قازاق جەرىندەگى جەتىسۋدىڭ وڭتۈستىك – شىعىسىن الىپ جاتقان جاركەنت ۆڭىرىنىڭ اۋماعى كۆنە دەۋىرلەرگە جاتاتىن تىلسىم تاريحىنا تۇنىپ تۇر. وسىناۋ قاسيەتتى مەكەندە تىرشىلىك ەتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ بەلگىسى بولىپ عاسىرلار مەن مىڭجىلدىقتاردى ارتقا تاستاپ بىزگە جەتكەن قۇندى مۇرالار دا جەتەرلىك. مەسەلەن, اتاپ ۆتە بولساق ولاردىڭ قاتارىندا – بالبال تاستار, تاس مەنگيرلەرمەن قورشالعان الىپ جەنە ورتاشا كۆلەمدەگى وبالار, ارحەولەگييالىق قازبالاردان تابىلعان تۇرمىستىق جەنە ەشەكەي زاتتارمەن قاتار, قارۋ – جاراقتار مەن قىش قۇمىرالار, تاعى باسقا تاس بەتتەرىندە بەينەلەنگەن جازۋلار مەن سۋرەتتەر, ياعني, پەتروگليفتەردى دە ايتىپ ۆتۋگە بولادى. سول سەبەپتى بۈگىنگى ماقالامىز قۇپيياسى بىزدەرگە بەيمەلىم ەرتە زامانعى شەبەرلەردىڭ تاسقا قاشاپ سالعان تاڭبالارى تۋرالى بولماق.
جالپى تاستاعى سۋرەتتەر شەجىرەسى ادامزات بالاسىنىڭ دامۋ تاريحىمەن ەتەنە بايلىنىستى ەكەندىگىن ەجەلگى جازبالاردان بىلەمىز. وعان دەلەل جەر شارىنىڭ 120 مەملەكەتى ايماعىنان 35 ملن. استام تاستاعى تاڭبالاردىڭ تابىلۋى. سولاردىڭ قاتارىنا جاتاتىن بىزدىڭ قازاق جەرىندەگى قويتاستار مەن جارتاستاعى جازۋلاردىڭ كۆبى قولا, ساق دەۋىرىنەن باستالىپ, تۈركى زامانىنىڭ تاڭبالارىمەن ۇشتاسىپ, ودان بەرگى ۋاقىتتاردى دا قامتيدى. قازاق جەرىندەگى تاسقا باسىلعان جازۋ, سىزۋلاردىڭ مەملەكەت تاراپىنان كۆڭىل بۆلىنىپ زەرتتەلۋى حح عاسىردىڭ 50 – شى جىلدارىنان باستالادى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەيگىلىسى, كۆلەمى جاعىنان دا ۈلكەنى «تاڭبالى تاس » ەكەندىگى بارشامىزعا ايان.
