«Ómir – kúres, kúrese bil, jalyqpa,
Ómir joly túrmaidy bir qalypta…»
Ómirdiń mánin tereń túsingen adam ǵana osyndai joldardy júrekten shyǵara alsa kerek. Taǵdyrdyń talai synaǵyn bastan ótkerip, qiyndyqqa moiymai, bar ǵúmyryn bilim men tárbiege arnaǵan úlaǵatty ústaz Rahmetolla Salihanúlynyń ómirlik ústanymyndai bolǵan sózder.
Rahmetolla Salihanúly 1937 jyldyń 10 mamyrynda Qytai Halyq Respublikasynyń SHyńjań ólkesi, Qorǵas audanyna qarasty Jońǵar Alatauynyń tabiǵaty kórkem, Aqsu ózeniniń boiyndaǵy Aqsu auylynda dúniege kelgen. Tabiǵattyń túnyǵyna shomyp, ata-ananyń ayaly alaqanynda ósken balanyń ómir joly erte bastan-aq kúrdeli synaqtarǵa toly boldy.
Alty jasynda auyl mektebiniń birinshi synybyna qabyldanǵan ol qatarlastary sekildi balalyqtyń alańsyz kúnderin keship júrgen edi. Alaida kóp úzamai ákesi Salihan SHyǵys Túrkistandaǵy últ-azattyq kóterilisine qatysyp, erlikpen qaza tabady. Ákesinen erte aiyrylǵan bala úshin anasy endigi jalǵyz súienishine ainaldy.
Túrmystyń tauqymetine qaramastan, ol bilimge degen qúshtarlyǵynan tanbady. Ákesinen qalǵan zeinetaqyny talǵajau etip, audan ortalyǵyndaǵy jetijyldyq mektepte oquyn jalǵastyrdy. Biraq altynshy synypty ayaqtaǵan jyly taǵy bir auyr qaiǵyǵa tap bolyp, jalǵyz tiregi – anasynan da aiyryldy.
Birinen soń biri kelgen osyndai auyr soqqylar jasóspirimniń jigerin jasyta almady. Kerisinshe, taǵdyr ony erte eseitti, ómirge degen jauapkershiligin arttyrdy. Ol bilimdi óz taǵdyryn ǵana emes, bolashaq úrpaqtyń da ómirin ózgertetin úlken kúsh dep túsindi.
Jetijyldyq mektepten keiin Qúlja qalasyndaǵy Ahmetjan Qasimi atyndaǵy úldar gimnaziyasynda bilim aldy. Odan soń Úrimji qalasyndaǵy pedagogikalyq instituttyń fizika-matematika fakulьtetin támamdap, 1955 jyly SHáueshek qalasynda eńbek jolyn bastady.
Jastaiynan jetimdiktiń ashy dámin tatqan jas ústaz ómiriniń maǵynasyn bala oqytyp, jas úrpaqqa bilim beruden tapty. Onyń ústazdyq joldy tańdauy da kezdeisoq emes edi. Óitkeni ózi bilimniń adam taǵdyryndaǵy qúdiretin ómirimen sezinip ósken bolatyn.
«Kisi elinde súltan bolǵansha, óz elińde últan bol» degen babalar ósietin júregine túigen ol 1962 jyly tarihi atamekeni – Qazaqstanǵa qonys audardy. Búl onyń ómirindegi úlken betbúrys edi.
Atamekenge kelgen soń Qazaqtyń Eńbek Qyzyl Tu ordendi Abai atyndaǵy memlekettik pedagogikalyq institutyna syrttai oquǵa túsip, bilimin jetildirdi. Institutty ayaqtaǵannan keiin ústazdyq qyzmetin Basshi auylynda jalǵastyrdy.
Ol úshin múǵalimdik tek sabaq berumen shekteletin kásip bolǵan joq. Auyldyń qoǵamdyq ómirine belsene aralasyp, el ishindegi jańalyqtar men qordalanǵan máselelerge ún qosyp otyrdy. Bilim, tárbie, mektep pen auyl tirshiligi jónindegi oi-pikirleri men úsynystaryn baspasóz arqyly kópshilikke jetkizdi.
