ىرعايلى ساي جارتاس سۋرەتتەرى

ويلاپ وتىرساڭىز زامان اعىمىنا ساي ەر حالىقتىڭ ۆزىندىك تاريحي ەلەۋمەتتىك دامۋ ەرەكشەلىكتەرى مەن ۆمىرىنە, تۇرمىس – تىرشىلىگىنە, دەستۈرلەرىنە بايلانىستى دۈنيەتانىمدىق, رۋحاني – ماتەريالدىق قۇندىلىقتارى قالىپتاسادى ەمەس پە. مىنەكەي, قازاق جەرى دە وسىنداي باي تاريحتىڭ يەسى ەكەنى بارشاڭىزعا ايان. سونىمەن, استىمىزداعى جول تاڭدامايتىن جەڭىل كۆلىك (ۋاز) بار داۋىسىمەن ىشقىنا گۈرىلدەپ, سولتۈستىك جاقتى نىساناعا الىپ بار جىلدامدىقپەن زىمىراپ كەلەدى. بىزدىڭ شۇعىل تۈردە جولعا شىعۋىمىزعا سەبەپشى بولعان, تاعاتىمىزدى تاۋىسىپ قىزىعۋشىلىعىمزدى ارتتىرعان اۋدان اۋماعىنداعى تاريحي رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ بىرى, كۆنە عاسىر ادامدارىنىڭ تاسقا تۈسىرىپ كەتكەن تاڭبالارى, ياعني پەتروگليفتەر تۋرالى جان-جاقتى تانىپ بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىق ەدى. باستى باعىتىمىز تامىرى تەرەڭگە جايىلعان, تاريحى تالايدى تامساندىرعان جاركەنت ۆڭىرىنىڭ جەتىسۋ الاتاۋى. ىسساپارىمىزدىڭ نەگىزگى ماقساتى ەزىرگە بىزگە بەلگىسىز اتالمىش تاۋ قويناۋىنداعى جارتاستا جازىلعان «بەيمەلىم جازۋدى» كۆزبەن كۆرىپ, سۋرەتكە تۈسىرىپ قايتۋ.

جول باستاۋشىمىز جاسى جەتپىستەن اسسا دا جۈرىسى شيراق, كۆكىرەگى تولعان شەجىرە, كۆرگەندەرىن كۆڭىلگە تۈيە بىلگەن – اتۋباەۋ ۆمىرزاق (تورعاي) اعامىز. قازىنالى قارتىمىزدىڭ تۋعان ەل مەن جەردىڭ, وبالار مەن تاستاعى سۋرەت, جازۋلار سيياقتى تاريحي ەسكەرتكىشتەر تۋرالى ايتقان ەڭگىمەلەرى جاندۈنيەڭدى باۋراپ, ەرتەگىدەي ەلىتەدى. وسىنداي بىر كەزەكتى ەڭگىمە بارىسىندا وسى «ىرعايلى سايداعى كۆنە جازۋلار…» تۋرالى ايتپاسى بار ما?! سودان سول بىر بەلگىسىز «قۇپييا جازۋ مەن تاڭبالاردى ىزدەپ بارۋ, ۆز كۆزىممەن كۆرىپ قايتۋ» تۋرالى وي ميىما مازا بەرمەدى. ەۋەلى كۈندەگى كۈيبەڭ تىرلىكپەن جۈرىپ بىرشاما ۋاقىتتا ۆتىپ كەتىپتى, مىنە «ساباقتى ينە سەتىمەن» – دەگەندەي بۈگىن وسى بىر ىستىڭ ىڭعايى كەلىپ تۇرعان سيياقتى. ال, تاسقا بەدەرلەنگەن بەينەلىك بەلگىلەر عىلىمدا پەتروگليف نەمەسە پيكتوگرافييا دەپ اتالاتىنىن مەكتەپ وقۋلىعىنان بىلەمىز. اتالمىش, تاس نەمەسە مەتالل قۇرالدارمەن جارتاستارعا ويىپ سالىنعان «سۋرەت – پەتروگليفتەر» دەپ اتالاتىن كۆنە ەسكەرتكىشتەردىڭ بۇل تۈرى كۆركەمدىك قۇندىلىعى جاعىنان كۆپشىلىك زەرتتەۋشىلەر نازارىن ەرتەدەن – اق ۆزىنە اۋدارعاندى . نەگە دەسەڭىز, ۆتكەننىڭ كۆزىندەي بولىپ بىزگە جەتكەن سان الۋان تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ىشىندەگى جارتاستاعى ۆرنەكتەر, بەدەرلەر مەن جازۋلار تاريح عىلىمىندا كۆرنەكتى ورىن الادى. جالپى قازاق جەرىندەگى جارتاستاعى بەينەلەر تۋرالى دەرەكتەردى XI ع. ەيگىلى عالىم ەبۋ رايحان ەل-بيرۋنيدىڭ جازبالارىنان كەزدەستىرەمىز, ول ۆز ەڭبەگىندە «…قيماقتار ەلىندەگى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تابىناتىن نىساندارى قىزمەتىن اتقاراتىن جۇمباق سۋرەتتەر» تۋرالى جازعانى بار. جالپى ەلىمىزدىڭ اۋماعى شەڭبەرىندە قاراستىرار بولساق, كۆپتەگەن ەجەلگى زامان پەتروگليفتەرى جوعارعى ەرتىس ۆزەنى مەن بالقاش كۆلى بويىنان, جەتىسۋ مەن وڭتۈستىك, ورتالىق قازاقستان جەنە ماڭعىستاۋ جەرلەرىنەن كۆپتەپ تابىلدى. ورگانيكالىق زاتتار مەن كۈن سەۋلەسىنىڭ كۈردەلى ەرەكەتتەسۋى نەتيجەسىندە پايدا بولعان «جارتاستاردىڭ قارا جىلتىر بەتتەرى» تاستاعى جازۋلاردى ىزدەستىرۋدە تاپتىرماس كۆمەكشى قىزمەتىن اتقارادى. ەرتەدەگى بەدىزشىلەر ۆز ۆرنەكتەرىنە قولايلى سانالاتىن تاستاردى ەردايىم كۈن كۆزى كۆبىرەك تۈسەتىن جارتاستاردىڭ وڭتۈستىك جەنە شىعىس بەتكەيلەرىن تاڭداعان, سەبەبى; “توتىقتىڭ” قارا فونىندا قاشالعان سۋرەت, جازۋلار ايقىن كۆرىنىپ, بىردەن كۆزگە ۇرىپ تۇراتىن بولعان. سونداي تاريحي جەدىگەرلەردى ەسىرەسە, باتىس التايدىڭ, ىلە ۆزەنى مەن جەتىسۋ الاتاۋلارىنىڭ جەنە قاراتاۋدىڭ كۆرىكتى شاتقالدارىنىڭ سىلەمدەرىندەگى جارتاستار مەن قويتاستار بەتىندە مولىنان كەزدەستىرۋگە بولادى… قالىڭ وي قۇشاعىندا وتىرىپ كيتىڭنىڭ سۋىنا قالاي جەتكەنىمىزدى دە بايقاماي قالىپپىن – اۋ.تاۋدان سوققان سامال جەل, كۆز تالدىرار زەڭگىر كۆك پەن مۆپ – مۆلدىر تاۋ ۆزەنى, اينالا جايقالعان جاسىل جەلەك, تابيعاتتىڭ تاماشاسىنان باسىڭ اينالادى. كۆز كۆرىپ, جان سەزىنگەن راحاتتى, تابيعاتتىڭ وسىناۋ بىر نەزىك تە, سۇلۋ كەرەمەتىن سۆزبەن جەتكىزۋ مۈمكىن ەمەس..!?

