Aǵymdaǵy jyldyń kúziniń sońǵy aiy – qarasha. Kúzdiń sońy, qystyń basy desek te kún shirkin shuaǵyn ayamai tókken tamyljyǵan uaqyt. SHirkin, bizdiń jaz didarly Jarkent óńiriniń aua raiy keremet qoi, o dúnieni bilmedim, búl dúnieniń júmaǵy dersiń…
Osyndai kieli jerdiń adamdary da darhan minez, jomarttyǵynda shek joq, el men jerge degen janashyrlyqtary bir tóbe. Tuǵan jer tarihy dese eleńdep túratyn, eljandy, últjandy qarapaiym jandardyń ár eldi mekende bar ekendigi kóńilge quanysh úyalatyp, janyńdy jadyratady.
Sondai azamatttyń biri – Sarybel auylynyń túrǵyny Qazyqanúly Toqtasyn bauyrymyz. Elge, jerge, sportqa qatysty qandai da bolmasyn is-sharanyń árdaiym basy-qasynan tabylatyn erekshe aqkóńil jan. Jaqynda sol bauyrym habarlasyp, ózi túratyn Sarybel auylynyń batys jaǵyndaǵy sailarda kóne zaman petroglifteriniń bar ekendigin sóz etti. Sodan maza bolmai kóruge asyqtym. Qarashanyń búgingi jaima shuaq jadaǵai berekeli kúninde yńǵaiy kelip jol talǵamaityn UAZ-ti auyzdyqtap, bes jastaǵy nemeresi Qaisar úsheumiz ólketanulyq sayahatqa shyqtyq.
Sodan, Sarybel auylynan soltústikti betke alyp, etegine jetseń kók maisasyna jata ketip erkelegiń keletin Jetisu Alatauyn bókterlep batysqa jol tarttyq. Jolai jekemenshik jerlerdi qorshaǵan tireu aǵashtar men tikenek symdardyń birazyn kinofilьm lentasyndaǵy kadrlar siyaqty zyryldatyp artqa tastadyq. Qol sozym jerde shyńdary kókke shanshylǵan asqaq tau, sap túzegen áskerdei qaz-qatar ósken qaraǵailar.
Oidym-oidym jasyl jelek pen endi birde qyzǵylt, saryala kórpe jamylǵan kúzgi tabiǵattyń ásemdigi kóz súisintedi. Syldyrap aqqan móp-móldir tau suy, bir-birimen irgeles jaiylyp júrgen ainala tolǵan tórt túlik mal. Kólikte min joq, joldy-jolsyzben júiitkip keledi. Sol ekpinimizben Kóldeneń tartylǵan R-1 tsement toǵanyna (kanal) jetkende kilt tómen búrylyp sol toǵandy jaǵalai ońtústikke tike tarttyq.
Tóbe ústinde eki malshy jigittiń súlbasy kórindi. Toqań rulьdi joldan búryp jolsyzbenen sol tóbege qiyalai turasynan tartty. Pah, shirkin, UAZ-ik degenińiz kóliktiń tóresi ǵoi, tóbe basyna yshqyna shyǵyp álgi jigitterdiń qasyna kelip toqtadyq. Amandyq bilisken soń jón súrastyq, Baqtyǵali, Núrqat degen jigitterge meni tanystyrdy.
Ái, ainalaiyn qyr qazaǵy shirkin aqjúrek qoi, qalanyń tymyraiǵan, shikireigen pendeleri siyaqty emes, birdemde shúiirkelese kettik. Baqtyǵalidyń tau-tas, jer-su, jailau attary, qorǵan, obalar taǵy basqa qashan jáne qalai barǵandary turaly aitqan áńgimeleri meni birden qyzyqtyrdy. Ásirese, tau basyndaǵy Úitas ózeni jaǵasyndaǵy Meshittas turaly aitqandyǵy qatty áser etti.
