Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
  • Қазақ
  • توتە جازۋ
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný jartas sýretteri

Altaidai, jer qaida?

Altai – Qytai, Qazaqstan jäne Moŋǵoliıa aumaǵyn alyp jatqan alyp aimaq. Būl öŋır ejelden türkı jūrtynyŋ, köşpelı örkeniettıŋ ızı sairap jatqan, tarihy tereŋ meken retınde belgılı. Bız osy rette Altaidyŋ Qytai betındegı tarihi mūralarǵa, atap aitqanda baiyrǵy molalarǵa, tas müsınder men jartas suretterıne toqtalmaqpyz. Būl jädıgerler – sol öŋırdı erte däuırlerde mekendegen halyqtardyŋ tūrmys-tırşılıgınen, dünietanymy men mädenietınen syr şertetın qūndy qazyna.

admin
2026/03/19
jartas sýretteri
0
Алтайдай, жер қайда?

Altai – tabiǵaty kórkem, qoinauy qút, shejiresi tereń ólke. Erte zamannan beri búl aimaq saharadaǵy kóshpeli taipalar men úlystardyń tirshilik mekeni bolǵan. Osyny dáleldeitin eń basty aiǵaqtardyń biri – óńirde saqtalǵan baiyrǵy qorymdar, tas músinder men jartas suretteri.

Zertteushilerdiń paiymdauynsha, Altai óńirindegi tas molalar men jartas suretteriniń tarihy tym árige ketedi. Olardyń birsypyrasy osydan 5–6 myń jyl búrynǵy kóne tas dáuiriniń izimen sabaqtassa, endi bir bóligi keiingi dáuirlerge, tipti myń, chiń zamandaryna deiin jalǵasady. Demek, búl múralar – bir ǵana kezeńniń emes, birneshe tarihi dáuirdiń únsiz kuágeri.

Skifter, saqtar, ǵúndar, túrkiler – osy úly keńistikti ár kezeńde mekendegen kóshpeli júrttardyń izi Altaidan anyq baiqalady. Sondyqtan múndaǵy baiyrǵy zirattar men tas músinder jai ǵana arheologiyalyq nysan emes, halyqtyń ótken ómirinen syr shertetin tútas mádeni qabat.

Ejelgi júrt Altaidy tek qonys emes, ómirdiń ózegi etken. Osy jerde mal baqty, egin saldy, ań aulady, jaumen shaiqasty, qolóner damytty, senim-nanymyn, salt-dástúrin qalyptastyrdy. Oyu-órnek, músin, zergerlik, órim-keste sekildi ǵajaiyp óner túrleri de osy ortada órkendedi. Sondyqtan Altaidaǵy baiyrǵy múralardy tanu – sol halyqtardyń tarihyn, dúnietanymyn, mádeni sapasyn tanu degen sóz.

Búl kóne qorymdardan biz ótken dáuir adamdarynyń qalai ómir súrgenin, qandai keńistikti mekendegenin, qandai nanymǵa sengenin, tipti qandai jaǵdaida ómirden ótkenin de ańǵara alamyz. Sol sebepti búl múralar – ǵylym úshin de, últ jadyn saqtau úshin de asa qúndy derek.

Altaidyń ár túsynda baiyrǵy zirattar kóp úshyrasady. SHińgildiń Búlǵyny men Taikeshkeninen bastap, Báitik, Qaba, Jemeneidiń Sarqamyry, Bolbaǵaiy, Múztauyna deiingi keń alqapta múndai oryndar az emes. Sonyń ishinde baiyrǵy qorymdar kóbirek shoǵyrlanǵan óńirdiń biri – Altai qalasyna qarasty SHemirshek aimaǵy.

SHemirshektiń Qarashilik qystaǵyna jaqyn, Qarasu men Kúigenqora aralyǵyndaǵy tau bókterinde otyzdan astam baiyrǵy zirat ornalasqan. Olardyń keibiri aq taspen dóńgelete qorshalsa, endi biri qara taspen nemese kádimgi tastarmen tórtbúryshtap, keide sheńberlei qorshalǵan. Keibir qorymdardyń shyǵys jaǵyna biik tas ornatylyp, betine er nemese áiel beinesi qashalǵan. Uaqyt óte kele jauyn men jel mújigen bederler kómeski tartqanymen, olardyń kóne dáuirden syr shertetini anyq seziledi.