Keiin audandyq «Kerbúlaq júldyzy» gazetiniń menshikti tilshisi retinde audan júrtshylyǵyna keńinen tanyldy. Onyń maqalalarynan auyl ómirine degen janashyrlyq, ústazdyq jauapkershilik pen el bolashaǵyna alańdaǵan azamattyq kózqaras anyq baiqalatyn.
Ústaz úshin eń úlken marapat – shákirtiniń jetistigi. Úlaǵatty ústazdyń aldynan bilim alǵan kóptegen shákirt keiin ǵylym men bilim salasynda biik belesterdi baǵyndyrdy. Solardyń qatarynda ǵylym doktory Ertai Sársebekov, matematika ǵylymdarynyń kandidaty, QazMU dotsenti bolǵan Ábilmájin Adamov, matematika ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent, Qaraǵandy memlekettik universitetinde qyzmet atqarǵan Serik Mashekov, matematika ǵylymdarynyń kandidaty, Jetisu universitetinde kafedra meńgerushisi bolǵan Jeńis Omarov sekildi azamattar bar.
Búl esimderdiń árqaisysynyń jetistiginde olardy bilimge jetelegen auyl ústazynyń da eńbegi men tálimi jatyr.
Danalar «Tuǵan jerdiń túnyǵynan júzip ish» degen eken. Ol tuǵan jerdiń ruhani túnyǵynan nár alyp, ózi jinaǵan bilimin keiingi buynǵa ayamai berdi. SHákirtteriniń elge qyzmet etip, ǵylym men bilimge úles qosuy – ústaz eńbeginiń ómirsheńdiginiń aiǵaǵy.
Abaidyń:
«Aqyryn júrip, anyq bas,
Eńbegiń ketpes dalaǵa…» degen ósietin onyń ǵúmyryna qarata aitqandaisyń.
Otyz bes jyl boiy bala oqytyp, olardyń boiyna bilim men adamgershiliktiń dánin sepken ústaz eńbegi eleusiz qalǵan joq. San jylǵy mańdai ter, aǵarǵan shash, shákirt tárbiesine júmsalǵan qajyr-qairat aqyry eldiń alǵysyna úlasty.
1994 jyly «Qazaqstan Respublikasynyń bilim beru isiniń úzdigi» belgisimen marapattaldy. Sonymen qatar auyl, audan, oblys jáne respublika kólemindegi kóptegen alǵys hattar men maqtau gramotalaryna ie boldy.
Alaida onyń eń úlken marapaty qaǵazǵa jazylǵan ataqtar emes edi. Naǵyz marapaty – aldynan ótken shákirtteriniń qúrmeti, auyldastarynyń yqylasy, sońynda qalǵan jaqsy aty bolatyn.
Ony tanyǵan adamdar syrtqy kelbeti men ishki mádenietiniń erekshe úilesimin jii eske alady. Kerbez júrisi, jinaqy kiimi, sabyrly minezi, aqyl-parasaty, adaldyǵy, kishipeiildigi men meiirbandyǵy ony ózgelerden daralap túratyn. Ádeptiligi men ústamdylyǵy shákirtterine únsiz tárbie bolatyn.
Osy qasietterine súisingen auyldastary men shákirtteri ony erekshe yqylaspen «Aqqu aǵai» dep atap ketken.
Aqqu – halqymyzdyń túsiniginde tazalyq pen adaldyqtyń, súlulyq pen tektiliktiń belgisi. Sondyqtan búl at oǵan jai ǵana qoiylǵan laqap emes, onyń búkil bolmysyn tanytatyn halyqtyq baǵa edi.
Ol mektepte shákirt tárbielese, otbasynda da úlaǵatty áke, qamqor jar bola bildi. Úl-qyzdary men nemereleri ár salada eńbek etip, áke ónegesin jalǵastyrdy.
Ómirlik jary SHamchabanu Seitjan da sanaly ǵúmyryn aǵartushylyq jolyna arnaǵan qazaq tili men ádebietiniń belgili ústazy. Audan, oblys jáne respublika kóleminde eńbegimen tanylyp, Kerbúlaq audanynyń qúrmetti azamaty atandy. Boiyndaǵy qabiletin izdeniske, qajyr-qairatyn el igiligine arnaǵan ústazdyń eńbegi de keiingi úrpaqqa úlgi bolyp qaldy.
Osylaisha, búl shańyraqta ústazdyq mamandyq jai qyzmet emes, úrpaqqa jalǵasqan ruhani múratqa ainaldy.
1997 jyldyń mamyrynda Rahmetolla Salihanúly zeinet jasyna jetti. Otyz bes jyl boiǵy beinettiń zeinetin kórip, bala-shaǵa men nemere qyzyǵyna bólenetin kez endi kelgendei edi. Alaida taǵdyrdyń jazuy basqasha boldy.
1997 jyldyń 25 shildesinde, júma kúni, esh auyrmai-syrqamai, túngi úiqyǵa jatqan ol máńgilik saparǵa attandy.
Onyń qazasy otbasy úshin ǵana emes, shákirtteri men auyldastary úshin de orny tolmas qaiǵy boldy. Jan jarynyń júregindegi sol bir qasiret keiin jyr bolyp tógildi:
Baramyn janyp, óksikke toly ot keudem,
Izdeimin seni tuǵan aiyńnan, kóktemnen.
Janyńda jatyp qapyda qaldym, dúnie-ai,
Arashalai almai ajaldan qatal dóp kelgen.
Baq qúsym ediń, kettiń ǵoi úshyp basymnan,
Izdeimin seni nóserden, kókte jasynnan.
Ardaqty ediń, syilaityn eliń «Aqqu» dep,
Opasyz ajal aldy da ketti tosynnan.
Aqquym úshty, kóline qaita qonbaidy,
Syńaryn izdep egilip júby zarlaidy…
Búl joldarda bir adamnyń ǵana qaiǵysy emes, ómirlik serigin joǵaltqan jannyń saǵynyshy, úlaǵatty azamattan aiyrylǵan eldiń ókinishi bar.
Adam ómiriniń úzaqtyǵy jylmen ǵana ólshenbeidi. Onyń shynaiy ólshemi – artynda qaldyrǵan izimen, tárbielegen úrpaǵymen, elge sińirgen eńbegimen baǵalanady.
Jastaiynan áke-shesheden aiyrylyp, taǵdyrdyń auyr synaǵyn kórse de, ol ómirge ókpe artpady. Qiyndyqqa berilmei bilim aldy. Tuǵan jerinen jyraqta júrse de, atamekenge oraludy armandady. Elge kelgen soń jiǵan bilimin halyq igiligine júmsady. Birneshe buyn shákirt tárbieledi. Olardyń arasynan ǵalymdar men ústazdar shyqty. Auyldyń qoǵamdyq ómirine aralasyp, baspasózge qalam tartty. Otbasyna tirek, shákirtterine ústaz, auylyna qadirli azamat boldy.
Onyń:
«Ómir – kúres, kúrese bil, jalyqpa,
Ómir joly túrmaidy bir qalypta…» degen jyry óz taǵdyrynyń da qysqasha túiini sekildi.
Ómir joly shynynda da bir qalypta túrmady. Biraq sol san qúbylǵan taǵdyrdyń aldynda ol adamdyq qasietin, ústazdyq adaldyǵyn, bilimge degen senimin joǵaltqan joq.
Sondyqtan «Aqqu aǵai» degen esim bir auyldyń esteliginde ǵana qalǵan at emes. Ol – ústazǵa degen qúrmettiń, tazalyq pen parasattyń, bilimge adal qyzmet etudiń belgisi.
Ústaz ómirden ótedi, biraq onyń bergen bilimi shákirtiniń boiynda ómir súredi. Áke ómirden ótedi, biraq onyń tárbiesi úrpaǵynyń minezinde jalǵasady. Azamat ómirden ótedi, biraq elge jasaǵan jaqsylyǵy halyq jadynda qalady.
Qajet Andas,
«Q–Andas» aqparat agentigi.