ال, بىزدىڭ ۆڭىردەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ قاعازعا تۈسىپ تىزىمدەلۋى سول ۆتكەن عاسىردىڭ 70-شى جىلدارىنىڭ ورتاسىنا تۋرا كەلەدى. سولاردىڭ قاتارىندا جەرۇيىق جەتىسۋدىڭ بىر بۆلىگى, بىزدىڭ جاركەنت ۆلكەسىنەن تابىلعان پەتروگليفتەر مەن جازۋلاردى دا اتاپ ۆتۋىمىزگە بولادى. مىسالى, ىرعايلى سايداعى قۇپييا جازۋ, كىشى قويتاس پەن بۇرحانداعى سۋرەتتەر, ونىڭ شىعىسىنداعى شەجىن ۆزەنى ايماعىنداعى قويتاستارداعى سالىنعان بەينەلەر مەن سان – قيلى قاشالعان جازۋ تاڭبالاردىڭ دا اتا تاريحتان حابار بەرەتىندىگى داۋسىز. اتالمىش دۈنيەلەر بىزدىڭ بىلەتىنىمىز عانا, ەلى دە بىزگە بەلگىسىز تاريح شاڭىنا كۆمىلىپ جاتقان قانشاما قۇندى زاتتارىمىز زەرتتەلمەي, جارييالانباي كۆپتەگەن عاسىرلار بويعى قۇپيياسىن باۋىرىنا بۈگىپ جاتىر دەسەڭىزشى…
بابالارىمىزدىڭ كۆزىندەي بولعان وسىناۋ قۇندى تاريحي جەدىگەرلەردى تاۋىپ, كىشى-گىرىم زەرتتەۋ جۈرگىزىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جارييالاپ, بۈگىنگى ۇرپاقتارىمەن قاۋىشتىرۋ بىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىزدىڭ بىرى دەپ سانايمىن. وسىنداي كەلەلى ىستىڭ باسىن ۇستاپ, جۈزەگە اسىرۋدا مۇرىندىق بولىپ وتىرعان الماتى وبلىستىق «م.تىنىشپاەۋ» اتىنداعى تاريحي – ۆلكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ر.ە. ايازباەۋا, (ديرەكتوردىڭ ورىنباسارلارى- ك.يسابەكوۋا, ا.چانباەۋا مەن و. قۋاندىقوۋ), ونىڭ بىرلەسكەن فيليالدارى – جاركەنت قالاسىنداعى «جاۋىنگەرلىك داڭق مۋزەيىنەن» (ق. يبرايىمجانوۋ) «جاركەنت مەشىتى» كۆركەمۆنەر – سەۋلەت مۋزەيى (م. راەۋ) قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە ۈلەسى زور.
مەسەلەن, بىزدەر ۆزىمىزدىڭ وسىناۋ مۋزەيلەر تاراپىنان ۇيىمداسقان توبىمىزبەن ۆلكەتانۋ باعىتىنداعى تاريحي – تانىمدىق ساياحاتىمىزدا ويلاعان ويىمىزدى جۈزەگە اسىرۋ ۈشىن (03.10.2020 ج.) جولعا جينالدىق. جول تاعامايتىن جەڭىل كۆلىككە مىنگەن بىزدەر جەتىسۋ الاتاۋىن بەتكە الىپ, لەسنوۋكا اۋىلىنىڭ سولتۈستىگىندەگى كانالدان ۆتكەن سوڭ, قىزىلجاردى جاعالاي توعاي ىشىندەگى جۈرۋگە جايسىز قيسىق-قىڭىر جولمەن تاۋعا قاراي تۋرا تارتىپ كەتتىك. جولباسشىمىز اسلان بۇعان دەيىن دە بارىپ كۆرگەن تاستاعى تۈرلى بەيەلەر تۋرالى تاڭ-تاماشا ەڭگىمەلەرىن ايتىپ, بىزدى قىزىقتىرىپ كەلەدى.
جول بويىنداعى العاشقى ايالدامامىز ەنى كەڭ تسەمەنتتەلگەن كۆپىردەن ۆتە سالىسىمەن كەزدەسكەن, ۆزەننىڭ شىعىس بەتكەيىنە سوناۋ ۆتكەن حح عاسىردىڭ 50 – شى جىلدارى باسىندا سالىنىپ, 1970-شى جىلدارعا دەيىن بىرشاما اۋىلدى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتكەن شاعىن سۋ ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ (گەس) تونالعان قيراندىسى بولدى. بەتكەيدە قييالاي تارتىلعان تاس توعان ارقالى كەلگەن سۋلار ەلەكتر قۋاتىن بۆلگىش گەنەراتورلاردى قوزعالىسقا كەلتىرگەن سوڭ, بىز ۆتكەن كۆپىر استىمەن ۆتىپ بارىپ قولدان قالانعان تاس توعاندار ارقىلى قايتادان ۆسەك ۆزەنىنە قۇيىلاتىنىن بايقادىم. كۆلىكتەن تۈسىپ اينالاعا كۆز تاستادىق, فوتواپپاراتپەن بىرنەشە تۈسىرىلىم جاساعان مۇرات كۆلىككە وتىرىسىمەن ەرمەن قاراي جۈرىپ كەتتىك. ودان ەرى, كەزىندە اتالمىش ستانتسييا تۇرعىندارىنا ارنالىپ سالىنعانىمەن, كەيىنگى 80-شى جىلداردان سوڭ بالالاردىڭ جازعى دەمالىس ورنىنا اينالعان «قارلىعاش» لاگەرىن دە ارتقا تاستىدىق. اراي قىزىمىز وسى لاگەرьدە دەمالعان بالالىق شاعىن ەسكە الىپ, بالالىقتىڭ بال دەۋرەنىنەن بىراز ەڭگىمە تيەگىن اعىتتى.