جاركەنتتەن شىققاننان توقتاماعان قالپى لەسنوۋكا, ەڭبەكشى اۋىلدارىن كۆكتەي تىلىپ ۆتكەن كۆلىگىمىز كيەلى كيتىڭگە كەلىپ بىراق ايالدادى. تەك قانا ەڭبەكشى مەن كيتىڭنىڭ اراسىنداعى جولدىڭ ويلى – قىرلى جايسىزدىعى بولماسا, جالپى قارقىنىمىز جامان ەمەس. سارقىراعان تاۋ ۆزەنىنىڭ جوعارعى جاقتاعى ۆتكەلىنەن ۆتە سالا بەيتانىس ادامدارعا جولىعىپ, جۆن سۇرادىق. دىتتەگەن جەرىمىز قايشىنىڭ بەلىنە باراتىن جولدى بىلىپ الىپ كۆڭىلىمىز جايلانعان سوڭ, تۈسكى استىڭ قامىنا كىرىستىك. جول بويى تورعاي اعامىز سۆزگە ارالاسپاي, تەك قىسقا عانا جاۋاپ قايىرىپ, توماعا تۇيىق وتىرىپ كەلدى. ۆزەن جاعاسىندا راحاتتانىپ وتىرىپ تۈستەندىك, اراسىندا اعامىزدى سۆزگە تارتىپ ەدىم, ونشا ەسەر ەتپەدى, سول بۇيىعى كۈيىندە, قالىڭ وي قۇشاعىندا قالا بەردى. نەگە كۆڭىلسىز?… «قيناپ قويدىق پا, جاسى كەلگەن ادامدى» دەگەن, وي دا كەلە بەردى… سىرتقا بىلدىرمەگەنمەن اعامىزدىڭ كۆزىنەن «ىشكى جاندۈنيەسىنىڭ الاي – تۈلەي كۈي كەشىپ, مازاسىزدانىپ» وتىرعانىن اڭعاردىم. ەرى قاراي مازالاۋدى جۆن كۆرمەدىم, «نە دە بولسا بارا كۆرەرمىز…» دەپ شەشتىم. ال, جيەنىم بەكبولاتتىڭ – بەيمەلىم جازۋ مەن سۋرەتكە دەگەن قۇشتارلىعى سونداي ەرەكشە كۆڭىلدى, مىنا قالپىندا وتتان دا, سۋدان دا تايىناتىن تۈرى جوق. جۈرگىزۋشى بالامىز رايىمبەك پەن ايبەكتىڭ ويلارىندا تۈك جوق, ولار ۈشىن بەرى قىزىق, بەرى تاڭسىق. ەكەۋى زىر جۈگىرىپ اعالارىنا بارىنشا قىزمەت كۆرسەتىپ جاتىر, ۆتە ىزەتتى, تەربيەلى جاستار ەكەنى كۆرىنىپ – اق تۇر, قاراپ تۇرىپ ريزالىقتان جانىڭ سۈيسىنەدى. ۆزەن جاعاسىنداعى كۆك مايسادا ەزىلدەسىپ وتىرىپ اسىمىزدى ىشكەن سوڭ, اقشاعىلدىڭ سايىمەن باتىس جاقتى بەتكە الىپ, قايشىعا قاراي تارتىپ كەتتىك. جولاي مەن دە ويعا بەرىلدىم: …قانداي جازۋ ەكەن ە…? ..كىمدەردىڭ قولتاڭباسى ? قاشان تاسقا باسىلدى ەكەن? جازۋ… تاڭبا… توقتا! مەن وسى جازۋلار تاريحى تۋرالى نە بىلەمىن? ۆزىمە – ۆزىم سۇراق قويدىم, تاعى دا ويدى – وي جەتەلەپ تۇڭعيىققا باتىپ بارامىن…

جالپى العاندا رەۋوليۇتسيياعا دەيىنگى كەزەڭدە پەتروگليفتەر تۋرالى زەرتتەۋلەر مەلىمەتتەرى اناعۇرلىم قاراپايىم بولدى, ۆيتكەنى زەرتتەۋشىلەر ىس بارىسىندا ناقتى كۈردەلى عىلىمي ماقساتتار قويماعان ەدى. سوندىقتان دا ولار كەيبىر سۋرەت سيۇجەتتەرىن جاي سيپاتتاپ, ولار تۋرالى العان ۆزدەرىنىڭ جالپى ەسەرلەرىن جەتكىزۋمەن شەكتەلدى. ال, وتاندىق ارحەولوگييا سالاسىندا تاستاعى تاڭبالار تۋرالى زەرتتەۋلەردىڭ اۋقىمدى تۈردە جۈزەگە اسۋى ۆتكەن حح عاسىردىڭ ەنشىسىندە. ونداعى زەرتتەۋشى عالىمدار جەتىسۋدى جالپى وڭتۈستىك قازاقستانمەن بىر كەشەندە قاراستىرادى. سەبەبى پەتروگليفتەردىڭ اناعۇرلىم شوعىرلانعان ايماعى قازاقستاننىڭ وڭتۈستىگى: جوڭعار الاتاۋى, شۋ-ىلە تاۋلارى جەنە قاراتاۋ جوتاسى بولىپ تابىلادى. نەگىزى, جەتىسۋ جەرىندەگى ارحەولوگييالىق قازبالار مەن كۆنە تاريحي ەسكەرتكىشتەر ونىڭ باي دامۋ تاريحىنىڭ تىم تەرەڭنەن تامىر الاتىنىن بايقاتادى. 1918 جىلى مەسكەۋدە «مەدەني ەسكەرتكىشتەردى تىركەۋگە الۋ جەنە ساقتاۋ تۋرالى» دەكرەتتەن باستالاتىن بۇل ىس 1956 جىلى, ودان كەيىن 1979 جىلدارى قازاق جەرىندە جالعاسىن تاپتى. مىسالى, 1957 جىلى عالىم ا.گ. ماكسيموۋا ەكسپەديتسيياسى شۋ-ىلە تاۋلارىنىڭ وڭتۈستىك-باتىس بۆلىگىندە تامعالى شاتقالىندا پەتروگليفتەردىڭ ىرى شوعىرىن تابادى. بۇل تاستاعى سۋرەتتەر مازمۇنى جاعىنان ۆتە باي جەنە ەرەكشە بولعاندىقتان ا.گ. ماكسيموۋا باس – اياعى 1000-عا جۋىق پەتروگليفتەردى زەرتتەپ, ولاردى نەگىزگى ۈش كەزەڭگە بۆلىپ قاراستىرادى:

1) ساق دەۋىرىنە دەيىنگى; 2) ساق زامانى; 3) تۈركىلىك كەزەڭ.