Osy zirattardyń ishinde kólemi men biiktigi jaǵynan erekshe kózge túsetin eki qorym bolǵany aitylady. Olardyń arasy shamamen júz metr. Bir qorym aq taspen qorshalyp, shyǵys jaǵynan kiretin túsy qaldyrylǵan, sol esikten úiindi tóbesine deiin tas tóselgen jol tartylǵan. Úiindiniń diametri shamamen 20 metr, biiktigi 2 metrge juyq. Tóbesine shyǵysqa qarata tas taq ornatylǵan. Ekinshi qorym da osyǵan úqsas, biraq qorshauy jai tastardan qalanǵan. Syrttai qaraǵan adamnyń ózine-aq búlardyń kóne dáuirdegi el bilegen ne asa mártebeli adamdarǵa arnalǵan belgiler ekeni ańǵarylady.

El auzyndaǵy úǵym boiynsha múndai kóne oryndar kieli sanalǵan. Júrt olardyń mańyn búzbaǵan, keshki ińirde, tań sáride jolamaǵan, balalaryn da jaqyndatpaǵan. «Kiesi atady» degen túsinik arqyly el búl múralardy ǵasyrlar boiy tabiǵi túrde qorǵap kelgen. Sonyń arqasynda talai belgi óz qalpyn úzaq saqtaǵan.

SHemirshektiń ózge óńirlerinde de múndai baiyrǵy qorymdar jii kezdesken. Tiirmennen tómengi jaqtaǵy óńirde, Kókshym qalashyǵynyń teristigi men Qońyrdóńniń ústinde otyz-qyryqtai kóne zirat bolǵan. Al Taralańmen shekaralas Qoskelinshek, Aqtam, Útybúlaq, Buylqy sekildi óńirlerde júzdegen qorym jatyr. Olardyń birqatarynyń topyraǵyn jel úshyryp, qorshau tastary ashylyp qalǵan. Keibiri jermen-jeksen bolyp barady.

SHemirshektiń Ertis jaq betindegi Qysań saiy men Qúrǵaqtoǵan aralyǵyndaǵy úzynsha kelgen jazyq dóń ústinde de ondaǵan baiyrǵy zirat bar. Olardyń belgileri áli de aiqyn saqtalǵan. Biiktigi 1–2 metr shamasynda, al irileriniń diametri 10 metrge deiin jetedi. Múnyń bári búl alqaptyń baǵzy dáuirde tirshilik qyzǵan mádeni orta bolǵanyn ańǵartady.

Altai saharasynan tas músinderdiń de aluan túri tabylady. Ásirese Altai qalasynyń SHemirshek auyly mańynda múndai músinder kóptep kezdesedi. Olardyń pishini de, kólemi de ártúrli. Biikteri 3 metrden assa, alasalary 40–50 santimetr shamasynda. Qazirgi zertteu nátijelerine súiensek, búl tas músinder jańa eranyń IV ǵasyrynan XI ǵasyrǵa deiingi aralyqta Altai óńirinde ómir súrgen Túrik qaǵanaty dáuiriniń dástúrli mádenietiniń júrnaǵy boluy yqtimal.

Jartas suretteri de – Altai múrasynyń asa qúndy bóligi. Búginde Altai tau silemderinen alpystan astam jerden jartas suretteriniń shoǵyry anyqtalǵan. Sonyń ishinde Altai qalasy shekarasyndaǵy Dulaty mańyndaǵy suretter erekshe nazar audartady. Onda tórt túlik mal, búǵy, arba, ań aulaǵan, mal baqqan, bi bilegen adamdar beinesi, túrli tańbalar men túrmys kórinisteri qashalyp salynǵan. Búl suretter ertedegi sahara taipalarynyń ómir salty men dúnietanymynan habar beredi. Sondyqtan olar arheologiyalyq ári etnografiyalyq zertteuler úshin baǵa jetpes múra sanalady.