كۆپ كەشىكپەي العاشقى ولجامىز, كۆنە تۈركى رۋنيكاسىمەن جازىلعان «قازاق» دەگەن سۆزى بار تاسقا دا جەتتىك. تۈركى دەۋىرىندە «قازاق» ەتنونيمىنىڭ بولماعانىن تاريحتان بىلەمىن, بىراق كەيىن تاڭبالانعان بۇل جازۋدى, «كىم?…» قانداي ماقساتپەن جازدى ەكەن..?! كىم بولسا دا, تاريحتىڭ تامىرىنان حابارى بار سۇڭعىلا ادام بولدى عوي. يە, بۇل ۆزى وي – سانامدا شەشىمى جوق جۇمباق بولىپ قالا بەردى…
—«مىنە, ەندى وسىدان ەرى قاراي, تاستاعى سۋرەتتەر كۆپ..» دەگەن, اسلاننىڭ سۆزىنەن كەيىن بەرىمىز ەلەڭدەسىپ, بىر كۆتەرىلىپ قالدىق.
Cۆيتىپ, كەلگەن جۇمىسىمىزدى ۆسەك ۆزەنىنىڭ شىعىس بەتكەيىندەگى الاسا تاۋ جوتاسىنداعى بەتى تەگىس قويتاستارعا سالىنعان سۋرەتتەردەن باستادىق. بىرىنشىدەن, ونداعى كۆنەدەن كەلە جاتقان تاستاعى بەيمەلىم بەينەلەر مەن جازۋلاردى, بىزگە بەلگىسىز تاڭبالاردى تىزىمدەپ, سۋرەتكە تۈسىرىپ جەنە ولاردىڭ ورنالاسۋ كوورديناتارىن انىقتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىستىق. ناقتىلاپ ايتار بولساق: بىز جازىپ جارييالاپ وتىرعان سۋرەتتەر شوعىرى تالدىداعى اسپالى كۆپىردەن باستاۋ الاتىن ۆزەننىڭ سول جاق اڭعارىنىڭ سولتۈستىكتەن وڭتۈستىككە قاراي كۆلبەي جاتقان الاسا تاۋلى جوتالى القاپتىڭ, ۇزىندىعى 15 شاقىرىمدى الاتىن بىر بۆلىگى عانا. سۋرەتتەر مەن تۈرلى بەينەلەر تاۋ ساعاسى لاندشافتىنا وراي كۈن سەۋلەسى مەن اتموسفەرالىق قۇبىلىستاردىڭ ەسەرىنەن بەتكەيدىڭ تەرىسكەيىندەگى قوڭىرقاي كۈرەڭ تارتقان قويتاستاردا شاشىراي ورنالاسقان. بۇدان باسقا ۆزەننىڭ باتىسىنداعى ۈلكەن جەنە كىشى قويتاس اۋماعىندا, ۈلكەن جەنە كىشى ۆسەكتىڭ قوسىلعان جەرىندەگى سۈيىرلى تۇمسىقتاعى جارتاستاردا پەتروگليفتەردىڭ ۈلكەن توبى بار ەكەندىگىنەن, ولاردى ارنايى ماماندار كەلىپ قاعازعا تۈسىرىپ كەتكەنىنەن دە حاباردار ەدىك. بىراق, سول جازىلىپ الىنعان ايماقتىڭ زەرتتەلۋى ەلى دە ۈستىرت, قۇجاتتالۋ جۇمىستارى دا اياقتالماعان بولۋى كەرەك… ال, بىزدەر ارالاپ قاعازعا تۈسىرىپ جۈرگەن القاپتىڭ ەلى ەش جەردە جارييالانباعاندىعى بەرىمىز ۈشىن ەرەكشە جاڭالىق بولۋمەن بىرگە, زەرتتەۋشىلىككە دەگەن ۈلكەن قىزىعۋشىلىعىمىزدى تۋدىردى.