بەدەرلەنگەن ۆرنەكتەردىڭ باسىم بۆلىگى ادامداردى قورشاعان جانۋارلار ەلەمى جەنە دە ول كۈن سايىن اڭ اۋلاۋدا جەنە كۈندەلىكتى ۆمىردە بەتپە-بەت كەلگەن جاعداياتتار. بۇل ۆنەردىڭ تۈپكىلىكتى ماعىناسىن اشۋدا ەلى دە اقتاڭداقتار كۆپ, ۆيتكەنى تاستاعى ويمالاردا تۇرمىستىڭ جاي سۋرەتتەرى مەن ورىن العان وقيعالاردىڭ سىزبالارى بەينەلەنبەگەن. تاستاعى بەينەلەردە – ەرتەدەگى ادامنىڭ وعان تانىس جانۋارلار ەلەمى, كەيبىر ەدەت – عۇرىپ جورالعىلارى دا شاما – شارقىنشا ورىن العانى بايقالۋىمەن قاتار, ولاردىڭ اينالاسىنداعى شىندىق تۋرالى جيناقتالعان ساناداعى ميفتىك تۈسىنىكتەرى كۆرىنىستەرىنىڭ بەينەلەنگەنىن پايىمداۋعا بولادى. بۇل تاريحي كەشەن ۆزىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن كەسىپقوي مامانداردىڭ نازارىنا بىردەن ىلىنىپ, بۈگىنگى كۈندەرى ەلەمگە بەلگىلى «تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي – مەدەني جەنە تابيعي قورىق – مۇراجايعا اينالدى.

1979 جىلى قازاق سسر مەدەنيەت مينيسترلىگىنەن «كازرەستاۋراتسييا» ارحەولوگتارىنىڭ توبى شىعىپ, پانفيلوۋ اۋدانىنىڭ مەدەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قوعامىمەن بىرلەسىپ ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردى ەسەپكە الۋ جۇمىستارىن جۈرگىزگەندىگىن بىلدىك. ياعني, سول جىلداردىڭ اۋداندىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنداعى ەكسپەديتسييا قۇجاتتارى نەگىزىندەگى ساقتالعان جازبالاردىڭ بىرىندە «قازاق سسر مەدەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قوعامىنىڭ» جاۋاپتى حاتشىسى ۋ. سەمەنوۋا : «جوڭعار الاتاۋىنىڭ سولتۈستىك بەتكەيىندە ورتا عاسىرداعى قالالار ورنى انىقتالعان, ەجەلگى جازۋلار مەن پەتروگليفتەر, تاستاعى جازۋلار مەن سۋرەتتەر تابىلعان. جوڭعار تاۋىنىڭ پانفيلوۋ اۋدانىنا قاراستى وڭتۈستىك سىلەمىندە ەجەلگى قونىستاردىڭ ورنى جەنە ۆسەك ۆزەنى اڭعارىندا, لەسنوۋكا, ەڭبەكشى اۋىلدارى ايماعى مەن ودان جوعارىدا تاۋ بۆكتەرلەرىندە ورنالاسقان ەرتە دەۋىردەگى كۆشپەندىلەردىڭ بەيىت – قورعاندارى تابىلعان. مۇندا 2500 جىل بۇرىن ۆمىر سۈرگەن ادامداردىڭ قونىسى بولعانىن بىلدىرەتىن «ىز» قالعان. ال, كىشى قويتاستاعى 700 جۋىق تاس بەتىنە تۈسىرىلگەن ەجەلگى ناقىشتامالار, بۇل ەجەلگى كۆشپەندىلەر ۆنەرىنىڭ كۆزىندەي بولىپ, سان عاسىردى ارتقا تاستاپ بىزگە جەتكەن تاريحي ەسكەرتكىشى. ولاردىڭ بىرازى سكيفتىك ستيلьدە, ياعني جانۋارلار بەينەسىندە ناقىشتالىپ, تەك ارحەولوگتار ۈشىن عانا ەمەس, سونداي-اق, تاريحشىلار مەن گەولوگتار, مەدەنيەتتانۋشىلار مەن مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى ۈشىن دە تاپتىرمايتىن قۇندىلىقتار. اۋدانىمىزداعى قوڭىرۆلەن اۋىلى ماڭىنان ورتاعاسىرداعى تاس مۈسىندەر تابىلدى» دەگەن قۇندى مەلىمەتتەر جازىپ قالدىرعان.

يە, بىردەن – بىرگە جالعاسىپ جازۋلار تاريحى جايلى وقىعاندارىم ەسكە تۈسىپ, بەينەتاسپانىڭ لەنتاسىنداعى كادرلار تەرىزدى تىزبەكتەلىپ سانا ارقىلى ۆتىپ جاتىر. جازۋ – قىسقاشا ايتساق, ادامنىڭ ويىن, قورشاعان ورتاعا كۆزقاراسىن بىلدىرىپ, سولار جايلى حابار بەرەتىن تاڭبالار جۈيەسى عوي. بىراق, ونىڭ پايدا بولىپ قالىپتاسۋى ادامزات تاريحىندا مىڭداعان جىلداردى قۇرايدى.سونىمەن ادامزات تاريحىنداعى العاشقى جازۋ تاڭبالارىنىڭ ۆمىرگە كەلۋى وسىدان 5000 جىل بۇرىنعى تاياۋ شىعىستاعى شۋمەر ەلىنەن باستاۋ العان – دى. ودان كەيىنگى 22 داۋىسسىز دىبىسى بار تۇڭعىش ەلىپبيدىڭ يەلەرى – فينيكييالىقتار ەكەنىن دە بىلەمىز. قىسقاشا قايىرساق مىنا عالامشارداعى ادام ۆمىرىندە جازۋدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. سەبەبى, كەز كەلگەن قوعامنىڭ ساياسي, مەدەني جەنە ەكونوميكالىق ەلەۋەتىنىڭ كۆرسەتكىشى جازۋسىز جۈزەگە اسۋى مۈمكىن ەمەس, ەۋەلى دەسەڭىز ەلەمدىك ۆركەنيەتتىڭ دامۋى دا وسى جازۋ – سىزۋدىڭ پايدا بولۋىمەن تىعىز بايلانىستى.