Altai óńirinen tabylǵan ózge de kóne búiymdar az emes. Máselen, SHemirshektiń Temirbaqan jailauyndaǵy «Súirepsaldyń asuy» mańynan kishkene tas keli, tas kelsap, tas qanjar sekildi zattar tabylǵany aitylady. Sondai-aq Taralań jaqtan tas kúbi tabylǵan. Múnyń bári búl ólkede túrmysqa qajetti búiym jasau mádenietiniń de erte zamannan qalyptasqanyn baiqatady.

Qoryta aitqanda, Altai óńirindegi baiyrǵy molalar, tas músinder men jartas suretteri – osy aimaqty erte dáuirlerde mekendegen taipalar men úlystardyń bizge qaldyrǵan asyl múrasy. Olar – halyqtyń túrmysyn, dúnietanymyn, ruhani álemin, mádeni biigin tanytatyn qúndy arheologiyalyq derek.

Endeshe, Altaidyń qoinauyndaǵy osynau únsiz shejireni tanu, qorǵau jáne ǵylymi túrǵydan zertteu – ótkenge qúrmet, bolashaqqa amanat. Tasqa qashalǵan tarih joǵalmauǵa tiis. Óitkeni kóne múrany saqtau – últtyń ózin saqtau.

 

*Taqyrypqa túzdyq

SHyńjańnyń Altai qalasynan «búlan» jáne «ańshylyq» kórinisteri beinelengen jartas suretteri tabyldy
2015 jylǵy 15 mamyr, 18:48
Qytai jańalyqtar jelisi (China News Service)

15 mamyr kúni Altai qalalyq mádeni múralar basqarmasynan málim bolǵandai, Altai qalasyna qarasty Handegat auyldyq okruginiń Dabulehat auylynan juyrda «búlan» jáne «ańshylyq» kórinisterin beineleitin januarlar men adam keskinderi qashalǵan jartas suretteri tabylǵan. Búl – 2009 jylǵy úshinshi jalpyúlttyq mádeni múralar sanaǵynan beri Altai qalasy aumaǵynda alǵash ret anyqtalǵan eń iri jartas suretteri shoǵyry.

Jańadan tabylǵan búl jartas suretterin jergilikti malshy Batbaiyr bir joly mal baǵyp júrip, kezdeisoq baiqap qalǵan.

Altai tau jotasy soltústik-batysta Batys Sibirden bastalyp, SHyńjańnyń Altai aimaǵyn basyp ótip, ońtústik-shyǵysta Mońǵoliyaǵa deiin sozylyp jatyr. Úzyndyǵy shamamen 2000 shaqyrymǵa jetetin osy asqaq ta tik jartasty taularda ejelgi kóshpeli taipalar mol jartas suretterin qaldyrǵan.

Tilshi jartas suretteri ornalasqan jerde bolǵanda, búl joly tabylǵan suretterdiń eki jerde shoǵyrlanǵanyn kórgen. Eki orynnyń araqashyqtyǵy shamamen 100 metr. Sonyń birinde bir ǵana januar beinelengen. Búl – búlannyń beinesi. Surette eki búlan bar: biri – erkek, biri – úrǵashy. Erkek búlannyń múiizi salaly, úlken etip beinelengen, al úrǵashysy oǵan qaraǵanda kishirek. Jalpy surettegi syzyqtar jatyq, beine kórkem ári úilesimdi qashalǵan.

Ekinshi jartas sureti tik jartastyń quystau betinde ornalasqan. Jalpy aumaǵy shamamen 5–6 sharshy metr. Búl jerde adam men januarlar beinesi jiirek qashalyp, ańshynyń ań aulauy, kóshpeli túrmys kórinisteri sekildi mazmúndar bederlengen.

Altai qalalyq mádeni múralar basqarmasynyń bastyǵy Lyao SHaochjenьniń aituynsha, búl joly tabylǵan «búlan» jartas sureti jergilikti SHieteerle úńgirindegi búlan beinesine úqsaidy. Alaida múiizinde aiyrmashylyq bar: búrynǵy surettegi búlan múiizi tikteu kelse, búl joly tabylǵan búlannyń múiizi iile beinelengen jáne keskini anaǵúrlym shynaiy, áserli.

Málimetterge qaraǵanda, Altai aimaǵynda jartas suretteri óte mol saqtalǵan. Jimynai audanynan, Habahy audanynan, Altai qalasynan bastap, aimaqtyń eń shyǵysyndaǵy CHińhy audanyna deiin tauly óńirdiń bárinen jartas suretteri úshyrasady. Sondyqtan búl ólke «Altai tauynyń myń shaqyrymdyq jartas suretteri dálizi» degen ásem atauǵa ie.

«Ókinishke qarai, búl joly tabylǵan jartas suretteri belgili bir dárejede búlingen. Bizdiń kóp jylǵy múra qorǵau tájiribemizge súiensek, oǵan tabiǵi faktorlar da, adam áreketi de áser etken. Búl jartas suretteri dala kóshpelileriniń mádenieti, tarihy, salt-dástúri men túrmysyn zertteude asa mańyzdy. Sondyqtan búginge jetken búl múralar óte qúndy. Aldaǵy uaqytta mádeni múra mekemeleri olardy arnaiy qorǵauǵa alady», — dedi Lyao SHaochjenь.

Tilshiniń anyqtauynsha, Handegat auyly – Altai qalasyndaǵy jalǵyz mońǵol últy shoǵyrlanǵan auyldyq okrug. «Handegat» sózi mońǵol tilinde «búlan» degen maǵynany bildiredi. Jergilikti qariyalardyń aituynsha, búl óńir ertede búlannyń mekeni bolǵan. Adam sirek qonystanǵan zamandarda múnda úiir-úiir búlan jaiylyp júrgen. Alaida tabiǵi jaǵdailardyń ózgeruine bailanysty búlan áldeqashan búl óńirden joǵalyp, tek ańyz bolyp qalǵan.

«Jańadan tabylǵan búlan jartas sureti erte zamanda Handegat óńirinde búlannyń óte kóp bolǵanyn kórsetedi. Demek, búl januarlar kóne adamdarǵa tereń áser qaldyrǵandyqtan, olar ony jartas betine qashap qaldyrǵan. Búl belgili bir deńgeide “Handegat” atauynyń qaidan shyqqanyn da dáleldei túsedi», — dedi Handegat auyldyq partiya komitetiniń múshesi Bolat Ularatai.

Qajet Andas,

«Q-Andas» aqparattyq agenttigi

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 1
Жартас суреттерінің жаңа шоғыры анықталды
jartas sýretteri

Jartas suretteriniń jańa shoǵyry anyqtaldy

February 15, 2025
ЫРҒАЙЛЫ  САЙ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІ
jartas sýretteri

YRǴAILY SAI JARTAS SURETTERI

May 30, 2025
jartas sýretteri

OSPAN SAZYNDAǴY JARTAS SURETTERI

February 16, 2025
ТАЛДЫ  ЖАРТАС СУРЕТТЕРІ
jartas sýretteri

TALDY JARTAS SURETTERI

May 30, 2025
КҮПКІ ЖАРТАС СУРЕТТЕРІ
jartas sýretteri

KÚPKI JARTAS SURETTERI

May 30, 2025
jartas sýretteri

NAIZATAPQAN JARTAS SURETTERI

May 30, 2025
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
Біз үшін қастерлі есім

Biz úshin qasterli esim

April 16, 2026

Шәкірт мақтанышына айналған

SHákirt maqtanyshyna ainalǵan

April 16, 2026

Жаркент уезі (1926 жылғы мәлімет бойынша)

Jarkent uezi (1926 jylǵy málimet boiynsha)

April 16, 2026

Елдіктің жолы

Eldiktiń joly

April 16, 2026

Саяқ болыс Бұланбайұлы

Sayaq bolys Búlanbaiúly

April 15, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2025. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • Қазақ
  • توتە جازۋ
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz