Qazaq jerindegi Jetisudyń ońtústik – shyǵysyn alyp jatqan Jarkent óńiriniń aumaǵy kóne dáuirlerge jatatyn tylsym tarihyna túnyp túr. Osynau qasietti mekende tirshilik etken ata-babalarymyzdyń túrmys-tirshiliginiń belgisi bolyp ǵasyrlar men myńjyldyqtardy artqa tastap bizge jetken qúndy múralar da jeterlik. Máselen, atap óte bolsaq olardyń qatarynda – balbal tastar, tas mengirlermen qorshalǵan alyp jáne ortasha kólemdegi obalar, arheolegiyalyq qazbalardan tabylǵan túrmystyq jáne áshekei zattarmen qatar, qaru – jaraqtar men qysh qúmyralar, taǵy basqa tas betterinde beinelengen jazular men suretter, yaǵni, petroglifterdi de aityp ótuge bolady. Sol sebepti búgingi maqalamyz qúpiyasy bizderge beimálim erte zamanǵy sheberlerdiń tasqa qashap salǵan tańbalary turaly bolmaq.
Jalpy tastaǵy suretter shejiresi adamzat balasynyń damu tarihymen etene bailynysty ekendigin ejelgi jazbalardan bilemiz. Oǵan dálel jer sharynyń 120 memleketi aimaǵynan 35 mln. astam tastaǵy tańbalardyń tabyluy. Solardyń qataryna jatatyn bizdiń Qazaq jerindegi qoitastar men jartastaǵy jazulardyń kóbi qola, saq dáuirinen bastalyp, Túrki zamanynyń tańbalarymen úshtasyp, odan bergi uaqyttardy da qamtidy. Qazaq jerindegi tasqa basylǵan jazu, syzulardyń memleket tarapynan kóńil bólinip zerttelui HH ǵasyrdyń 50 – shi jyldarynan bastalady. Olardyń ishindegi eń áigilisi, kólemi jaǵynan da úlkeni «Tańbaly tas » ekendigi barshamyzǵa ayan.
Al, bizdiń óńirdegi tarihi eskertkishterdiń qaǵazǵa túsip tizimdelui sol ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń ortasyna tura keledi. Solardyń qatarynda jerúiyq Jetisudyń bir bóligi, bizdiń Jarkent ólkesinen tabylǵan petroglifter men jazulardy da atap ótuimizge bolady. Mysaly, Yrǵaily saidaǵy qúpiya jazu, Kishi Qoitas pen Búrhandaǵy suretter, onyń shyǵysyndaǵy SHejin ózeni aimaǵyndaǵy qoitastardaǵy salynǵan beineler men san – qily qashalǵan jazu tańbalardyń da ata tarihtan habar beretindigi dausyz. Atalmysh dúnieler bizdiń biletinimiz ǵana, áli de bizge belgisiz tarih shańyna kómilip jatqan qanshama qúndy zattarymyz zerttelmei, jariyalanbai kóptegen ǵasyrlar boiǵy qúpiyasyn bauyryna búgip jatyr deseńizshi…
Babalarymyzdyń kózindei bolǵan osynau qúndy tarihi jádigerlerdi tauyp, kishi-girim zertteu júrgizip, búqaralyq aqparat qúraldarynda jariyalap, búgingi úrpaqtarymen qauyshtyru bizdiń azamattyq paryzymyzdyń biri dep sanaimyn. Osyndai keleli istiń basyn ústap, júzege asyruda múryndyq bolyp otyrǵan Almaty oblystyq «M.Tynyshpaev» atyndaǵy tarihi – ólketanu muzeiiniń direktory R.Á. Ayazbaeva, (direktordyń orynbasarlary- K.Isabekova, A.CHanbaeva men O. Quandyqov), onyń birlesken filialdary – Jarkent qalasyndaǵy «Jauyngerlik Dańq muzeiinen» (Q. Ibraiymjanov) «Jarkent meshiti» kórkemóner – sáulet muzeii (M. Raev) qyzmetkerleriniń de úlesi zor.