سودان, نە كەرەك فوتواپپارات پەن ۇيالى تەلەفوندارىمىزدىڭ نۈكتەلەرى بىرىنەن كەيىن بىرى سىرتىلداپ قىزۋ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك. امال قانشا تەجىريبەمىزدىڭ ازدىعىنان, ارناي تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ بولىپ, تاستاعى سۋرەتتەردىڭ كۆركەمدىك ەرەكشەلىگىن تولىق اشۋعا مۈمكىندىگىمىز بولماي تۇر. سوندا دا بولسا بار جاعدايدى, مۈمكىندىگىمىزدى بارىنشا پايدالانا وتىرىپ, تاۋ تابيعاتىنا ساي عۇمىر كەشكەن ەرتە دەۋىر سۋرەتشىلەرىنىڭ تۆل تۋىندىسىن مۇقييات قاراپ شىقتىق. ولاردىڭ جاندۈنيەسىنە زەردە ارقىلى ۈڭىلىپ, تاستاعى بەينەلەردىڭ مەن – ماعىناسىن اشۋمەن بىرگە, شەبەردىڭ ىشكى ويىن تۈسىنىپ كۆپشىلىككە جارييالاۋ ماقساتىنداعى ەرەكەت بارىسىندا, بار بىلىمىمىزدى سالىپ ۆزىمىزشە زەرتتەپ, رەتتىلىك, جۈيەلىك ساراپتاما جاساۋعا تالپىنىس جاسادىق.
بىزگە بەلگىسىز ەجەلگى سۋرەت ۆنەرى شەبەرلەرىنىڭ تاسقا قاشاپ سالىپ كەتكەن كۆرىنىستەرىنىڭ كۆبى: جابايى اڭداردان – تەۋەشكىلەر مەن ارقارلار, بۇعىلار, قاسقىر بۆلتىرىگىمەن, سونداي – اق, قولعا ۈيرەتىلگەن تۈيە, جىلقى مىنگەن ادام, جەندىكتەردەن جىلاندار, سونىمەن قاتار انتروپومورفتى بەينەلەرگە جاتاتىن «كۈنباستى ادام», بيلەپ تۇرعان باقسى, مۈيىزىندە «ەلەم اعاشى بەينەلەنگەن» بۇعىلار مەن سان-الۋان قيمىل قوزعالىستاردىڭ جيىنتىعىنان تۇراتىندىعىن انىقتادىق. جەنە كۆپتەگەن عاسىرلار بويعى ۋاقىت شەڭبەرىندە كليماتتىق ۆزگەرىستەردىڭ ەسەرلەرىنەن بۈلىنگەن كەيبىر تۈسىنىكسىز بەينەلەردى دە سۋرەتكە تۈسىرۋ ىسى نازاردان تىس قالمادى. جالپى تاستاعى بەينەلەۋ ۆنەرىنىڭ دارالىعى – سالىنعان كۆرىنىستەردىڭ قايتالانباس ۆزگەشەلىگىمەن قاتار, تاريحي-مەدەنيەت ەسكەرتكىشى رەتىندە ەردايىم ەستەتيكالىق تالعامعا ساي بولۋىمەن قۇندى. دەمەك, وسىناۋ تاستاعى سۋرەت ۆنەرىنە دەگەن قۇرمەت, ياعني, بىز جازىپ وتىرعان پەتروگليفتەردىڭ جەتىسۋ ۆلكەسىنىڭ مەدەني سالاسىنداعى باعالى تاريحي جەدىگەرلەردىڭ كۆرنەكتى بۆلىگى ەكەندىگىن ايعاقتايدى.
تاعى بىر ەجەلگى دەۋىرگە تەن بايقالعان قۇبىلىستىڭ بىرى, اسپالى كۆپىردەن باستالعان الاسا تاۋلى جوتانىڭ ەتەگى مەن ۆزەن جاعاسىنا دەيىنگى اتشاپتىرىم اراقاشىقتىق تەپ – تەگىس جازىق. اتالمىش جازىقتىڭ وڭتۈستىگىندەگى بەتاعاشقا دەيىنگى اۋماعى ۈيىلگەن تاس قورىمدار مەن ەرتۈرلى (ديامەترى 6-12 م بولاتىن) – شەڭبەر, رومب تاعى باسقا فورماداعى وبالارعا تولى. وي, سانا ارقىلى سالىستىرمالى زەرتتەۋ جاساي وتىرىپ, شامامەن قولا, ساق زامانىنان قالعان كۆنە جەرلەۋ ورىندارى بولۋى كەرەك دەپ توپشىلادىم.
قورىتا ايتقاندا بىزدەردىڭ, ياعني, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۆلكەتانۋ باعىتىندا جاساپ وتىرعان تاريحي-تانىمدىق زەرتتەۋشىلىك ساپارىمىزدا تاۋىپ سۋرەتكە تۈسىرىپ, رەتكە كەلتىرگەن تاستاعى تاڭبالانعان بەينەلەردىڭ تىزىمى تۆمەندەگىدەي بولىپ شىقتى:
-
ارقارلار مەن تەۋەشكىلەردىڭ – 100 – گە جۋىق بەينەسى,
-
يتكە ۇقسايتىن 2-ى سۋرەت;
-
اتقا مىنگەن ادامدار بەينەسى 2-ى جەردە كەزدەستى;
-
مۈيىزىندە «ەلەم اعاشى» بەينەلەنگەن 2-ى بۇعى;
-
جەي بۇعى سۋرەتىنەن 2-ى دانا;
-
قاسقىر تەرىزدى 2-ى اڭ جەنە 1 قاسقىر ۈش بۆلتىرىگىمەن;
-
تۈيەگە مىنگەن 1 ادام جەنە 1-ى تۈيە جەتەكتەگەن بالا;
-
بي بيلەپ تۇرعان باقسى, 1 سۋرەت;
-
جاياۋ ادام بەينەسى 2-ى سۋرەتتە بەينەلەنگەن;
-
«كۈنباستى ادام» 1 سۋرەت;
-
جىلاندار 2-ى جەردە بەينەلەنگەن;
-
قۇدايدىڭ تابانى بەينەلەنگەن 1 سۋرەت (?);
-
بۈلىنگەن تۈسىنىكسىز بەينەلەر;
جالپى, تۈسىرىلگەن سۋرەتتەرگە ۆزىمشە ساراپتاما جاساي وتىرىپ, بىز جۈرىپ جەرلەردەگى پەتورگليفتەردىڭ باسىم بۆلىگى ساق دەۋىرىنىڭ ۆتپەلى كەزەڭى مەن ەرتە تەمىر دەۋىرى ۋاقىتىنا جاتادى-اۋ دەگەن جورامالعا كەلدىم. ىشىنارا قولا دەۋىرىنىڭ دە ناقىشتارى بار ەكەندىگىن جوققا شىعارمايمىن. سەبەبى, تاعى بىر نازارعا الار ەرەكشەلىك, اتالمىش تاريحي جەدىگەرلەردىڭ جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسۋى. وعان مىسال, قولا دەۋىرى سوڭىنداعى كليماتتىق ۆزگەرىستەردىڭ ەسەرىنەن تاقىرعا اينالعان جازىقتان گۆرى تاۋلى ايماقتىڭ تىرشىلىككە قولايلى بولۋى دا ەدەۋىر ىقپال ەتكەن تەرىزدى. دەمەك, تاعى بىر ەرەكشەلىك سول كەزەڭدەردەگى ادامدار تىرشىلىگىنىڭ ارقاۋى, نەگىزگى كۈنكۆرىس كۆزى اڭشىلىق بولعاندىعىن دا وسى دەرەكتەر بويىنشا بىردەن بايقايمىز.