Onyń aitysyna qaraǵanda: Keńestik zúlym sayasat kezindegi dinge qatań shekteu qoiǵanda zamanda dinine adal atalarymyz tau basynda tastan qalap meshit túrǵyzypty. Sol ainaladaǵy barlyq aǵaiyndar júma namazyn sonda jinalyp oqyǵan eken. Demek, búl degenińiz ótken HH ǵasyrdyń 25- 40 jyldaryna sáikes keledi. Iá, kommunistik qyzyl úkimet jergilikti din ókilderin, bi-bolystardy, bailardy qudalau, tárkileu nauqanyn birinen keiin birine jalǵap, sońynda 1931-1933 jyldary qoldan asharshylyq jasap qazaqty qynadai qyrǵany tarihtan málim. Osynau qyzyldar qyrǵyny turaly qazirgi kezde zertteuler júrgizilip, arhiv qújattary jariyalanyp, búqaralyq qúraldarda aitylyp ta, jazylyp ta júr. Kinofilьmder de túsirildi.
– «Tastan qalanǵan qabyrǵasy, ortaǵa qoiǵan dińgekteri áli túr» degende, meniń shydamai:
– «Barsaq qalai bolady..?» – degen sózime,
– «Ol jerge aparatyn jalǵyz ayaq joldy qázir qar basyp qaldy, jazda bolmasa» – dep, qysqa jauap qaiyrdy.
Ókinishke orai meshitti salǵan adamnyń aty-jónin bilmeitin bolyp shyqty.Taǵy biraz tuǵan óńirge qatysty biraz áńgimeni tilge tiek etken soń, olarmen qoshtasyp kólikke bettedik.
Sonymen tsement toǵandy jaǵalap eńiske qarai qúldilap otyryp Ospan sazǵa da jetip basyp óttik. Eki jaǵymyz da biik tóbe, betkeidegi qap-qara bolyp kúnge kúiip mailasqan qara tastarǵa kóz tigemiz. Sóitip, ne kerek alǵashqy petroglifti Toqań batys betkeiden tauyp suretke túsirip ákeldi. Qasymyzdaǵy Qaisar batyr da bizden qalysyp jatqan joq. Tastaǵy suretterdi bizden búryn kórse:
-
«…Mine taptym!..-dep, aiqailap, eki qolyn shapalaqtap shattanyp máz bolady.
-
«Oho, mynany Qaison tapty!» – dep, sol úshin tastaǵy petroglifpen
birge suretke túsirip edik, tipti kóz janary maqtanyshtan kúlimdep, quanyshpen núrlanǵan balǵyn júzi bal-búl jandy.
Sonymen oljamyz turaly aitar bolsam, mynadai petroglifterdi tauyp suretke túsirdik:
- Beimálim januarǵa sadaǵyn shirene tartyp, kezenip túrǵan ańshy
- adam;
- Endi biri múiizi arqasyn japqan tautekelerdiń sureti;
- Kelesi bir tasta bir top bolyp jaiylyp júrgen táueshkiler toby;
- Jabaiy arqarlar súlbasy beinelenipti.
- Taǵy bir tapqan oljamyz ayaǵy men qolyn ústap, sheńber jasap bilep
- túrǵan baqsynyń sureti;
- Endigi bir tasta qatarynan túrǵan úsh ań beinelenipti, mysyq túqymdas ańǵa úqsaidy (Qandai ań ekenin ajyrata almadyq, tau barysyna úqsaityn siyaqty), taǵy birshama tańbalardy taptyq.
Jalpy, suretterdiń kóneligi men ebedeisiz salynuyna qaraǵanda sol erte temir dáuirindegi ańǵa shyqqan suretshiniń qoltańbasy bolar dep topshyladym. Óitkeni, búl kezeńge tán suretterdiń basym kópshiligi osyndai ańshylyq kórinisteri men jabaiy ańdardan túrady. Oǵan alys-jaqyn ainaladaǵy úiilgen tas obalardy qosyńyz. Taǵy bir erekshelik, búnda úi januarlaryna jatatyn – jylqy, túie, qoi, eshki beineleri múlde kezdespedi.
Mine, osylai petroglifterdiń qyzyǵyna túsip Ospan sazymyz joǵaryda qalyp, Súlusaidy basyp ótip Jańa toǵannan biraq shyǵyptyq.