Máselen, bizder ózimizdiń osynau muzeiler tarapynan úiymdasqan tobymyzben ólketanu baǵytyndaǵy tarihi – tanymdyq sayahatymyzda oilaǵan oiymyzdy júzege asyru úshin (03.10.2020 j.) jolǵa jinaldyq. Jol taǵamaityn jeńil kólikke mingen bizder Jetisu Alatauyn betke alyp, Lesnovka auylynyń soltústigindegi kanaldan ótken soń, Qyzyljardy jaǵalai toǵai ishindegi júruge jaisyz qisyq-qyńyr jolmen tauǵa qarai tura tartyp kettik. Jolbasshymyz Aslan búǵan deiin de baryp kórgen tastaǵy túrli beieler turaly tań-tamasha áńgimelerin aityp, bizdi qyzyqtyryp keledi.
Jol boiyndaǵy alǵashqy ayaldamamyz eni keń tsementtelgen kópirden óte salysymen kezdesken, ózenniń shyǵys betkeiine sonau ótken HH ǵasyrdyń 50 – shi jyldary basynda salynyp, 1970-shi jyldarǵa deiin birshama auyldy elektr quatymen qamtamasyz etken shaǵyn su elektr stantsiyasynyń (GES) tonalǵan qirandysy boldy. Betkeide qiyalai tartylǵan tas toǵan arqaly kelgen sular elektr quatyn bólgish generatorlardy qozǵalysqa keltirgen soń, biz ótken kópir astymen ótip baryp qoldan qalanǵan tas toǵandar arqyly qaitadan Ósek ózenine qúiylatynyn baiqadym. Kólikten túsip ainalaǵa kóz tastadyq, fotoapparatpen birneshe túsirilim jasaǵan Múrat kólikke otyrysymen ármen qarai júrip kettik. Odan ári, kezinde atalmysh stantsiya túrǵyndaryna arnalyp salynǵanymen, keiingi 80-shi jyldardan soń balalardyń jazǵy demalys ornyna ainalǵan «Qarlyǵash» lagerin de artqa tastydyq. Arai qyzymyz osy lagerьde demalǵan balalyq shaǵyn eske alyp, balalyqtyń bal dáureninen biraz áńgime tiegin aǵytty.
Kóp keshikpei alǵashqy oljamyz, kóne túrki runikasymen jazylǵan «qazaq» degen sózi bar tasqa da jettik. Túrki dáuirinde «qazaq» etnoniminiń bolmaǵanyn tarihtan bilemin, biraq keiin tańbalanǵan búl jazudy, «Kim?…» qandai maqsatpen jazdy eken..?! Kim bolsa da, tarihtyń tamyrynan habary bar súńǵyla adam boldy ǵoi. Iá, búl ózi oi – sanamda sheshimi joq júmbaq bolyp qala berdi…
—«Mine, endi osydan ári qarai, tastaǵy suretter kóp..» degen, Aslannyń sózinen keiin bárimiz eleńdesip, bir kóterilip qaldyq.
Cóitip, kelgen júmysymyzdy Ósek ózeniniń shyǵys betkeiindegi alasa tau jotasyndaǵy beti tegis qoitastarǵa salynǵan suretterden bastadyq. Birinshiden, ondaǵy kóneden kele jatqan tastaǵy beimálim beineler men jazulardy, bizge belgisiz tańbalardy tizimdep, suretke túsirip jáne olardyń ornalasu koordinataryn anyqtau júmystarymen ainalystyq. Naqtylap aitar bolsaq: biz jazyp jariyalap otyrǵan suretter shoǵyry Taldydaǵy aspaly kópirden bastau alatyn ózenniń sol jaq ańǵarynyń soltústikten ońtústikke qarai kólbei jatqan alasa tauly jotaly alqaptyń, úzyndyǵy 15 shaqyrymdy alatyn bir bóligi ǵana. Suretter men túrli beineler tau saǵasy landshaftyna orai kún sáulesi men atmosferalyq qúbylystardyń áserinen betkeidiń teriskeiindegi qońyrqai kúreń tartqan qoitastarda shashyrai ornalasqan. Búdan basqa ózenniń batysyndaǵy Úlken jáne Kishi Qoitas aumaǵynda, Úlken jáne Kishi Ósektiń qosylǵan jerindegi súiirli túmsyqtaǵy jartastarda petroglifterdiń úlken toby bar ekendiginen, olardy arnaiy mamandar kelip qaǵazǵa túsirip ketkeninen de habardar edik. Biraq, sol jazylyp alynǵan aimaqtyń zerttelui áli de ústirt, qújattalu júmystary da ayaqtalmaǵan boluy kerek… Al, bizder aralap qaǵazǵa túsirip júrgen alqaptyń áli esh jerde jariyalanbaǵandyǵy bárimiz úshin erekshe jańalyq bolumen birge, zertteushilikke degen úlken qyzyǵushylyǵymyzdy tudyrdy.
