómirimniń bir qyzyǵy.

Búrkitti, Bayanjúrek taularynda.

Aqsuym bolsyn deimin eliń aman,

Jaz jailau, júmar jeldi jeriń aman.

Ayalap erkeletken serileriń,

Bolǵan da el bastaǵan eriń aman.

Jan emen kelip-ketken áldekimshe,

Saqtarmyn júregimde ólgenimshe.

Úmytpa aq Mairanyń ánin sen de,

Qosh bop túr, qaita ainalyp kelgenimshe, – dep jyrlaidy. Qabyrǵaly el emes pe, aqsulyqtar: «Mairanyń jańaǵy ánine jauap beru kerek» dep sheshedi de, ózderindegi talapty jandardy izdeidi. Sóitip, sol kezde jyluy mol, jigerli jyrlarymen kózge ilige bastaǵan Jansúgirdiń Iliyasyn aldyrady. Ol ánshimen aman saulyqtan soń, tómendegi shumaqtardy tógildiredi:

Maira apai, siz be edińiz óneri asqan?

Qúmar em ózińizge bala jastan.

Sairaǵan únińizdi estigende

Til qattym jastyǵyma qaramastan.

Men de bir talaptanǵan inińizbin,

Jarq etken úshqynymen jyryńyzdyń.

Qabyl al, óleńmenen ózińizge,

Tartu ǵyp jas janymnyń gúlin úzdim.

Sairap ed Kerekudiń jyr qúsy kep,

Máz bolyp qalǵan joq pa qúrbysy kóp,

Siz bizge jat emessiz, sanaimyn men,

Saradai apamyzdyń sińlisi dep.

Ónerdiń qanat qaǵyp órine biz.

SHyqtyńyz qúrmetpenen tórine Siz.

Elińe qaityp baram deseńiz de,

Úzatqan qyzymyzdai kórinesiz.

Maira apai bizdi de Siz úmytpańyz

Kóńildi bizge degen suytpańyz.

Kógimde ánińizdi qalyqtatyp,

Aqsudy taǵy kelip qyzyqtańyz.

Sol kezde Iliyas on bes jasar jetkinshek eken. Maira apasy ony bauryna basyp, aq tileu tilegen kórinedi. Kerekuge qaitqan soń da ótken-ketkennen jas jyrshynyń amandyǵyn súrap túrypty. Ónerdiń óren júirigi qatelespepti, keiinnen Iliyas tókpe jyrdyń dúldúli atanǵanda: «Maira apamnan bata alǵanmyn» deidi eken.

Joǵarydaǵy derekter kóp jyldar boiy izdeusiz, súrausyz arhivterde, kónekóz adamdardyń sandyǵynda saqtalyp keldi. Iliyastyń ózi de Qaraǵashta oqyǵany, onda júrip jazǵan óleńderiniń birqatary shyǵarmalar jinaǵyna engizilgeni belgili. «Qazaq tili» qoǵamynyń audandyq bólimshesi qazirgi kúnderi aitys aqyny Quat Teribaev, endi halqyna tanylǵan shaǵynda marqúm bolǵan aqyn Qúdash Múqashevtyń shyǵarmashylyǵyna bailanysty birshama eńbekter jinaqtap, olardy audandyq «Ómir núry» gazetinde jariyalatyp keledi.

 M. QAZBANBETOV,

«Qazaq tili» qoǵamy Aqsu audandyq bólimshesi tóraǵasynyń orynbasary.    

Derekkóz: «Jerúiyq» gazeti, 7 mausym 1991 jyl. 3 bet.

 

Q-Andas aqparat agenttigi.

Post Views: 8
Парк аумағында таралған сүтқоректілер
Qajet aqparat

Park aumaǵynda taralǵan sútqorektiler

August 31, 2026
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
Tulǵataný

«Aqqu aǵai» atanǵan úlaǵatty ústaz

August 24, 2026
Қаратал алқабындағы өзендер
Jetisýdyń asıetti jerler

Qaratal alqabyndaǵy ózender

August 12, 2026
Ақиқат айтылмай қалды
Halyq jady

Aqiqat aitylmai qaldy

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
Halyq jady

Baiyrsha Abylaihanovtyń beimálim taǵdyry

August 10, 2026
Ешкіөлмес жартас суреттері
jartas sýretteri

Eshkiólmes jartas suretteri

August 31, 2026
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz