التاي – تابيعاتى كوركەم، قويناۋى قۇت، شەجىرەسى تەرەڭ ولكە. ەرتە زاماننان بەرى بۇل ايماق ساحاراداعى كوشپەلى تايپالار مەن ۇلىستاردىڭ تىرشىلىك مەكەنى بولعان. وسىنى دالەلدەيتىن ەڭ باستى ايعاقتاردىڭ ءبىرى – وڭىردە ساقتالعان بايىرعى قورىمدار، تاس مۇسىندەر مەن جارتاس سۋرەتتەرى.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، التاي وڭىرىندەگى تاس مولالار مەن جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ تاريحى تىم ارىگە كەتەدى. ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى وسىدان 5–6 مىڭ جىل بۇرىنعى كونە تاس ءداۋىرىنىڭ ىزىمەن ساباقتاسسا، ەندى ءبىر بولىگى كەيىنگى داۋىرلەرگە، ءتىپتى مىڭ، چيڭ زاماندارىنا دەيىن جالعاسادى. دەمەك، بۇل مۇرالار – ءبىر عانا كەزەڭنىڭ ەمەس، بىرنەشە تاريحي ءداۋىردىڭ ءۇنسىز كۋاگەرى.
سكيفتەر، ساقتار، عۇندار، تۇركىلەر – وسى ۇلى كەڭىستىكتى ءار كەزەڭدە مەكەندەگەن كوشپەلى جۇرتتاردىڭ ءىزى التايدان انىق بايقالادى. سوندىقتان مۇنداعى بايىرعى زيراتتار مەن تاس مۇسىندەر جاي عانا ارحەولوگيالىق نىسان ەمەس، حالىقتىڭ وتكەن ومىرىنەن سىر شەرتەتىن تۇتاس مادەني قابات.
ەجەلگى جۇرت التايدى تەك قونىس ەمەس، ءومىردىڭ وزەگى ەتكەن. وسى جەردە مال باقتى، ەگىن سالدى، اڭ اۋلادى، جاۋمەن شايقاستى، قولونەر دامىتتى، سەنىم-نانىمىن، سالت-ءداستۇرىن قالىپتاستىردى. ويۋ-ورنەك، ءمۇسىن، زەرگەرلىك، ءورىم-كەستە سەكىلدى عاجايىپ ونەر تۇرلەرى دە وسى ورتادا وركەندەدى. سوندىقتان التايداعى بايىرعى مۇرالاردى تانۋ – سول حالىقتاردىڭ تاريحىن، دۇنيەتانىمىن، مادەني ساپاسىن تانۋ دەگەن ءسوز.
بۇل كونە قورىمداردان ءبىز وتكەن ءداۋىر ادامدارىنىڭ قالاي ءومىر سۇرگەنىن، قانداي كەڭىستىكتى مەكەندەگەنىن، قانداي نانىمعا سەنگەنىن، ءتىپتى قانداي جاعدايدا ومىردەن وتكەنىن دە اڭعارا الامىز. سول سەبەپتى بۇل مۇرالار – عىلىم ءۇشىن دە، ۇلت جادىن ساقتاۋ ءۇشىن دە اسا قۇندى دەرەك.
التايدىڭ ءار تۇسىندا بايىرعى زيراتتار كوپ ۇشىراسادى. شىڭگىلدىڭ بۇلعىنى مەن تايكەشكەنىنەن باستاپ، بايتىك، قابا، جەمەنەيدىڭ سارقامىرى، بولباعايى، مۇزتاۋىنا دەيىنگى كەڭ القاپتا مۇنداي ورىندار از ەمەس. سونىڭ ىشىندە بايىرعى قورىمدار كوبىرەك شوعىرلانعان ءوڭىردىڭ ءبىرى – التاي قالاسىنا قاراستى شەمىرشەك ايماعى.
شەمىرشەكتىڭ قاراشىلىك قىستاعىنا جاقىن، قاراسۋ مەن كۇيگەنقورا ارالىعىنداعى تاۋ بوكتەرىندە وتىزدان استام بايىرعى زيرات ورنالاسقان. ولاردىڭ كەيبىرى اق تاسپەن دوڭگەلەتە قورشالسا، ەندى ءبىرى قارا تاسپەن نەمەسە كادىمگى تاستارمەن ءتورتبۇرىشتاپ، كەيدە شەڭبەرلەي قورشالعان. كەيبىر قورىمداردىڭ شىعىس جاعىنا بيىك تاس ورناتىلىپ، بەتىنە ەر نەمەسە ايەل بەينەسى قاشالعان. ۋاقىت وتە كەلە جاۋىن مەن جەل مۇجىگەن بەدەرلەر كومەسكى تارتقانىمەن، ولاردىڭ كونە داۋىردەن سىر شەرتەتىنى انىق سەزىلەدى.