ايتقانداي, امەريكان ەتنولوگى ل.گ.مورگاننىڭ ادامزات تاريحىن جابايىلىق, تاعىلىق, ۆركەنيەتتىك دەپ ۈش كەزەڭگە بۆلىپ قاراستىرعانى, ودان ۆركەنيەتتىك كەزەڭنىڭ جازۋ – سىزۋ شىققاننان كەيىن باستالاتىندىعىن جازىپ كەتكەنى ەستەرىڭىزدە بولار. دەمەك, جازۋدىڭ پايدا بولۋى ادامزات قوعامى تاريحىندا ۈلكەن بەتبۇرىس جاساعان تەڭدەسسىز جاڭالىق! بۇل ەر جازۋدىڭ ۆزىندىك تاريحى مەن ۆركەنيەتتەر شەجىرەسىندە ايشىقتى ورنى, ۆزگەگە ۇقسامايتىن تاعدىر تەلەيى بار دەگەن سۆز. مىسالعا, ەگيپەت جازۋلارىنا «يەروگليف» – ياعني, «قاسيەتتى تاڭبا» دەپ اتاۋ بەرگەن ك. الەكساندرييسكيي بولسا, وسىناۋ سيقىرلى جازۋدىڭ سىرىن اشۋ فرانتسۋز عالىمى – جان – فرانسۋا شامپولьوننىڭ ماڭدايىنا بۇيىرىپتى. جەنە دە حVىىى – حىح عاسىرلاردا كۆنە جازۋلاردىڭ كۆپتەپ تابىلىپ وقىلۋى كۆزى اشىق, كۆكىرەگى وياۋ زييالى قاۋىم ۆكىلدەرىنىڭ ەڭگىمەلەرىنىڭ نەگىزگى ۆزەگىنە اينالعان كەزەڭ بولاتىن. وعان دەلەل رەتىندە سيرييا, ۋاۋيلون, پارسى سىنا جازۋلارىنىڭ وقىلۋىنىڭ قۇپيياسىن اشقان تالانتتى وقىمىستىلار – گ. گروتەفەند, گ. روۋلينسون, ە. حينكس ت.ب. عالىمدار سول كەزەڭدەگى زييالىلار اراسىندا بارىنشا ماداقتالىپ, ۈلكەن قوشەمەتكە يە بولعان ەدى. بۇنداعى توقتالا كەتەتىن بىر ەرەكشەلىك, پارسى جەرى مەن مەسوپاتامييادان (تيگر مەن ەفرات ۆزەندەرى اراسى) تابىلعان سىنا جازۋلاردىڭ بىر – بىرىنە ۆتە ۇقساستىعى. ونىڭ ىشىندە ۇزىندىعى – 20م, بيىكتىگى – 7م جەردى الىپ جاتقان 400 جولدان تۇراتىن بەحۋستۋن جازۋى تالايدى تاڭداي قاقتىردى. سونىمەن قاتار, حەت ەلىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ, حەتولوگييا – عىلىمىنىڭ نەگىزىنىڭ قالانۋىنا سەبەپشى بولعان, حەت جازۋىنىڭ سىرىن اشقان چەح عالىمى – ب. گروزنىي ەسىمى عالىمدار ورتاسىندا ۈلكەن قۇرمەتكە يە بولىپ, تاريحتا مەڭگى قالدى.

ال, قازاق جەرىندەگى پەتروگليفتەردىڭ ورنالاسۋى بويىنشا اناعۇرلىم كەڭ ماعلۇمات بەرەتىن ەڭبەكتەردىڭ قاتارىنا ح.ا. الپىسباەۋ پەن ت.ن. سەنيگوۋانىڭ زەرتتەۋ ماقالالارى جاتادى. عالىم ت.ن. سەنيگوۋا ۆزىنىڭ بىر ماقالاسىندا تاستاعى تاڭبالاردىڭ توبىن بىلايشا سيپاتتاپ جازادى: «….وسنوۋنايا چاستь ريسۋنكوۋ (ودينوچنىە فيگۋرى كوزلا, ولەنيا – گرۋپپى ى, ىىى, ىV, V) داتيرۋەتسيا VI-V-ۋ.ۋ. دو ن.ە., ا وستالьنايا (گرۋپپى ىىى, Vى, Vىىى) – ى – ىىى ۋ.ۋ. ن.ە.» دەپ ەكى كەزەڭگە بۆلىپ جاتقىزادى. سۆزىمىزدى ناقتىلاۋ ۈشىن جەنە بىر ماقالادان ۈزىندىگە نازار اۋدارساق: «…تاكيە جە فيگۋرى كوزلوۋ نا سكالاح زافيكسيروۋانى ۋو منوگيح رايوناح كازاحستانا ي داتيرۋيۇتسيا Vى – ىV.ۋ.ۋ. دو ن.ە. ي نەسكولьكو پوزجە» دەگەن سيياقتى مەلىمەتتەر كەلتىرىپ تاڭبالاردى عاسىرلار بويىنشا تۋرا مەرزىمدەگەن. مۇنداي مەرزىمدەۋدى نەگىزگە الساق, بىزدىڭ جازىپ وتىرعان «ىرعايلى ساي جازۋى» نىسانىمىزداعى كەيبىر جانۋارلار بەينەلەرىنىڭ وسى جازباعا دەل كەلەتىندىگىن اتاپ ۆتكىم كەلەدى. ودان باسقا ساق جازۋىن العاش وقىعان وتاندىق عالىم, تۈركى تىلىنىڭ مامانى ا. امانجولوۋ اعامىز بەن شۋمەر جازۋى مەن تۈركى رۋنيكاسىنىڭ ايتىلۋ ۈندەستىگى مەن ماعىنالىق بايلانىسىن ناقتى مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ زەرتتەپ جۈرگەن و. سۈلەيمەنوۋ اعالارىمىز دا بار. سوعدى جازۋىنىڭ تاريحى مەن قولدانىلۋى ۆز الدىنا بىر بۆلەك دۈنيە.

ال, كۆنە تۈركى سىنا جازۋىنىڭ بىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزداعى الاتىن ورنى ۆتە جوعارى. نەگە دەسەڭىز بۇل ب.ز. Vىى- Vىىى عاسىرلارىنا جاتاتىن قۇندى جەدىگەرلەر كۆنە تۈركىلەردىڭ رۋ – تايپالارىنىڭ تاڭبالارى نەگىزىندە جاسالعاندىقتان تۆل مەدەنيەتىمىز بەن رۋحانيياتىمىزدىڭ بەرىك ىرگەتاسى ىسپەتتى. كۆنە تۈركى رۋنيكاسى تۋرالى مەلىمەتتى العاش جارييالاعان س. رەمەزوۋ ەدى. وسىناۋ قۇندى تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ شەجىرەسى 1718 – 1727 جىلدارى سىبىردى زەرتتەۋشى عالىم مەسسەرشميدتىڭ ەنيسەي ۆزەنىنىڭ باس جاعىنان تاۋىپ العان تۈرلى تاڭبالارعا, جازۋعا تولى ەكى بالبال تاستان باستاۋ الادى. كەيىندەرى دەل وسىنداي جازۋ تاڭبالارى بار تاستار مينۋسينسك ويپاتى مەن ورحون ۆزەندەرى بويىنان تابىلدى. ەرتەدەگى تۈرىكتەردىڭ جارتاستاعى بەينەلەۋلەرى (پەتروگليفتەر) كۆرىنەۋ كۆز تارتارلىعىمەن جەنە تەرەڭ سيمۋوليكاسىمەن ايرىقشا بولدى. ولار مازمۇنى جاعىنان ەكى توپقا بۆلىنەدى:

1) — سالت اتتىلار, قاۋمالاپ اڭ اۋلاۋ, كۆشىپ-قونۋ, جەكپە-جەك بەينەلەنگەن كۆرىنىستەر;

2) —- ەرتەدەگى تۈرىك قاعاناتتارىنىڭ ۆزىنشە بىر نىشاندارىنا اينالعان تاۋتەكەلەردىڭ تاڭباسى سيياقتى بەينەلەر. الايدا ولاردىڭ بەرى تۈگەلدەي قامتىلىپ, ەسەپكە الىنىپ, زەرتتەلگەن جوق.

بىراق, دەگەنمەن دە بۇل سالادا بىرشاما زەرتتەۋ جۇمىستارى جۈرگىزىلىپ, تۈرلى تەورييالىق مەسەلەلەر دە كۆتەرىلدى, اتاپ ايتساق: پەتروگليفتەردى مەرزىمدەۋ, ولاردىڭ مازمۇنىن تۈسىندىرۋ سيياقتى جۇمىستارى قولعا الىنعان. ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر نەتيجەسى بۇل ايماقتىڭ كۆنە تۈركى مەدەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن ايقىنداپ بەردى. اتالمىش قۇپييا جازۋ كۆپتەگەن عالىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, نازارىن اۋدارعانمەن ولاردىڭ ەڭبەكتەرى ەش نەتيجە بەرمەدى. بىراق, ادامنىڭ اقىل – ويىنىڭ مۈمكىندىگى شەكسىز ەمەس پە?! دات عالىمى ۋ. تومسەننىڭ جانكەشتى ەڭبەگى مەن ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا بۇل قۇپييا جازۋدىڭ دا سىرى شەشىلدى. نەتيجەسىندە, وسىناۋ تاريحي جەدىگەر بۈكىل تۈركى جۇرتىنىڭ ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ مەدەنيەتىنىڭ مەڭگىلىك رۋحاني قازىناسىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى. ۇلى بابالاردىڭ مەرمەر تاسقا قاشاپ جازعان ۇلاعاتتى سۆزدەرى بىزدەر ۈشىن ۆنەگەلى ۆسيەت, مەڭگىلىك مۇرا بولىپ قالا بەرمەك.

….ۆزىممەن ۆزىم بولىپ, تۇڭعيىق ويدىڭ تۈبىندە وتىرعان مەنى «ىزدەگەنىمىز وسى جەر, كەلدىك!» دەپ, «ساڭق!» ەتكەن تورعاي اعامىزدىڭ داۋىسى سەلت ەتكىزدى. بۆكتەردى قييالاي جولسىزبەن جۈيىتكىگەن كۆلىگىمىز, جەردىڭ وي – شۇڭقىرىنا قاراماي شوقىراقتاعان كۈيى بىر كيىز ۈيدىڭ الدىنا كەلىپ بىراق توقتادى. جامىراپ كۆلىكتەن تۈسە باستادىق, بەرىمىزدىڭ كۆزىمىز تاۋ جاقتا, تاس بىتكەننىڭ بەرى جازۋ سيياقتى ەلەستەيدى. سۆيتكەنشە كيىز ۈيدەن بەت – اۋزىن ۋقالاپ, كۆزىن سىعىرايتقان بىر جىگىت اعاسى شىقتى, جۆن سۇراستىق. ول «بۇل جەر كۈلدىقورا, ارى جاقتارىڭىز كۆكتاستى» دەدى, قولىن باتىسقا سەرمەپ. بەرىمىز ەشنەرسەگە تۈسىنبەي بىر سەت ابدىراپ قالدىق, سوندا قالاي بولعانى…? تورعاي اعانىڭ اينالاعا تاڭدانا قاراپ «ەي, وندا ىرعايلى سايى قايدا?» دەگەن سۇراعىنا, «ارتتارىڭىزدا قالدى عوي» دەپ شىعىس جاقتاعى بىرشاما ارالىقتا تۇرعان بيىكتەۋ جارتاستى نۇسقادى. اعامىز اينالانى كۆزبەن شولىپ «سوندا قالاي اداستىم با?» دەپ, جان – جاعىن اڭىرىپ قاراعان كۈيى تۇرىپ قالدى. تەز ەسىن جييا قويىپ سەلدەن سوڭ ەلگى مالشى جىگىتكە «جاقىن ماڭدا جازۋ – سىزۋى بار تاستار كۆرمەدىڭ بە?» قايتا سۇراق قويدى. مالشى «جوق» دەپ قىسقا قايىردى دا, توقتاپ بارىپ ەسىنە تۈستى – اۋ دەيىم, «تەك مىنا تۆبەنىڭ ار جاعىندا ارابشا جازۋى بار بىر تاستى عانا كۆردىم» دەپ سۆزىن اياقتادى. وعان جاۋاپ رەتىندە تورعاي اعا: «ە ونى بىلەمىز, ول بىر بايدىڭ قىزىنا قويىلعان تاس قوي, ودان باسقا شە? مال قاراعاندا وسى ماڭدى سان شارلاسا دا جان – جاقتارىنا كىشكەنە بىر زەر سالمايدى ەكەن ە بۇلار…» دەپ, رەنجىگەن كەيىپ تانىتتى. سونىمەن كەرى بۇرىلىپ تۆبەنى بۆكتەرلەي جۈرىپ وتىرىپ, ىزدەگەن ىرعايلى سايىمىزعا دا جەتتىك – اۋ. ەندى بۇل جەردە جول ازابىن جەڭىلدەتكەن جەڭىل كۆلىگىمىز بەن ونىڭ جۈرگىزۋشىسى رايىمبەككە شەكسىز ريزا بولدىق.

بارا سالا سول ەكپىنىمىزبەن توقتاماعان كۈيى سايدى بويلاپ جوعارى ۆرلەدىك, ەسىل – دەرتىمىز تەزىرەك كۆنە جازۋدى كۆرۋ. شامامەن 150م جۈرگەننەن سوڭ العاشقى جارتاسقا جولىقتىق, ونداعى جازۋدى مەنەن باسقا ەشكىم بايقامادى, بەرى جىلدامداتا ىلگەرى كەتتى. العاشقى جازۋ جاندۈنيەمدى جاعىمدى ەسەرگە بۆلەدى, جايلاپ فوتواپاراتىمدى قولعا الىپ سۋرەتكە تۈسىردىم. قىتاي يەروگليفىنە ۇقسايتىن سيياقتى ما, قالاي ۆزى? جوق, ەمەس – اۋ, ەمەس. سودان سايدى ۆرلەپ تاعى 400م جۈرگەندە سايدىڭ ەكى جاعىن الا ورنالاسقان ۈلكەن جاقپار تاستار بىردەن كۆزگە تۈستى. سولار شىعار دەپ شامالادىم, ىزىنشە مەنەن بۇرىن جەتكەن بەكبولاتتىڭ قۋانعاننان مەز بولىپ ايعايلاعان داۋىسىن ەستىدىم. ەكى قولىن اسپانعا كۆتەرىپ الىپ قۋانىشتان جارىلايىن دەپ تۇر:

— «مىنە جازۋ, مىنە سۋرەت!» دەپ ەر تاستى بىر كۆرسەتەدى.

جالپى جارتاس دوعا تەرىزدى ۈلكەن ۈش بۆلىكتەن تۇرادى ەكەن. ەكى بۆلىگى باتىس جاعىندا قاتارلاسقان, ال بىر بۆلىگى شىعىس جاعىندا جەكە ورنالاسىپتى. ورتاداعى اشىقتان سۋ اققان بولۋى كەرەك, بىراق وسى اشىق بۆلىكتى, الدىڭعى جاقتى جەرگىلىكتى مالشىلار جارتاستىڭ سىنعان كىشكەنە بۆلىكتەرىمەن قورشاپ قورا جاساپ الىپتى. شىعار ەسىكتىڭ سول جاعىندا ۇزىن قۇرىق تۇر, سوعان قاراعاندا جىلقى مالىن قامايتىن سەكىلدى.

جارتاستا بەينەلەنگەن تەۋەشكى, اتتى ادام, بۇعىلار مەن ارقاردىڭ سۋرەتتەرى كەرەمەت! ال, جازۋلاردى كۆرىپ تاڭ – تاماشا بولدىق, تىپتى ەسىمىز شىعىپ قالدى. وسىنشاما عاجايىپ تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ تابىلۋى, مەنى اياق استىنان بەينە بىر التىن كۆمبەگە جولىققانداي كۈيگە تۈسىرىپ, اڭىرىپ تۇرىپ قالدىم. قىتايدىڭ, ارابتىڭ, پارسىنىڭ, كۆنە تۈركىنىڭ سىنا جازۋلارىنا مۈلدەم ۇقسامايدى. كىم, قاشان جازدى ەكەن? قاي دەۋىرگە تەن? قانشاما عاسىرلاردى ارتقا تاستادى ەكەن بۇل جەدىگەر? ەتتەڭ, تاستار دا سۆيلەيتىن بولسا عوي… سۆيلەيدى ولار, سۆيلەيدى, بىراق وعان بىزدىڭ ۆرەمىز جەتپەي تۇر – اۋ…!? ۆزىممەن ۆزىم كۈبىرلەپ سۆيلەسىپ جۈرمىن, سۋرەتكە دە تۈسىرۋدەمىن. ويىمنىڭ سان – ساققا بۆلىنگەنى سونداي, ويشا ەر نەرسەنىڭ باسىن بىر شالامىن… تاعى بىر بايقالعان ەرەكشەلىك جابايى جەنە ۈي جانۋارلارى جارتاستىڭ جوعارعى بۆلىگىندە سۋرەتتەلىپتى دە, تۆمەنگى جاق بۆلىگى بىز سۆز ەتىپ وتىرعان قۇپييا جازۋلارمەن كۆمكەرىلگەن.

مەنىڭ ۆز جورامالىم بويىنشا ساق, ۈيسىن, تۈركى دەۋىرلەرىنە جاتاتىن سيياقتى. يە, سول! دەل ۆزى, جابايى جانۋارلار ساق زامانى بولسا, اتتى ادام ۈيسىندەردىكى! جازۋ شە , جازۋلار تۈركى دەۋىرى بولار…? ەسىمە ەر سايدىڭ جاڭاعى كۈلدىقورا, ىرعايلىنىڭ اۋزىنداعى بيىك تەپسەڭدە جاتقان تاس وبالار ساپ ەتە تۈستى. سەبەبى, ۈيسىندەر ۆلگەن ادامداردى مۈردەنى سۋ شايمايتىن بيىك تۆبەلەر مەن تاۋ بۆكتەرلەرىنە جەرلەگەنى تاريحتا بار. كەلە جاتىپ سول وبالاردىڭ بىرنەشەۋىن سۋرەتكە دە تۈسىرىپ العان ەدىم. تاعى بىر بايقاعان نەرسەم تاستاعى سۋرەتتەر اراسىنان قولىنا قۇس ۇستاعان اتتى ادام, ياعني قۇسبەگى! مال باعىپ ساياتشىلىق قۇرۋ بىزدىڭ اتا كەسىبىمىز ەكەنىن بەرىمىز دە بىلەمىز, سول سۋرەت استىنداعى جازۋ ساياتشىلىق, اڭشىلىق نەمەسە مال باعۋ تۋرالى جازىلعان دەرەكتەر بولۋى دا مۈمكىن عوي. باسقاشا ايتقاندا, پەتروگليفتەردە ەجەلگى نانىمدار كۆلەڭكەسى ارقىلى ۆتكەن العاشقى ادام مەن مالشى ۆمىرى, سونداي – اق مۇندا قۇداي دەپ تانىلعان شىندىق پەن بولاشاق تۋرالى ارماندار قابىسا بەينەلەنگەن. تابيعات كۈشتەرىنە تولىق تەۋەلدىلىك, ولاردىڭ تۈسىنىگى بويىنشا, كۈندەگى ۆزىنىڭ, اينالاسىنداعى تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ امان-ەسەندىگى جەنە اڭشىلىق كەسىپشىلىگىنە تابىس ەكەلۋگە تيىستى جاراتىلىستان تىس كۈشتەر سيياقتى تۈسىنىكتەردىڭ جيىنتىعى دا تۇتاسىپ ۆرىلگەن. ۋاقىت ۆتە كەلە جارتاستارداعى ۆنەر جاڭا سيۇجەتتەرمەن جەنە بەينەلەرمەن تولىعا تۈسكەن – اۋ شاماسى..!? ولاردا اڭشىلىق ۆمىردىڭ ستيحيياسى, ميفتەردىڭ, ەپيكالىق اڭىزداردىڭ اۋىزشا سيپاتتالعانىن اڭعارامىز. مۇنداي نىساندار «رۋلىق عيباداتحانا, نەمەسە ۆزىندىك دىني رەسىم ورنى رەتىندە پايدالانىلىپ رۋلىق جەنە تايپالىق اياداعى تابيعات ويانۋلارىنىڭ مەرەكەلەرى مەن تۈرلى دىني عۇرىپتاردىڭ ۆتكىزىلەتىن جەرى بولعان شىعار» دەگەن ويلارعا دا جەتەلەيدى .

ب.ز.ب. ى – ىى عاسىرلاردا سولتۈستىگى بالقاشتان بىزدىڭ ۆڭىردى قوسا العاندا وڭتۈستىگى ىستىقكۆلگە دەيىنگى ايماقتى ۈيسىن ەلى مەكەندەگەن ەدى عوي. سول كەزەڭدەگى قىتاي ساياحاتشىلارىنىڭ تاريحي مەلىمەتتەرى بويىنشا: «…ۈيسىندەردىڭ مەملەكەت باسشىسى – كۈنبي (گۋنьمو), استاناسى – شىعۋ قالاسى (چيگۋچەنь) قازاقشا قىزىلاڭعار, تۈتىن سانى – 120000, ادام سانى – 630000, ەسكەرى – 188800». دەمەك, بۇل ەلدىڭ ۆزىندىك مەملەكەتى, تىلى, ورداسى, جازۋى بولدى دەگەن سۆز, ول بۇل مەلىمەتتەردىڭ بەرىن اتالمىش مەملەكەت ورداسىنداعى ارنايى قۇجاتتاردان العان. نەگە دەسەڭىز بۈكىل ۈيسىن جەرىن ارالاپ مال – جانىن ساناپ شىعۋعا قىتاي جيھانكەزىنىڭ ۆمىرىنىڭ جەتپەسىن بەرىمىز دە تۈسىنىپ وتىرمىز. سونداي – اق, 70 مىڭ يەروگليفتەن تۇراتىن قىتاي جازۋىنىڭ تۇڭعىش رەت قولدانىسقا تۈسۋى قازاق ەلىمەن شەكارالاس اۋماقتا ىسكە اسقانىن تاريحتان بىلەمىز. دەمەك, بۇل سالادا بىزدىڭ كۆشپەندى بابالارىمىزدىڭ ىقپالىنىڭ بولعانىن جاسىرىپ قالۋ مۈمكىن ەمەس جەنە دە بۇل جاعداي كۆشپەلىلەردىڭ ۆزىندىك جازۋ بەلگىلەرى بولعاندىعىنان دا حابار بەرىپ تۇر ەمەس پە.

تاعى دا زەرتتەۋشى عالىم ت.ن.سەنيگوۋانىڭ ەڭبەكتەرىنە جۈگىنەر بولساق, كىتاپتا تاستاعى تاڭبالاردى كەزەڭدەۋدىڭ ەدىستەرىن قولدانۋ تۋرالى پىكىر ايتىلىپ, اۋتورلار تاڭبالاردى بەلگىلى بىر دەۋىرلەردە پايدا بولعان زاتتارمەن, ۆنەردەگى ستيلьمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, كەزەڭدەۋگە ۇمتىلادى. «پەتروگليفى رازنوۋرەمەننى. نا ەتو ۋكازىۋاەت منوجەستۋو فاكتوۋ, ۋ پەرۋۋيۇ وچەرەدь سيۇجەتى: يزوبراجەنييا كولەسنيتس, وتنوسەننىە بولьشينستۋوم يسسلەدوۋاتەلەي پەرۋوبىتنوگو يسكۋسستۋا ك ەپوحە برونزى; فيگۋرى ارحاروۋ, ولەنەي پەرەداننىح ۋ تيپيچنو سكيفو-ساكسكوم زۋەرينوم ستيلە; سرەدنەۋەكوۋىە تيۇركسكيە ۋوينى سو زنامەنامي, لەگكو داتيرۋەمىە پو رەالييام ي ت.د.». دەمەك, وسى بىر دەرەكتى باسشىلىققا الا وتىرىپ بىزدىڭ قاراستىرىپ وتىرعان پەتروگليفتەرىمىزدىڭ ساق دەۋىرىمەن مەرزىمدەس بولعانىن جوبالايمىز.

ال, جازۋلار مەرزىمىن انىقتاۋ جاعى بىز ۈشىن ۆزىندىك قيىندىعىن تۋعىزىپ وتىر. پەتروگليفتەردى زەرتتەۋدەگى تاعى بىر كۆڭىل اۋداراتىن مەسەلە ولاردىڭ مازمۇنىن ايقىنداۋ. كۆپتەگەن عالىمدار پىكىرىنشە ولاردى تەك بىر كۆرگەننەن-اق ەجەلگى ادامداردىڭ شارۋاشىلىعى, تۇرمىسى تۋرالى اقپارات بەرۋشى دەپ قاراۋعا بولمايدى دەگەنگە سايادى. سەبەبى بۇلاردى قالدىرعان ادامداردىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن دە, ەگىنشىلىكپەن دە اينالىسقانى بەلگىلى. الايدا تاڭبالار ىشىندە وسى اتالعان شارۋاشىلىق تۈرىنە بايلانىستى اقپارات جوق, سول ۈشىن دە بۇل بەينەلەردىڭ نەگىزىنەن ميفولوگييالىق سيپاتتا جاسالعان دەپ جورامالداۋىمىزعا دا بولادى. جەنە بىر توقتالا كەتەتىن جاعداي بۇل جارتاستاعى بەينەلەنگەن قۇسبەگىلىك پەن اڭ اڭلاۋ سەتتەرى سيياقتى بەينەلەردىڭ دە رولىن جوققا شىعارا المايمىز. بىرىنشى كەزەكتە ولاردى مەرزىمدەۋگە بايلانىستى مەسەلە تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. ونىڭ ۈستىنە بۇل بۈگىنگى زەرتتەۋلەر بويىنشا جەكەلەگەن مەنىڭ پىكىرىم عانا. ويىمىزدى تۈيىندەي كەلە وسىنداي مەسەلەلەر عىلىمدا از دا بولسا ۆز شەشىمىن تاۋىپ جاتسا «بىز پەتروگليفتەردى قۇندى تاريحي – ارحەولوگييالىق دەرەك رەتىندە اناعۇرلىم كەڭىرەك پايدالانۋعا مۈمكىندىك الار ەدىك-اۋ» دەگەن ويعا كەلىپ تىرەلەمىز.

قورىتا ايتقاندا وسىلاردىڭ بەرىن وي ەلەگىنەن ۆتكىزە وتىرىپ, بۇل كۆنە جازۋ «ۈيسىن جازۋى بولۋى دا مۈمكىن عوي…» دەگەن بولجامعا توقتادىم. وعان قوسا قۇرمەتتى وقىرمان, قازاق جەرىن مەكەندەگەن تايپالاردىڭ تۆل جازۋىنىڭ پايدا بولۋ مەرزىمى ب.ز.د. ى مىڭجىلدىق ەكەنىن ۇمىتپاعان بولارسىز. ەرينە, بۇل تەك ۆز ويىم, بىراق تولىقتاي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن دۈنيە ەكەندىگىنە شۈبەم جوق. جارتاستاعى جازۋ تاڭبالارى مەن جانۋارلار بەينەسىن سۋرەتكە تۈسىرۋدى اياقتاپ, تاعى بىر رەت ەرقايسىسىن جەكە – جەكە مۇقييات قاراپ شىقتىم. تاماشا جاڭالىق, العان ەسەرىمدى سۆزبەن جەتكىزۋ مۈمكىن ەمەس! اينالاعا ريزا كۆڭىلمەن قاراپ بىراز تۇردىم دا دەمالۋعا تىزە بۈگىپ وتىرعانىمىز سول ەدى, بۇلتتان شىققان كۈندەي بولىپ «جارق!» ەتىپ تورعاي اعامىز كەلدى, جۈزى جانىپ تۇر, ۆتە كۆڭىلدى. باعانا بىزدەر جاپا تارماعاي ساي بويىمەن ۆرلەپ كەتكەندە, ول كىسى شارشاعاندىقتان ارتتا قالىپ قويىپتى. سودان بىراز دەمىن الىپ, اپتىعىن باسىپ كەلگەن بەتى وسى. قۋانىشتان جۈزى بال – بۇل جانعان اعامىز: «وسى عوي بىزدىڭ ىزدەگەنىمىز, مانا جول بويى جاس بولسا كەلىپ قالدى, بۇل جاققا كەلمەگەنىمە دە كۆپ جىلدار بولدى (20 جىلدان اسىپ كەتتى), تابا الماي قالسام بالالاردان ۇيات بولاتىن بولدى – اۋ» – دەپ, قاتتى ۋايىمداپ ەدىم. «جازۋلى جارتاستى تاپقانىمىز قانداي جاقسى بولدى» – دەپ, ەكى قولىمەن جارتاستى نۇسقاپ جاس بالاداي مەز بولىپ تۇر. وۋ, بەسە, بەسە, ەندى بەرى تۈسىنىكتى بولدى, جول بويعى اعانىڭ «تۇيىقتالىپ وتىرۋى, ىشتەي مازاسىزدانۋىنىڭ» سەبەپتەرى وسى ەكەن عوي. ەح, شىركىن پەيىلى دارحان دالاداي, اقكۆڭىل جاس بالاداي, قازاعىمنىڭ قايران قارييالارى – اي! قارتىمىزدىڭ ديدارىنان تۆگىلگەن ريياسىز سەبي كۈلكى, قۋانىشقا تولى كۆز جانارى مەنىڭ جادىمدا كۆپكە دەيىن ساقتالىپ قالدى. ەتتەڭ, ۆزىڭىزدەي قازىنالاردىڭ قاتارى سيرەپ بارادى – اۋ دەگەن ۆكىنىش ۆزەگىمدى ۆرتەپ ۆتتى. ەستەلىك ۈشىن دەپ سۋرەتكە تۈستىك, بىراز ەڭگىمەلەسىپ تىلسىم سىرىن باۋىرىنا بۈككەن, بەيمەلىم جازۋى بار جارتاسقا قيماستىقپەن قاراي – قاراي كەرى قايتتىق.

