پەتروگليفتەر – قازاق دالاسىنداعى ۆتكەن عاسىرلاردان سىر شەرتەتىن ەڭ قۇندى جەدىگەرلەردىڭ بىرى. «جەتىسۋ» ۆلكەتانۋشىلار ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۆلكەتانۋشىلارى جۇرت نازارىنا تۈسپەگەن تاعى بىر جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ شوعىرىن انىقتادى. اشۋتاس تاۋىنداعى سارىبۇلاق شاتقالى قولا, ساق, تۈركى كەزەڭىنەن باستاپ حالىق جيى قونىستانعان اۋماقتىڭ بىرى. ونى وسى اۋماقتاعى ەجەلگى قونىستار ماڭىنداعى بۇعى, تاۋتەكە, قوزعالىستاعى جىرتقىش اڭدار جەنە ات مىنگەن, الاۋدى قورشاي بيلەگەن, اڭ اۋلاعان ادامدار بەينەلەنگەن انترومورفتى سۋرەتتەر ايعاقتايدى.
سارىبۇلاق اۋىلىنىڭ اينالاسى تۇنىپ تۇرعان جارتاس سۋرەتتەرىنە باي. ۆكىنىشكە قاراي, وسى تاريحي جەدىگەرلەر ەلى كۈنگە ەسەپكە الىنىپ, ەڭبەكتەرگە ەنگەن جوق. جالپى سارىبۇلاق اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى جارتاس سۋرەتتەرىن تۆمەندەگىدەي بىرنەشە توپقا توپتاستىرۋعا بولادى.
ى. اشۋتاس تاۋىنىڭ سولتۈستىك-باتىس بۆلىگىندەگى سارىبۇلاق شاتقالىنداعى جۆڭكەباي جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ شوعىرى.
ىى. مالايسارى تاۋىنىڭ سولتۈستىك بەتكەيىندەگى تەسىكتاس تابيعات ەسكەرتكىشىنىڭ ماڭىنداعى قولا, ساق, تۈركى كەزەڭدەرىنىڭ بەتى تەگىس جارتاستارعا قاشالعان سۋرەتتەر.
ىىى. جاپانقۇدىق قونىسىنىڭ اۋماعىنداعى شوقىداعى سۋرەتتەر.
بۇل ماڭداعى نەگىزگى جەدىگەر – جاقپار تاستار بەتىندەگى پەتروگليف. جارتاسقا قاشاپ سالىنعان سانسىز سۋرەتتەر گالەرەياسى نەگىزىنەن قولا دەۋىرىنە تەن. ولار ارقارلى, مالايسارى جوتالارىنداعى, تالدىقورعان ىرگەسىندەگى قىزىلتاس, ۈيتاس, ەسكەلدى اۋدانىنا قاراستى ەشكىۆلمەس جارتاس سۋرەتتەرىمەن تەرەڭ قاتىناسى بار. تاعى بىر ەرەكشەلىگى, جەدىگەرلەر وسى ۆلكەدە ادامزات مەدەنيەتىنىڭ باستاۋ العاندىعىن دا ايعاقتايدى.
دەمەك, سارىبۇلاق اۋىلى – بايىرعى ساق, عۇن, تۈركى دەۋىرىندەگى بابالار ۆركەنيەتىنىڭ تابى قالعان تاريحي قونىس. سارىبۇلاق شاتقالىنداعى جارتاس سۋرەتتەرى جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ قۇرامداس بۆلىگى جەنە ونى باسقا جەرلەردەن كەزدەستىرە بەرمەيتىن جاڭا بەينەلەرمەن تولىقتىرا تۈسەدى. جالپى, جۆڭكەبايداعى تاستاعى بەينەلەردىڭ بەرى پيكەتاج تەحنيكاسىندا, كەيبىرىنىڭ تەمىر اسپاپتىڭ كۆمەگىمەن نەمەسە تاسپەن ويىپ سالىنعانىن بايقايمىز.
تاستاعى سۋرەتتەردىڭ عىلىمي-تانىمدىق نەگىزدەرى دە جەتكىلىكتى. زەر سالا قاراساق, حالىقتىق كۆركەمۆنەرمەن قاتىستى جارتاس سۋرەتتەرىندەگى شەبەرلىك, قاراپايىم سىزىلعان ادام تۇرقى جەنە تاسقا بەدەرلەنگەن رۋ-تايپالاردىڭ تاڭباسى, ادام, جىلقى, سيىر, بۇعى, كەرۋەن سۋرەتتەرى ۈلكەن شەبەرلىك پەن تاباندىلىقتى جەنە جوعارى دەڭگەيدەگى تالعامپازدىقتى كۆرسەتەدى. جارتاستا قاشاپ سالىنعان سۋرەتتەردىڭ ەندى بىرەۋلەرى قازاقتىڭ تايپالىق-رۋلىق بىرلەستىگىن بىلدىرەتىن ايقىنداما – تاڭبالى بەلگىلەر. بۇل ەربىر قازاق رۋىنىڭ شىعۋ تەگىن, كۆرشىنىڭ تۋىستىق تۇرعىداعى جاقىندىعىن, سونداي-اق, حالىقتىڭ تاريحي جاعدايىن جەنە شارۋاشىلىق جۈرگىزۋ تەسىلىن كۆرسەتۋ نيەتىمەن كەڭ كۆلەمدە قالىپتاسقان بەلگى. جۆڭكەباي جازىعىنان ساق كەزەڭى مەن بىزدىڭ زامانىمىزدىڭ حV عاسىرىن قامتيتىن كۆپتەگەن قورعانداردى كەزدەستىرۋگە بولادى.
جۆڭكەبايداعى سۋرەتتەر شاعىن جارتاس تاقتالارىنىڭ وڭتۈستiك جەنە وڭتۈستiك-باتىس بەتكەيلەرiنە قاشاپ سالىنعان. سۋرەتتەردiڭ اراسىندا ادامداردىڭ جەنە جانۋارلاردىڭ بەينەلەرi كەزدەسەدi. كۆپبەينەلi ۈلكەن كومپوزيتسييالاردان ەشكi جەنە ارقار اۋلاۋ كۆpiنicتepiن كۆرۋگە بولادى. بۇل سۋرەتتەر الاسا جاقپار تاستاردىڭ بەتiنە سالىنعان.
سارىبۇلاق جارتاس سۋرەتتەرىن زەردەلەۋ بارىسىندا ەجەلگى سۋرەتشىلەردىڭ شەبەر جاساعانى ارقاردىڭ نەمەسە قوشقاردىڭ باسى, مۈيىزى. ول زەرگەرلىك ىستەر (جۈزىكتە, بىلەزىكتە, مويىن القادا, شولپىدا) جيى كەزدەسەدى. بۇل ەجەلگى دەستۈر قازاق زامانىنا جەتىپ, «قوشقارمۈيىز» قازاق ۆنەرىنىڭ ۇلتتىق تۈرىنە اينالدى.
دەمەك, جارتاس بەتىندەگى سۋرەتتەردىڭ مازمۇنى بىردەن-بىرگە بايىپ, وقيعاسى كەمەلدەنىپ وتىرعان. بۇعان ەۋەلى ەرتەدەگى سىزبالار مەن كەيىنگى سىزبالارداعى ايىرماشىلىق دەلەل بولا الادى. مىسالى, العاشقى سىزبالاردا جالعىز ادام نەمەسە اڭ, تاعى باسقا دا زات بەينەلەنسە, كەيىن كەلە جىرتقىش اڭدارمەن بولعان كۈرەس, تابىنداعى مالدى قورعاۋ جولىنداعى ەرلىك انىق كۆرسەتىلەدى. سارىبۇلاقتاعى جارتاس سۋرەتىندە ساداق تارتىپ تۇرعان اداممەن بىرگە جەبەلەردىڭ ۇشۋ باعىتىن كۆرسەتكەن سۋرەتتەر ۆتە كۆپ.
دەسە دە جارتاس بەتىندەگى ەجەلگى ستيلь بىرتىندەپ قۇلدىراعانىمەن قازاق حالقىنىڭ سۋرەت ۆنەرىن ۆزىندىك ۆزگەشەلىگىمەن تاريحقا تاڭبالاپ كەتتى. جالپى, پەتروگليفتەر مۇراسى جاعىنان قازاقستانعا تەڭ كەلەر ەل جوق دەۋگە دە بولادى. ونى ايالاپ-ساقتاۋ عانا باستى مىندەت. دەسەك تە سارىبۇلاق جارتاس سۋرەتتەرى ورنالاسقان جەرلەردەن دە ۋانداليزمنىڭ بەلگىلەرىن كەزدەستىردىك.
ەلەمدىك تەجىريبەگە سۈيەنسەك, نورۋەگييا, شۋەتسييا سەكىلدى سكانديناۋييا ەلدەرى مەملەكەتتەگى ەر ەسكەرتكىشتى مەملەكەت قازىناسى دەپ ساناپ, التىننان ارتىق قورعايدى ەكەن. تىپتى فرانتسييا مەملەكەتىندەگى ۈڭگىر ىشىندەگى وسىنداي پەتروگليفتەردى تۋريستىك مەكەنگە اينالدىرىپ, كەلۋشىلەردىڭ اۋزىنان بۆلىنگەن اۋانىڭ ەسەرىنەن پەتروگليفتەرگە زاقىم تييۇى مۈمكىن دەپ, ەسكەرتكىشتەردىڭ جاساندى كۆشىرمەسىن جاساپ, تۋريستەردى سوندا جىبەرەدى ەكەن.
ەل اۋماعىندا ەجەلگى ۈڭگىر سۋرەتتەرىنىڭ قانشا شوعىرى بار ەكەنى ناقتى بەلگىسىز. ارحەولوگتار 1000-عا جۋىق ورىندى سيپاتتاپ, تىركەگەن. عالامتوردا شامامەن 3 مىڭ دەگەن اقپارات شىعادى. دەسە دە سارىبۇلاق اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە جاتقان جەدىگەرلەر ەلى دە عىلىمي اينالىمعا تۈسكەن جوق. تىپتى, جەرگىلىكتى جۇرت «تەسىكتاس», «ۈڭگىرقورا» اتاپ كەتكەن تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىبىن ەلى كۈنگە دەيىن بىلمەيدى.
وسى مۇرالاردى ەل قازىناسىنا اينالدىراتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ەسەپتەيمىز.
قاجەت انداس
سارىبۇلاق اۋىلى,
كەربۇلاق اۋدانى