Sai bitip, at shaptyrym jáidaq jazyqqa úlasyp jatyr. Ainala tolǵan egistik jerler, toqtap demaldyq. Qaisar batyr qarny ashqan-au, shamasy:
-
«Ata qúrt bershi..» – dep, auzyn búrtityp Toqańa qarady.
Atasy qúrttan bir syndyryp berip edi sonymen máz bolyp otyrdy. Qylyǵy tátti búldirshin bizden qalmai ol da áńgimesin aituda… Kólik oryndyǵynyń qaltashasynan tauyp alǵan kartasy qolynda, úrtyndaǵy qúrty búlt-búlt etip, maǵan:
-
«…Kel, Áli karta oinaiyqshy…» dep qoyady, tátti balapan…
Sonymen sál tynystap alǵan soń, Toqańa qarap:
– Aldymyzda tarihqa qatysty taǵy ne bar? – dedim.
Ol sál oilandy da:
-
SHoinaq batyrdyń beiiti bar – dedi.
– Alys pa, qansha shaqyrym-degen súraǵyma.
-
SHamamen on shaqyrymdai, artyq bolmasa kem emes-dep jauap qatty.
– Kóliktiń janar maiy jete me, aidalada qalyp júrmeiik-dedim, kúlip.
Kólikten túsken Toqań arnaiy ólsheuish tayaǵyn janar mai bagyna salyp shyǵardy da, jetip qalar – dedi, senimsizdeu keiipte.
– Qoi onda úige qaitaiyq dedim, qysqa qaiyryp.
Biraq, baruymyz kerek, maqalamyz ayaqtalmai qalatyn boldy dedim, ózime ishtei. Ái, Toqań da zerek qoi, birden túsine qoiyp:
– Búiyrsa, erteń túskige baryp qaitaiyq – dedi.
Men, quana kelistim. Ne kerek, ertesi Toqań, shopyry Ersúltan úsheuimiz SHoinaq batyr babamyzdyń beiitine jol tarttyq. Jarkentten shyǵyp Túrpanǵa barar joldaǵy Qaradóńnen asqan soń alǵashqy búrylystan batysqa qarai búrylyp alyp, taǵy bir dóńnen asqan soń áskerilerdiń jattyǵu poligony «Tankadromdy» jaǵalai ótip, joǵary tau jaqqa bet túzedik. Kóp úzamai-aq, Kesik degen jerdegi batyr babamyzdyń ziratyna da kelip jettik. Jalpy, qarsy betkeidegi Kesik degen jerdi estigenim bolmasa birinshi ret kóruim. Zer salyp qaraǵan aqyl iesine úyadai ǵana – janǵa da, malǵa da jáili qútty qonys ekeni birden baiqalady eken.
Batyr babamyzdyń ziraty kezinde alty nemese tórt qanatty úlken kesene bolǵandyǵy baiqalady. Biiktigi 2-3 metrdei bolyp úiilgen topyraqtyń tóbesinde shiki kirpishterdiń qaldyǵy kórinedi. Syrty ainala temir qorshaumen qorshalǵan. Aq mramordan biiktigi kisi boiyndai, eni bir metrge juyq úlken belgitas qoiylypty. Onda: «Batyr, áulie. Aldanúly SHoinaq, 1800 – 1870 jyl, Ruy – Suan, onyń ishinde Ábsúgir. 1995 jyly Úsh Aral újymynyń atynan qoiyldy» degen sózder oiylyp jazylǵan.
Irgeles ólshemi 20h20 adym bolatyn syrty kezinde soqpamen qorshalǵan beiit túr. Soqpa qabyrǵa mújilip jermen jeksen bolypty. SHyǵys jaǵyndaǵy 20 m jerde dál qasyndaǵydai taǵy eki qorshalǵan beiitter shoǵyry bar eken. SHamamen qorshalǵan qorym ishinde bir áulettiń adamdary jerlengen boluy kerek. Eshqandai adam attary jazylǵan belgitas taba almadyq. Aralap shyǵyp, suretke tústik, keseneni de suretke túsirip adym.
Jalpy, SHoinaq batyr turaly ańyz áńgimelerdi bala kezden atam Ramazannan, anam Kúláihannan kóp estigen edim. Biraq, áulie babamyzdyń basyna baryp qúran baǵyshtaudyń sáti búgin túsipti. Ózi batyr, ózi áulie SHoinaq atamyz esimi ańyzǵa ainalǵan eren túlǵa ǵoi.
Sonau, 9-10 jasynan bastap-aq, at jarysqa qúnanyn qosyp «SHoinaq!», «SHoinaq!» – dep óz esimin úrandap báige alǵan kúnnen bastap el auzyna ilikken áulie adam. Alban SHormaq baidyń qyrǵyzdar barymtalap áketken malyn qaitarysqanda, qyrǵyzdardan oljaǵa kelgen eki Súlik qara júirik attardy alyp, keiin Úisin men Naiman arasyn tatulastyru úshin naiman dosyna atap túryp:
— «Búl qolqa seniki emes, búkil Naimandardyń Suanǵa salǵan qolqasy» dep bilemin dep, aǵaiyndy tatulyqqa, birlikke shaqyrǵan ǵibratty sózi keiingi úrpaqqa óshpes ónege. Kezinde Túrgen qorǵanyn kúshpen basyp alyp, ainalasyndaǵy qazaqtarǵa kún kórsetpegen sibe Sarambynynyń úreiin úshyryp júz túie, eki júz atqa artqan mal-múlkimen bir túnde Qorǵastyń ózeninen asyryp jibergen batyrlyǵy áli de úrpaq jadynda.
Jáne de tosynnan auylyn shauyp, ózin bailap-matap tútqynǵa alyp bara jatqan qytai sherikterinen áigili Úly Júzdiń súltany, Tezek tóreni qalai bosatyp alǵany turaly ǵajaiyp erlikteri sonau HIH ǵasyrdan ańyz bolyp bizge jetken aibarly, jaujúrek batyr.
Birde atań dańqyna qanyq bolǵan qytaidyń Ejen degen úlyǵy SHoinaqty qonaqqa shaqyryp qúrmettep kútip otyryp, dastarhan basynda:
– Óziń ishtei jaratpasań da Tezekti bizdiń sherikterdiń tútqynynan bosatyp aldyń, búnyńyzdy qalai túsinuge bolady batyrym..?-degen súraǵyna.
– Men Tezekti emes, qazaqtyń tóresin, yaǵni, qazaqtyń ar-namysyn tútqynnan bosatyp aldym – dep jauap qatqan eken.
Mine, qarasańyz ózi batyr, áulie, tolaǵai aqyldyń keni, sózge sheshen jáne elim, jerim dep soqqan júdyryqtai júregi bar, osyndai dara túlǵanyń ómiri keiingi úrpaq úshin máńgi ólmes ónege ǵoi, aǵaiyn!
Erdiń arysyn, eldiń namysyn oilap, basqynshy – qalmaq, sibe, qytai sekildi basqynshy jauǵa toqymdai jerdi taptatpaǵan jaujúrek bababalarymyz netken súńǵyla edi..!..
Sózimizdi qoryta kele, sonau erte temir dauirindegi tastaǵy tańbalar, surettterden bastau alyp, HIH ǵasyrdyń dara túlǵasy SHoinaq batyr Aldanúlynyń beiiti basyndaǵy tasqa basqan jazular, eldiń, jerdiń máńgilik tarihynyń aishyqty belgisi emes pe..?! Bizdiń Jarkent óńiriniń ótkeninen habar beretin óshpes tarihynyń qúpiyalary ashylyp áli de talai úrpaqqa ruhani azyq, úlgi, ónege bolary sózsiz. Demek, tasqa basylǵan tarih, máńgilik tarih..!!!
Qali Ibraiymjanov
Qazaqstan jurnalister odaǵynyń múshesi,
Ólketanushy, Jarkent qalasy.