جاركەنت ۆڭىرىنىڭ ۆتكەن دەۋىرى مەن سول زامانعا تىرشىلىك يەلەرىنىڭ تىنىس – تىرشىلىگىنەن كۆپتەگەن اقپاراتتاردى بەرەتىن بۇل قۇندى مۇرالاردىڭ ەلىمىز تاريحىنداعى الاتىن ورنىنىڭ ايرىقشا ەكەندىگىن كۆرسەتەدى. سونىمەن قاتار, تاستاعى سۋرەت ۆنەرىنىڭ اسىل مۇرالارى سانالاتىن پەتروگليفتەردىڭ تاعى بىر ەرەكشەلىگى: ادامزات ۆركەنيەتىنىڭ العاش پايدا بولۋى مەن دامۋ ساتىلارىنان ناقتى تۈسىنىك بەرەتىن بىردەن – بىر تاريحي جەدىگەر. بۇل دەگەنىڭىز ۆسەك ۆزەنى اڭعارىنداعى سۋرەت تاڭبالاردىڭ كەشەندى زەرتتەلۋى بىزدىڭ ارعى اتا – بابالارىمىزدىڭ نانىم, سەنىمى مەن تۇرمىس تىرشىلىگى جەنە اينالىسقان شارۋاشىلىعىن جان – جاقتى زەردەلەۋگە مۈمكىندىك بەرەتىن بىردەن – بىر تاريحي ەسكەرتكىش بولىپ تابىلادى دەگەن سۆز.
دەمەك, سۆز سوڭىندا ايتارىم, بىزدىڭ ەرەكەت تۋعان جەر مەن ەل تاريحىنا دەگەن جاناشىرلىق پەن قىزىعۋشىلىقتان تۋىنداعان جۋرناليستىك زەرتتەۋ عانا. ۆزىمىزشە سارالاي وتىرىپ اتامەكەن شەجىرەسىن قاعازعا تۈسىرىپ ەل-جۇرتقا بۇقارالىق اقپارات كۆزى ارقىلى جارييالاۋ, وقىرمانعا جەتكىزۋ. ال, ارنايى كەشەندى زەرتتەۋ جۈرگىزۋ وسى سالانىڭ تەجىريبەلى ۈزدىك ماماندارىنىڭ قۇزىرىنداعى شارۋا. مەملەكەت تاراپىنان قوداۋ تابىلىپ ارنايى زەرتتەۋ جۇمىسى قولعا الىنسا, كەلەر ۇرپاق تەربيەسى ۈشىن تاپتىرماس رۋحاني قۇندىلىق بولاتىنى سۆزسىز. ياعني, زەرتتەۋشىلىك تۇرعىدا قاراستىرار بولساق, ەلى الدا كۆپتەگەن جۇمىستاردى جاساۋ كەرەكتىگى ۆزىنەن – ۆزى سۇرانىپ تۇر.
سول ۈشىن دە مەدەني مۇرالاردى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ مەن ساقتاۋ, ولاردى ۇلتتىق قۇندىلىقتار رەتىندە كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرۋ, دەمەك ادامي تۇرعىدا تۋعان جەر الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمىزدىڭ ەڭ قاسيەتتىسى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۈسىنىكتى جاعداي. سول ۈشىن دە پارىزىمىزعا ادال بولىپ, تۋعان ۆلكە تاريحىن تۈگەندەپ, بارىنشا جاڭعىرتىپ جان – جاقتى ناسيحاتتاۋدى قارقىندى دامىتۋ كۈن تەرتىبىنەن تۈسپەۋى تيىس, اعايىن!… ەندەشە, ىسكە سەت!!!…
قالي تۇردىعازىۇلى يبرايىمجانوۋ
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۈشەسى,
ۆلكەتانۋشى, جاركەنت قالاسى.
.Q-Andas ақпарат
