Qola, saq, túrki kezeńderiniń zirattarynda basynda – antropomorfty eskertkish retinde qoiylatyn jazuy bar, granitten qashalyp jasalǵan taqtalar – Jetisu Alatauynyń alasa jáne orta biik tauly bólikter Suyqtóbe, SHóldiadyr, Matai taularynyń eteginde jii kezdesedi. Olarda jazudan basqa sadaq, semser, qoramsaqtyń sureti bar. Kóksu audanyndaǵy qola, saq kezeńinen bastau alatyn ejelgi tabiǵi ǵibadathana qyzmetin atqarǵan jartastaǵy suretter úsh deńgeili tau aralyq Orta Kóksu, Molaly, Aqtekshe oiystarymen olardy qorshap jatqan SHaǵan (2552m), Labasy (1562m), Eshkiólmes (1054m), Qarashoqy (1398m), SHóldiadyr (1126m) taularynda shoǵyrlanǵan. Alakól óńiriniń Yntaly, Aqshi, Beskól, Úsharal, Qarabúlaq jáne Lepsi auyldaryndaǵy balbaltastarda beinelengen adam músininiń ańshylyqpen nemese belgili bir kásippen ainalysqany qashalynyp jasalǵan. Olar – balbal tastar, sandyq tastar, qoshqar tastar, muflon atalatyn múiizderi sheńberine oratylǵan januarlar: iri tauteke, taueshkiler. Sondai-aq, iri januarlar it pen ań aulau formasynda tau etegindegi jalpaq tastarǵa qashalyp jasalady. Qarabúlaq jáne Yntaly taularyndaǵy petroglifter IV-III jáne VIII-IX ǵasyrlarda jasalǵan degen boljam bar.
Eskeldi audany, Eshkiólmes tau jotasyndaǵy jartas betteri, shyń basy men shatqaldarda tas betindegi beineler saqtalyp, qola dáuiri men orta ǵasyrdaǵy osy óńirdi mekendegen taipalar ómirinen syr berip túr. Kóne suretter 24 shatqaldan tabylyp, olardyń sany 10 myńnyń ústinde ekeni anyqtaldy. 1886 jyly mausymda Kóksu stansysy men Jalǵyzaǵash auylynyń D.Kashkarov jáne M.Hmylev esimdi kazaktary Jetisu áskeri gubernatoryna: «Jalǵyzaǵash auyly mańyndaǵy Terekti saiynan ótip kele jatyp, biz jazuy bar alpysqa juyq tas kórdik», – dep habarlaidy. Sodan bastap-aq, patsha ókimeti Kóksu ózeni tilgilegen ańǵardy zertteudi bastap ketedi. Qazirgi Kóksu audany Terekti auylynyń shyǵys jaǵyndaǵy biik betkeidegi petroglifter sol kezden-aq arheolog ǵalymdardyń nazaryna iligedi. Alaida ártúrli sebeppen álemdik mádeni múra qoryna kirgizilmei qala beredi. Eshkiólmes tauyndaǵy tańbalardyń basym bóligin arqar, tauteke, búǵy sekildi januarlar qúraidy. Arasynda adam súlbasy, dini rásim ótkizgender, sadaq atqan, shoqpar kóterip, tu ústaǵandar kezdesedi. Odan bólek, núr beineli beimálim jaratylystar da bar. Qasqyr, it, túlki sekildi jyrtqyshtar da tabylady izdegenge.
Jalpy Eshkiólmes petroglifteri erte kezden-aq zerttelip keledi. Kóksu ańǵarynyń kóne dáuirin ashu men zertteu XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda-aq bastalǵan. Múnda Eshkiólmes pen SHybyndy tauynyń shyǵys jaǵyn boilai Jalǵyzaǵash auyly men Kóksu stansysy arqyly Ile ólkesin Semei óńirimen jalǵastyratyn bas poshta kúrejoly ótken. Múnda Qapal jáne Gavrilov stansysynan (qazirgi Taldyqorǵan qalasy) shyǵyp Ile ózenine, odan Vernyiǵa aparatyn jol túsken. Búl jolmen SHoqan Uálihanov, Petr Semenov-Tyanь-SHanskii, Vasilii Radlov, Nikolai Severtsov, Ivan Mushketov syndy kóptegen zertteushi júrip ótip, ǵylymi jańalyqtar ashty. Keńes odaǵy túsynda qazaqstandyq ǵalymdar Eshkiólmes petroglifteriniń syryn ashuǵa talpyndy. Atap aitqanda, arheologtar E. Ageeva, K. Qarabaspaqova jáne A. Marьyashev bastaǵan zertteu júmystaryn A. Rogojinskii, A. Goryachev, Karl Baipaqov jalǵastyrady. Sóitip, kúlli álem Eshkiólmes petroglifteri jaily derekke qanyǵyp, qazaq dalasynyń asyl qúndylyǵyna tamsandy.
Qajet Andas, «Qazaq ádebieti» gazeti.
Qajet Andas,
«Q-Andas» aqparat agenttigi.
Derekkóz: ÓTKENI EREN, KELESHEGI KENEN ERKIN/(Tarihi-tanymdyq kitap)
/Q. Andas/ Taldyqorǵan. «Ofset» baspahanasy, 2023. – 320 bet
ISBN 978-6017646-45-5