Sodan, ne kerek fotoapparat pen úyaly telefondarymyzdyń núkteleri birinen keiin biri syrtyldap qyzu júmysqa kirisip kettik. Amal qansha tájiribemizdiń azdyǵynan, arnai tehnikalyq qúraldardyń joqtyǵy qolbailau bolyp, tastaǵy suretterdiń kórkemdik ereksheligin tolyq ashuǵa múmkindigimiz bolmai túr. Sonda da bolsa bar jaǵdaidy, múmkindigimizdi barynsha paidalana otyryp, tau tabiǵatyna sai ǵúmyr keshken erte dáuir suretshileriniń tól tuyndysyn múqiyat qarap shyqtyq. Olardyń jandúniesine zerde arqyly úńilip, tastaǵy beinelerdiń mán – maǵynasyn ashumen birge, sheberdiń ishki oiyn túsinip kópshilikke jariyalau maqsatyndaǵy áreket barysynda, bar bilimimizdi salyp ózimizshe zerttep, rettilik, júielik saraptama jasauǵa talpynys jasadyq.
Bizge belgisiz ejelgi suret óneri sheberleriniń tasqa qashap salyp ketken kórinisteriniń kóbi: jabaiy ańdardan – táueshkiler men arqarlar, búǵylar, qasqyr bóltirigimen, sondai – aq, qolǵa úiretilgen túie, jylqy mingen adam, jándikterden jylandar, sonymen qatar antropomorfty beinelerge jatatyn «kúnbasty adam», bilep túrǵan baqsy, múiizinde «álem aǵashy beinelengen» búǵylar men san-aluan qimyl qozǵalystardyń jiyntyǵynan túratyndyǵyn anyqtadyq. Jáne kóptegen ǵasyrlar boiǵy uaqyt sheńberinde klimattyq ózgeristerdiń áserlerinen búlingen keibir túsiniksiz beinelerdi de suretke túsiru isi nazardan tys qalmady. Jalpy tastaǵy beineleu óneriniń daralyǵy – salynǵan kórinisterdiń qaitalanbas ózgesheligimen qatar, tarihi-mádeniet eskertkishi retinde árdaiym estetikalyq talǵamǵa sai boluymen qúndy. Demek, osynau tastaǵy suret ónerine degen qúrmet, yaǵni, biz jazyp otyrǵan petroglifterdiń Jetisu ólkesiniń mádeni salasyndaǵy baǵaly tarihi jádigerlerdiń kórnekti bóligi ekendigin aiǵaqtaidy.
Taǵy bir ejelgi dáuirge tán baiqalǵan qúbylystyń biri, aspaly kópirden bastalǵan alasa tauly jotanyń etegi men ózen jaǵasyna deiingi atshaptyrym araqashyqtyq tep – tegis jazyq. Atalmysh jazyqtyń ońtústigindegi Betaǵashqa deiingi aumaǵy úiilgen tas qorymdar men ártúrli (diametri 6-12 m bolatyn) – sheńber, romb taǵy basqa formadaǵy obalarǵa toly. Oi, sana arqyly salystyrmaly zertteu jasai otyryp, shamamen Qola, Saq zamanynan qalǵan kóne jerleu oryndary boluy kerek dep topshyladym.
Qoryta aitqanda bizderdiń, yaǵni, muzei qyzmetkerleriniń ólketanu baǵytynda jasap otyrǵan tarihi-tanymdyq zertteushilik saparymyzda tauyp suretke túsirip, retke keltirgen tastaǵy tańbalanǵan beinelerdiń tizimi tómendegidei bolyp shyqty:
-
Arqarlar men táueshkilerdiń – 100 – ge juyq beinesi,
-
Itke úqsaityn 2-i suret;
-
Atqa mingen adamdar beinesi 2-i jerde kezdesti;
-
Múiizinde «Álem aǵashy» beinelengen 2-i búǵy;
-
Jái búǵy suretinen 2-i dana;
-
Qasqyr tárizdi 2-i ań jáne 1 qasqyr úsh bóltirigimen;
-
Túiege mingen 1 adam jáne 1-i túie jetektegen bala;
-
Bi bilep túrǵan baqsy, 1 suret;
-
Jayau adam beinesi 2-i surette beinelengen;
-
«Kúnbasty adam» 1 suret;
-
Jylandar 2-i jerde beinelengen;
-
Qúdaidyń tabany beinelengen 1 suret (?);
-
Búlingen túsiniksiz beineler;
Jalpy, túsirilgen suretterge ózimshe saraptama jasai otyryp, biz júrip jerlerdegi petorglifterdiń basym bóligi Saq dáuiriniń ótpeli kezeńi men Erte temir dáuiri uaqytyna jatady-au degen joramalǵa keldim. Ishinara qola dáuiriniń de naqyshtary bar ekendigin joqqa shyǵarmaimyn. Sebebi, taǵy bir nazarǵa alar erekshelik, atalmysh tarihi jádigerlerdiń Jetisu Alatauynyń eteginde ornalasuy. Oǵan mysal, qola dáuiri sońyndaǵy klimattyq ózgeristerdiń áserinen taqyrǵa ainalǵan jazyqtan góri tauly aimaqtyń tirshilikke qolaily boluy da edáuir yqpal etken tárizdi. Demek, taǵy bir erekshelik sol kezeńderdegi adamdar tirshiliginiń arqauy, negizgi kúnkóris kózi ańshylyq bolǵandyǵyn da osy derekter boiynsha birden baiqaimyz.
Jarkent óńiriniń ótken dáuiri men sol zamanǵa tirshilik ieleriniń tynys – tirshiliginen kóptegen aqparattardy beretin búl qúndy múralardyń elimiz tarihyndaǵy alatyn ornynyń airyqsha ekendigin kórsetedi. Sonymen qatar, tastaǵy suret óneriniń asyl múralary sanalatyn petroglifterdiń taǵy bir ereksheligi: adamzat órkenietiniń alǵash paida boluy men damu satylarynan naqty túsinik beretin birden – bir tarihi jádiger. Búl degenińiz Ósek ózeni ańǵaryndaǵy suret tańbalardyń keshendi zerttelui bizdiń arǵy ata – babalarymyzdyń nanym, senimi men túrmys tirshiligi jáne ainalysqan sharuashylyǵyn jan – jaqty zerdeleuge múmkindik beretin birden – bir tarihi eskertkish bolyp tabylady degen sóz.
Demek, sóz sońynda aitarym, bizdiń áreket tuǵan jer men el tarihyna degen janashyrlyq pen qyzyǵushylyqtan tuyndaǵan jurnalistik zertteu ǵana. Ózimizshe saralai otyryp atameken shejiresin qaǵazǵa túsirip el-júrtqa búqaralyq aqparat kózi arqyly jariyalau, oqyrmanǵa jetkizu. Al, arnaiy keshendi zertteu júrgizu osy salanyń tájiribeli úzdik mamandarynyń qúzyryndaǵy sharua. Memleket tarapynan qodau tabylyp arnaiy zertteu júmysy qolǵa alynsa, keler úrpaq tárbiesi úshin taptyrmas ruhani qúndylyq bolatyny sózsiz. YAǵni, zertteushilik túrǵyda qarastyrar bolsaq, áli alda kóptegen júmystardy jasau kerektigi ózinen – ózi súranyp túr.
Sol úshin de mádeni múralardy zertteu, zerdeleu men saqtau, olardy últtyq qúndylyqtar retinde keiingi úrpaqqa qaldyru, demek adami túrǵyda tuǵan jer aldyndaǵy perzenttik paryzymyzdyń eń qasiettisi ekendigi aitpasa da túsinikti jaǵdai. Sol úshin de paryzymyzǵa adal bolyp, tuǵan ólke tarihyn túgendep, barynsha jańǵyrtyp jan – jaqty nasihattaudy qarqyndy damytu kún tártibinen túspeui tiis, aǵaiyn!… Endeshe, iske sát!!!…
Qali Túrdyǵazyúly Ibraiymjanov
Qazaqstan jurnalister odaǵynyń múshesi,
Ólketanushy, Jarkent qalasy.
Q-Andas ақпарат.