وسى زيراتتاردىڭ ىشىندە كولەمى مەن بيىكتىگى جاعىنان ەرەكشە كوزگە تۇسەتىن ەكى قورىم بولعانى ايتىلادى. ولاردىڭ اراسى شامامەن ءجۇز مەتر. ءبىر قورىم اق تاسپەن قورشالىپ، شىعىس جاعىنان كىرەتىن تۇسى قالدىرىلعان، سول ەسىكتەن ءۇيىندى توبەسىنە دەيىن تاس توسەلگەن جول تارتىلعان. ءۇيىندىنىڭ ديامەترى شامامەن 20 مەتر، بيىكتىگى 2 مەترگە جۋىق. توبەسىنە شىعىسقا قاراتا تاس تاق ورناتىلعان. ەكىنشى قورىم دا وسىعان ۇقساس، بىراق قورشاۋى جاي تاستاردان قالانعان. سىرتتاي قاراعان ادامنىڭ وزىنە-اق بۇلاردىڭ كونە داۋىردەگى ەل بيلەگەن نە اسا مارتەبەلى ادامدارعا ارنالعان بەلگىلەر ەكەنى اڭعارىلادى.
ەل اۋزىنداعى ۇعىم بويىنشا مۇنداي كونە ورىندار كيەلى سانالعان. جۇرت ولاردىڭ ماڭىن بۇزباعان، كەشكى ىڭىردە، تاڭ سارىدە جولاماعان، بالالارىن دا جاقىنداتپاعان. «كيەسى اتادى» دەگەن تۇسىنىك ارقىلى ەل بۇل مۇرالاردى عاسىرلار بويى تابيعي تۇردە قورعاپ كەلگەن. سونىڭ ارقاسىندا تالاي بەلگى ءوز قالپىن ۇزاق ساقتاعان.
شەمىرشەكتىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە مۇنداي بايىرعى قورىمدار ءجيى كەزدەسكەن. تيىرمەننەن تومەنگى جاقتاعى وڭىردە، كوكشىم قالاشىعىنىڭ تەرىستىگى مەن قوڭىردوڭنىڭ ۇستىندە وتىز-قىرىقتاي كونە زيرات بولعان. ال تارالاڭمەن شەكارالاس قوسكەلىنشەك، اقتام، ۇتىبۇلاق، بۋىلقى سەكىلدى وڭىرلەردە جۇزدەگەن قورىم جاتىر. ولاردىڭ بىرقاتارىنىڭ توپىراعىن جەل ۇشىرىپ، قورشاۋ تاستارى اشىلىپ قالعان. كەيبىرى جەرمەن-جەكسەن بولىپ بارادى.
شەمىرشەكتىڭ ەرتىس جاق بەتىندەگى قىساڭ سايى مەن قۇرعاقتوعان ارالىعىنداعى ۇزىنشا كەلگەن جازىق ءدوڭ ۇستىندە دە ونداعان بايىرعى زيرات بار. ولاردىڭ بەلگىلەرى ءالى دە ايقىن ساقتالعان. بيىكتىگى 1–2 مەتر شاماسىندا، ال ىرىلەرىنىڭ ديامەترى 10 مەترگە دەيىن جەتەدى. مۇنىڭ ءبارى بۇل القاپتىڭ باعزى داۋىردە تىرشىلىك قىزعان مادەني ورتا بولعانىن اڭعارتادى.
التاي ساحاراسىنان تاس مۇسىندەردىڭ دە الۋان ءتۇرى تابىلادى. اسىرەسە التاي قالاسىنىڭ شەمىرشەك اۋىلى ماڭىندا مۇنداي مۇسىندەر كوپتەپ كەزدەسەدى. ولاردىڭ ءپىشىنى دە، كولەمى دە ءارتۇرلى. بيىكتەرى 3 مەتردەن اسسا، الاسالارى 40–50 سانتيمەتر شاماسىندا. قازىرگى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك، بۇل تاس مۇسىندەر جاڭا ەرانىڭ IV عاسىرىنان XI عاسىرعا دەيىنگى ارالىقتا التاي وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن تۇرىك قاعاناتى ءداۋىرىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ جۇرناعى بولۋى ىقتيمال.
جارتاس سۋرەتتەرى دە – التاي مۇراسىنىڭ اسا قۇندى بولىگى. بۇگىندە التاي تاۋ سىلەمدەرىنەن الپىستان استام جەردەن جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ شوعىرى انىقتالعان. سونىڭ ىشىندە التاي قالاسى شەكاراسىنداعى دۋلاتى ماڭىنداعى سۋرەتتەر ەرەكشە نازار اۋدارتادى. وندا ءتورت تۇلىك مال، بۇعى، اربا، اڭ اۋلاعان، مال باققان، بي بيلەگەن ادامدار بەينەسى، ءتۇرلى تاڭبالار مەن تۇرمىس كورىنىستەرى قاشالىپ سالىنعان. بۇل سۋرەتتەر ەرتەدەگى ساحارا تايپالارىنىڭ ءومىر سالتى مەن دۇنيەتانىمىنان حابار بەرەدى. سوندىقتان ولار ارحەولوگيالىق ءارى ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەر ءۇشىن باعا جەتپەس مۇرا سانالادى.
التاي وڭىرىنەن تابىلعان وزگە دە كونە بۇيىمدار از ەمەس. ماسەلەن، شەمىرشەكتىڭ تەمىرباقان جايلاۋىنداعى «سۇيرەپسالدىڭ اسۋى» ماڭىنان كىشكەنە تاس كەلى، تاس كەلساپ، تاس قانجار سەكىلدى زاتتار تابىلعانى ايتىلادى. سونداي-اق تارالاڭ جاقتان تاس كۇبى تابىلعان. مۇنىڭ ءبارى بۇل ولكەدە تۇرمىسقا قاجەتتى بۇيىم جاساۋ مادەنيەتىنىڭ دە ەرتە زاماننان قالىپتاسقانىن بايقاتادى.
قورىتا ايتقاندا، التاي وڭىرىندەگى بايىرعى مولالار، تاس مۇسىندەر مەن جارتاس سۋرەتتەرى – وسى ايماقتى ەرتە داۋىرلەردە مەكەندەگەن تايپالار مەن ۇلىستاردىڭ بىزگە قالدىرعان اسىل مۇراسى. ولار – حالىقتىڭ تۇرمىسىن، دۇنيەتانىمىن، رۋحاني الەمىن، مادەني بيىگىن تانىتاتىن قۇندى ارحەولوگيالىق دەرەك.
ەندەشە، التايدىڭ قويناۋىنداعى وسىناۋ ءۇنسىز شەجىرەنى تانۋ، قورعاۋ جانە عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ – وتكەنگە قۇرمەت، بولاشاققا امانات. تاسقا قاشالعان تاريح جوعالماۋعا ءتيىس. ويتكەنى كونە مۇرانى ساقتاۋ – ۇلتتىڭ ءوزىن ساقتاۋ.
*تاقىرىپقا تۇزدىق
شىڭجاڭنىڭ التاي قالاسىنان «بۇلان» جانە «اڭشىلىق» كورىنىستەرى بەينەلەنگەن جارتاس سۋرەتتەرى تابىلدى
2015 جىلعى 15 مامىر، 18:48
قىتاي جاڭالىقتار جەلىسى (China News Service)
15 مامىر كۇنى التاي قالالىق مادەني مۇرالار باسقارماسىنان ءمالىم بولعانداي، التاي قالاسىنا قاراستى حاندەگات اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ دابۋلەحات اۋىلىنان جۋىردا «بۇلان» جانە «اڭشىلىق» كورىنىستەرىن بەينەلەيتىن جانۋارلار مەن ادام كەسكىندەرى قاشالعان جارتاس سۋرەتتەرى تابىلعان. بۇل – 2009 جىلعى ءۇشىنشى جالپىۇلتتىق مادەني مۇرالار ساناعىنان بەرى التاي قالاسى اۋماعىندا العاش رەت انىقتالعان ەڭ ءىرى جارتاس سۋرەتتەرى شوعىرى.
جاڭادان تابىلعان بۇل جارتاس سۋرەتتەرىن جەرگىلىكتى مالشى باتبايىر ءبىر جولى مال باعىپ ءجۇرىپ، كەزدەيسوق بايقاپ قالعان.
التاي تاۋ جوتاسى سولتۇستىك-باتىستا باتىس سىبىردەن باستالىپ، شىڭجاڭنىڭ التاي ايماعىن باسىپ ءوتىپ، وڭتۇستىك-شىعىستا موڭعولياعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر. ۇزىندىعى شامامەن 2000 شاقىرىمعا جەتەتىن وسى اسقاق تا تىك جارتاستى تاۋلاردا ەجەلگى كوشپەلى تايپالار مول جارتاس سۋرەتتەرىن قالدىرعان.
ءتىلشى جارتاس سۋرەتتەرى ورنالاسقان جەردە بولعاندا، بۇل جولى تابىلعان سۋرەتتەردىڭ ەكى جەردە شوعىرلانعانىن كورگەن. ەكى ورىننىڭ اراقاشىقتىعى شامامەن 100 مەتر. سونىڭ بىرىندە ءبىر عانا جانۋار بەينەلەنگەن. بۇل – بۇلاننىڭ بەينەسى. سۋرەتتە ەكى بۇلان بار: ءبىرى – ەركەك، ءبىرى – ۇرعاشى. ەركەك بۇلاننىڭ ءمۇيىزى سالالى، ۇلكەن ەتىپ بەينەلەنگەن، ال ۇرعاشىسى وعان قاراعاندا كىشىرەك. جالپى سۋرەتتەگى سىزىقتار جاتىق، بەينە كوركەم ءارى ۇيلەسىمدى قاشالعان.