بەرىمىز كۆڭىلدىمىز, دابىر – دۇبىرمەن كۆلىك قاسىنا دا كەلدىك, قالعان ازىق – تۈلىگىمىزدى ورتاعا سالىپ, داستارحان جايىپ جۈرەك جالعادىق.

شەي ۈستىندە اعامىز الىسقا كۆزدى قاداعان قالپى: «…دولاڭقارا, ەرتە تۇرىپ اتىڭنىڭ, جالىن قارا!» دەدى دە شىعىس جاقتاعى كەرۋەننىڭ شاشىلعان تەڭىندەي سوزىلىپ جاتقان قاراتاۋدى قولىمەن كۆرسەتىپ, ۆزى بىلەتىن تاريحي وقيعالارعا توقتالدى. ەرتە كەزەڭدەردەن وسى اۋماقتى مەكەندەپ كەلە جاتقان سۋان تايپاسىنىڭ اقشا, قارامەندە رۋلارىنىڭ اراسىندا بولعان جەر داۋى جايىندا بىراز ەڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتۋمەن قاتار, كەڭەس زامانىندا بۇل ايماقتىڭ ەگىس القابى بولعاندىعىنان دا حاباردار ەتىپ ۆتتى. ارى قاراي تۆمەندەگى كۆز ۇشىندا نۈكتەدەي كۆرىنگەن قوس بەيىتتى نۇسقاپ, «جارىقتىق شىنى – شىڭعىس بەيىتى, شىنى ەيەلى دە, شىڭعىس ەرى دەدى» بۇل كەسەنەلەردىڭ سوناۋ ۈركىنشىلىكتەن بۇرىن تۇرعىزىلعاندىعىن ايتتى. شاماسى 1931 -1933 جىلدارداعى اشارشىلىق جىلدارىنان بۇرىندارى, شامامەن ۆتكەن حح عاسىردىڭ باسى بولسا كەرەك. ودان ەرى وسى ماڭداعى جەر – سۋ اتتارىنا بايلانىستى بىراز شەجىرە تارقاتقان اعاعا ىشتەي ريزا بولدىم. سۇڭعىلا قارتتىڭ ەڭگىمەسى ۆتكەن حح عاسىردىڭ 70 جىلدارى قايتىس بولعان اتام رامازاندى ەسىمە تۈسىردى. سەبەبى, مەن ەس بىلگەلى «اتامنىڭ بالاسى» بولىپ ۆستىم, اتاممەن ەرىپ جۈرىپ اۋىل اقساقالدارىنىڭ, مانپاڭ, زەڭگىلەردىڭ ەڭگىمەسىن, اقالاقشىلاردىڭ ۆزدەرىن كۆرمەسەمدە ولار تۋرالى نەبىر اڭىز – ەستەلىكتەردى تىڭداپ ۆسكەن ەدىم. ولاردىڭ ەرقايسىسى بىرىن – بىرى قايتالامايتىن «… دارييا شالقار, تاۋ مۈسىندەر» ەرەكشە تۇلعالار ەدى عوي, جارىقتىقتار!

ۋاقىتتىڭ قالاي ۆتكەنىن دە بايقاماي قالىپتىق, كۈن دە كەشكىرىپتى ۈيگە جينالا باستادىق. كەلگەندەگىدەي ەمەس جەر جاعدايىن بىلىپ العان جۈرگىزۋىشى بالا جولدى – جولسىزبەن تۆتەلەي تارتىپ كۆزدى اشىپ – جۇمعانشا كەلگەن جولىمىزعا قايتا تۈسىپ الىپ جۈيىتكي جۆنەلدى. ەركىم ۆز ويىمەن وتىر, بەرىنىڭ دە شارشاعانى بىلىنىپ تۇر. تەك بەكبولات قانا ەلى ارىنى باسىلماعان سەكىلدى, اينالاداعى كۆزگە تۈسكەن ەرنەرسەگە تۈرلى تەڭەۋلەر ايتىپ, تىلى جەتپەگەن جەرلەرىن تۈرلى قيمىلدارمەن كۆرسەتىپ بەرىمىزدى كۈلدىرىپ, كۆڭىلدەندىرىپ كەلەدى…

بىردە شوقىراقتاپ, بىردە جايلى قالپى زۋلاپ كەلە جاتقان كۆلىك تەرەزەسىنەن – زەڭگىر كۆككە, ماناۋراپ مۈلگىگەن الىپ تاۋعا قاراپ كەلە جاتىپ قايتادان ەرىكسىز ويعا شومدىم: ويپىرماي, «كۆڭىل جۈيرىك پە, كۆك دۆنەن جۈيرىك پە?» دەگەن راس – اۋ سىرە, ىشتەي ويدى – وي قوزعاپ بەيمەلىم بەينەلەر مەن تاڭباعا تولى جارتاس قايتا كۆز الدىما ەلەستەدى.

ەرتۈرلى ساۋالدار سانامدا مىڭ قۇبىلادى, بۇل جازۋلار ەرتە ورتا عاسىردا دا جازىلۋى مۈمكىن – اۋ دەگەن «سۇراق» تا قىلاڭ بەردى. ەسىمە ەندى تۈستى ب.ز. Vىىى عاسىرىنداعى قارلۇقتار زامانىندا جەتىسۋ جەرىنە كەلگەن تيبەتتىكتەر تاۋ – تاسقا ۆزدەرىنىڭ بۋددالىق دۇعالارىن ويىپ جازىپ قالدىرعاندارى تۋرالى دەرەكتەر بار عوي, تاريحتا.تۈركىنىڭ تاسپار, ىشپارا قاعاندارى ۆز بيلىگى تۇسىندا بۋددا دىنىنە بوي ۇردى ەمەس پە…?! سۆيتىپ, تيبەتتەن لامالاردى العىزىپ, بۋددانىڭ قاسيەتتى جازبالارىن تۈركى تىلىنە اۋدارتىپ كەڭىنەن ناسيحاتتاعان ەدى. بۇل جازۋ سول بۋددا موناحتارىنىڭ قولتاڭباسى شىعار…?! ەندى بۇعان سول تيبەت لامالارى جازبالارىنىڭ بۇدان بۇرىندارى ىلە ۆزەنىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىنان تابىلعانى تۋرالى دەرەكتى قوسىڭىز. بىراق سونشا جازۋدىڭ ىشىندە بىردە – بىر بۋددا سۋرەتىنىڭ بولماۋىن قالاي تۈسىنەمىز?!…يە بۇل كۈرمەۋى قيىن قۇپييا جازۋ بولىپ تۇر, ەرينە بۇل تەرەڭ زەرتتەپ, زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن دۈنيەلەر, بىزدىكى تەك جوبا, بولجام عانا. تۋعان ەلدىڭ, جەردىڭ تاريحى بىزدەر مەن كەلەشەك ۇرپاق ۈشىن باعا جەتپەس قازىنا عوي. سول قۇندى جەدىگەرلەردى قاستەرلەۋ ەر قازاقتىڭ ازاماتتىق پارىزى بولماق. ەرقاشان پارىزىمىزعا ادال بولىپ, «ەلى ۈشىن ەڭبەك ەتكەننىڭ ەڭسەسى بيىك» دەگەن حالىق ناقىلىن تۋ ەتىپ, ەلىمىز ۈشىن ايانباي ەڭبەك ەتەيىك اعايىن. تەۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, مەملەكەتتىگىمىز مەڭگىلىك بولسىن!