ەكىنشى جارتاس سۋرەتى تىك جارتاستىڭ قۋىستاۋ بەتىندە ورنالاسقان. جالپى اۋماعى شامامەن 5–6 شارشى مەتر. بۇل جەردە ادام مەن جانۋارلار بەينەسى جيىرەك قاشالىپ، اڭشىنىڭ اڭ اۋلاۋى، كوشپەلى تۇرمىس كورىنىستەرى سەكىلدى مازمۇندار بەدەرلەنگەن.
التاي قالالىق مادەني مۇرالار باسقارماسىنىڭ باستىعى لياو ءشاوچجەننىڭ ايتۋىنشا، بۇل جولى تابىلعان «بۇلان» جارتاس سۋرەتى جەرگىلىكتى شيەتەەرلە ۇڭگىرىندەگى بۇلان بەينەسىنە ۇقسايدى. الايدا مۇيىزىندە ايىرماشىلىق بار: بۇرىنعى سۋرەتتەگى بۇلان ءمۇيىزى تىكتەۋ كەلسە، بۇل جولى تابىلعان بۇلاننىڭ ءمۇيىزى يىلە بەينەلەنگەن جانە كەسكىنى اناعۇرلىم شىنايى، اسەرلى.
مالىمەتتەرگە قاراعاندا، التاي ايماعىندا جارتاس سۋرەتتەرى وتە مول ساقتالعان. جيمىناي اۋدانىنان، حاباحى اۋدانىنان، التاي قالاسىنان باستاپ، ايماقتىڭ ەڭ شىعىسىنداعى چيڭحى اۋدانىنا دەيىن تاۋلى ءوڭىردىڭ بارىنەن جارتاس سۋرەتتەرى ۇشىراسادى. سوندىقتان بۇل ولكە «التاي تاۋىنىڭ مىڭ شاقىرىمدىق جارتاس سۋرەتتەرى ءدالىزى» دەگەن اسەم اتاۋعا يە.
«وكىنىشكە قاراي، بۇل جولى تابىلعان جارتاس سۋرەتتەرى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بۇلىنگەن. ءبىزدىڭ كوپ جىلعى مۇرا قورعاۋ تاجىريبەمىزگە سۇيەنسەك، وعان تابيعي فاكتورلار دا، ادام ارەكەتى دە اسەر ەتكەن. بۇل جارتاس سۋرەتتەرى دالا كوشپەلىلەرىنىڭ مادەنيەتى، تاريحى، سالت-ءداستۇرى مەن تۇرمىسىن زەرتتەۋدە اسا ماڭىزدى. سوندىقتان بۇگىنگە جەتكەن بۇل مۇرالار وتە قۇندى. الداعى ۋاقىتتا مادەني مۇرا مەكەمەلەرى ولاردى ارنايى قورعاۋعا الادى»، — دەدى لياو شاوچجەن.
ءتىلشىنىڭ انىقتاۋىنشا، حاندەگات اۋىلى – التاي قالاسىنداعى جالعىز موڭعول ۇلتى شوعىرلانعان اۋىلدىق وكرۋگ. «حاندەگات» ءسوزى موڭعول تىلىندە «بۇلان» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. جەرگىلىكتى قاريالاردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ءوڭىر ەرتەدە بۇلاننىڭ مەكەنى بولعان. ادام سيرەك قونىستانعان زامانداردا مۇندا ءۇيىر-ءۇيىر بۇلان جايىلىپ جۇرگەن. الايدا تابيعي جاعدايلاردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بۇلان الدەقاشان بۇل وڭىردەن جوعالىپ، تەك اڭىز بولىپ قالعان.
«جاڭادان تابىلعان بۇلان جارتاس سۋرەتى ەرتە زاماندا حاندەگات وڭىرىندە بۇلاننىڭ وتە كوپ بولعانىن كورسەتەدى. دەمەك، بۇل جانۋارلار كونە ادامدارعا تەرەڭ اسەر قالدىرعاندىقتان، ولار ونى جارتاس بەتىنە قاشاپ قالدىرعان. بۇل بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە “حاندەگات” اتاۋىنىڭ قايدان شىققانىن دا دالەلدەي تۇسەدى»، — دەدى حاندەگات اۋىلدىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولات ۋلاراتاي.
قاجەت انداس،
«Q-Andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى
