«Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy Qoǵamdyq Birlestiginiń» Jarkent jerindegi zertteushisi Qali Túrdyǵazyúly men osy birlestiktiń belsendi músheleri – Bazarhan Jekebaev (Atamaeken auyly), Satybaldiev Toqtasyn (Sarybel), Rauan Núrdauletúly – Taldy (Lesnovka) auylynan. Kóktemniń alabúltty aua raiyna qaramastan, jolǵa kerekti qúraldarymyz ben shaǵyn azyq-túligimizdi alyp Atameken auylynan soltústikke qarai, kógildir kók zeńgir bolyp múnartqan Jetisu Alatauyna qarai jolǵa shyqtyq.
Rauannyń jol talǵamaityn «Djip» kóligi kóne súrleudiń oily-shúńqyryn elemei-aq qúiǵytyp keledi. Aldymyzda jaǵalauy jarqabaqtanyp úzaqtan-úzaqqa kóldeneńdep jatqan, ańqasy keuip qúrǵaǵan birneshe ózen ardalarynan da esh qinalmastan óte shyqtyq. Jol-jónekei áńgime tizginin aǵytqan Bazekeńniń qyzyqty áńgimesi jolymyzdy qysqartty.
Aǵamyzdyń aituy boiynsha: «…Keńes zamany jyldaryndaǵy osy Atameken auylynan ońtústigindegi qúm arasynan tóńkerilgen qazanǵa jolyǵyp, ony ashqan kezde astynan jylan shyǵyp qalai qoryqqanyn, odan árige sol jerden kiizge oralǵan sary tústi altynǵa úqsas tabaqtar men kóne qytai aqshasyn tauyp alǵan auyldasynyń hikayasyn» tamyljytyp aityp berdi.
Kólik terezesinen esken erte kóktemniń salqyn auasy janyńdy jadyratsa, syrttaǵy ainala qorshaǵan tamasha tabiǵattyń jasyl ala jamylǵysynyń sarǵaldaq gúldermen ádemi astasqan kórinisi de kóz súisintedi.
Betalysymyz osy Atameken auylynan tauǵa qarai shamamen 20-30 shaqyrymdai jerdegi «Kúpki» degen jer. Keńes ókimeti kezde Kalinin újymsharynyń (kolhoz) otar-otar qoilaryn kúpkige túsiretin orny bolǵan eken. SHatyrlary joq, qabyrǵasy mújilgen aralary onsha alys emes salynǵan qoi qoralary men ańǵai-dańǵaiy shyqqan eski úii bar kóne qystau. Búl jerdiń atauyn Jeldi sai men Rai saidyń ortasy-dep atapty auyl júrty. Kezinde sarqyrap aqqan tau ózeniniń jaǵasyna ornalasyp, taudyń taza auasy men ainala ásem tabiǵatqa bai, ata-babalarymyzdyń óte bir janǵa da, malǵa da jáili júmaq mekeni bolǵany kórer kózge kórinip-aq túr.
Ardanyń eki jaǵy shyǵysqa qarai biiktei beretin shaǵyn tepseńdi jazyq. Arǵy betkeidegi jazyq tau etegindegi biik tóbelerge úlasyp jatyr. Al, bergi ońtústik jaǵy kerisinshe eki jaqtan kelip úiisken tau eteginiń silemderimen eńistep baryp ortadaǵy atshaptyrym ózek arqyly sai tabanyndaǵy Atameken auyly ornalasqan jazyqpen jalǵasady. Eki jaqta da arda boiyn jaǵalai batystan shyǵysqa qarai sozyla ornalasqan kóne obalar.
Obalardyń kólemderine kelsek, shamamaen diametri 7-8, 8-10 metrdi qúraityn syrty tegis maida tastarmen eni 1 metrdei sheńber jasai kómkerilgen. Al, dál ortasynda shaǵyn bolyp úiilgen iri belgi tastary (múmkin kezinde balbal tastary qoiylǵan da shyǵar) joǵarydan qaraǵan janǵa jerdegi kúnniń beinesin, yaǵni, dóńgelek ishindegi qara noqatty elestetin kóne qorymdar.
Múnda kelu sebebimiz, osynda sol Keńestik kezeńde shamamen ótken HH ǵasyrdyń 80-90 jyldary aralyǵy bolsa kerek. Kolhozdyń qoiyna úlken qora salmaq bolyp, sol «Kúpkiniń» shyǵys jaǵyndaǵy biikteu tepseńniń ústinen jer belgileidi ǵoi. Biraq, ainala tolǵan kóne dáuir obalary ekendigi eshkimniń de qaperine kirmegen.
Sodan traktormen bir obanyń dál tóbesindegi iri tastardy alyp qazu júmysyn bastaidy. Júmysshylar jarty metrdei qazǵan soń úlken jalpaq tas shyǵady. Syrt poshymy balbal tasqa úqsas. Betinde jazu, shimaiy bar. Júmys birden toqtatylyp újymshar bastyǵyna habarlanady. Olar kelip kóredi de, áruaqty jerdegi júmysty birden úzildi-kesildi toqtatady.
— «Sodan ne kerek sol tas áli kúnge sonda jatyr, suret pen jazudy eshkim oqi almady. Bizdiń kirillitsaǵa, latynǵa da, arabshaǵa da kelmeidi eken…» – dep, Bazarhan aǵa aitqasyn meniń kóńilim birden audy. Kókeiimnen ketpei qoiǵasyn, telefon soǵyp:
— Men kólik tabaiyn sol jerge bastap barsańyz – dep, aǵaǵa qolqa salǵan edim.
Bazekeń:
— Jaraidy, aparaiyn – dep, kelise ketti.
Sóitip, el men jerdiń ótken tarihy men shejiresine degen tanym-túsinikteri tereń, ata dástúr men últqa degen janashyrlyq, súiispenshilikteri joǵary Toqtasyn men Rauandy tarttym. Olar da birden kelise ketti. Sóitip, tuǵan jer tósinde ólketanu baǵytynda tarihi eskertkishterge sayahat jasap kelgen shaǵyn komandamyzdyń qúramy osylai.
Alǵashqyda sayahattyń, kóne eskertkishter men zattarǵa qatysty áńgimeniń qyzuymen ardanyń arǵy betine ótip ketip «Birliktiń bazysynyń» qasyndaǵy jazyqqa biraq toqtadyq. Ainala bir shaqyrymǵa juyq aumaqtan «jazuy bar tasty» izdep eki saǵattai júrip qaldyq. Esh nátije joq, únjyrǵamyz túsip ketti. Bazarhan aǵa:
— Osy mańda bolu kerek. Dál qai jer ekenin men de anyq bilmeimin – degende, ne derimizdi bilmei únsiz qaldyq.
Kún bolsa búlttanyp tau ańǵarynan salqyn samal uildei soǵyp, ainalany qalyń túman basty. SHyǵys jaqtaǵy tau eteginen ainalyp, eńistei kele batysymyzdaǵy ardanyń jar qabaǵyna kelip biraq tireldik. Sol mańda túman arasynan mal qaiyryp júrgen malshy jigitti shaqyryp jón súrap edik. Ol:
— Búl mańnan ondai jazuy bar tas kórmegenin aitty.
Tipten kóńil-kúiimiz nasharlap ketti, aua raiy bolsa mynau, SHamalydan soń sirkirep jauyn jaua bastady. Aǵamyzda da ún joq, temekini birinen soń birin tútatady…
— Búl qalai bolǵany, aǵasy – dep, aituǵa imengen bizde de til joq.
Sóitkeshe bolmai, jerdegi kún sheńberindei bolyp tizilgen oba tastarynan 10 metrdei túrǵan meniń de ayaq astymda 3-4 qatar tizilgen tastarǵa kózim tústi. Mine qyzyq, búl tastar sheńber emes, úidiń irgetesy sekildi túp-túzu qalanypty. Men dál búryshynda túr ekenmin. Dereu Toqabaidy shaqyrdym da:
— Qúda, búǵan deiingi men kórgen obalardyń bárinde sheńber bolyp mengir tastarmen qorshalushy edi. Múndaǵy oba tastarynyń syrtqy qorshauy tórtbúryshty bolyp tizilipti. Birinshi ret kóruim, qaneki qansha metr ekenin sanap jibereiik dedim. Ekeuimiz eki baǵytta adymdap sanai jóneldik. Men kelesi búryshqa deiin sanaǵanymda 33m boldy, odan Toqańnan súrasam ol da 33 adym dep túr.
Mine, qyzyq! Demek, diametri 8-10 m bolatyn obanyń syrty 33h33 metr bolatyn tik tórtbúryshta, 3-4 qatar bolyp syrty tegis maida tastarmen qorshalypty. Búl tosyn jańalyq men úshin bir quanyshty jaǵdai boldy. Jaqsylap jadyma oisha túiip qoidym.
Qoi túski sháiimizdi isheiik dep kólikke bettedik. Baǵymyzǵa qarai úyaly telefon bailanysy jaqsy ústaidy eken. SHái ústinde, auylǵa habarlasyp, jazuy bar tastyń jobalap bolsa qaida jatqany turaly habar aldyq. Alys ta emes, tura biz tústenip otyrǵan jerdegi ardanyń qarama-qarsy betkeiindegi tepseńniń ústi ekendigin bilip, kishkene bolsa da kóńilimizge úmit oty úyalaǵandai boldy.
Áldenip alyp, kelgen jaǵymyzǵa qaita qaityp ardadan óttik te, kóne bazynyń qasyna kólikti toqtatyp, jayau izdeuge kiristik. Jauyn da kúsheiip, sirkiregen qalpy shelektep qúiyp túr. Bazarhan aǵanyń aituy boiynsha Toqtasyn úsheuimiz aralarymyz 15-20 qadamnan araqashyqtyq saqtap, shyǵysqa qarai shep túzep izdeudi bastadyq. Bir tepseńnen asyp, ekinshi tepseńniń ústindegi jazyqtan taptyq-au, áiteuir. Alǵash kórgen Toqtasyn boldy, odan Bazkeń eki qolyn kókke kóterip:
— Ái, tabyldy-au, senderden qatty qysylyp ketip edim…-deidi, uaiymyn jasyrmai..
— Ońai ma, sonsha jerden bastap kelip, mynadai suyqta – dep, tasqa qaraǵan quanyshty júzimen dauysy sańqyldap aǵynan jaryldy.
Ústimiz malmandai su, oǵan qarap jatqan bizder joq. Toqabai birdemniń arasynda tastyń betin ádemilep súrtip tazalap jiberdi. Dereu, telefondy alyp suretke túsirudi bastadym. Alǵashqyda, shimai-shatpaq suret pen tańbalarǵa qarap túkke túsinbedim. Rasynda eshbir álipbige úqsamaityn, bederler. Sál joǵaryda aidyń suretiniń súlbasy baiqalyp túrǵandai. Toqabai birden:
— Arabsha jazu eken, áne aidyń da sureti túr – dedi.
Men, ári-beri qarap:
— Ái úqsamaityn siyaqty – dedim, eki oily qalypta.
Jolai shahmat tasyndai kezekpen ornalasqan alty obany da suretke túsirdim. Jerde jatqan kúnniń beinesinen aumaidy jaryqtyqtar. Bireuiniń diametrin Bazkeńe adymdatyp ólshetip edim 7 m boldy. Qalǵandary odan iri bolmasa úsaq emes. Ústimizden sorǵalaǵan jauyn suyna qaramai, kóterińki kóńil-kúimen kólikke kelip jaiǵastyq. Rauan kólikti otaldyryp, qaitar jolǵa tústik. Úige qarai bet alyp birqalypty bayau jyljyǵan kóligimizben jer bauyrlaǵan qalyń túmannyń qúshaǵyna enip kelemiz…
Aldyńǵy orynǵa jaiǵasqan Bazarhan aǵa kóńili jáilanyp, júzinen quanyshtyń lebi eskeni sondai, ózine-ózi riza keiipte bappenen temekisin tútatyp aldy da kók tútindi qúmarlana búrqyratty. Baǵanaǵydai emes bárimizdiń de ájeptáuir kóńilimiz kóterilip bir sergip qaldyq. Áńgimemiz de jarasymdy, qyzyqty ma qalai, ózi…
Men vatsapty ashtym da tóte jazudy audarumen ainalysatyn jurnalist Qajet Andasqa bizge beimálim jazudyń suretin jiberdim. Odan:
— Búl arab grafikasy emes, kóne Túrki jazuy degen jauap keldi.
Endigi kezekte túrkolog, Almatyda túratyn ǵalym Sáken aǵaǵa (Nurbekov Saken Jumanovich, k.f.n. dotsent KazNU im. Alь-Farabi) da vatsappen qúpiya jazudyń suretin jiberip, aqyl-keńesine júginuime tura keldi.
Jolai, áńgime arasynda:
— Iá, jazuymyzdyń túp-tegi ázirge belgisiz… Búl jazuymyz meniń oiymsha kóne úndi jazularyna keletin siyaqty. Ejelgi Úndistanda sanskrit jazuy bolǵan, sonyń arǵy-bergi jaǵy ma eken- dedim.
Toqabai bauyrym, birtúrli ańtarylyp qarady:
— Ne aityp otyr..?! – degendei, kózqaraspen.
Úzaq saryltpai Sáken aǵadan da jauap keldi. Aǵamyz óz kezeginde:
« — Árine, Qaleke!.. Mynau tapqan oljańyz bir jaqsy dúnie eken. Bir ókinishtisi kóp uaqyt ótuine bailanysty tas búlingen, sonyń áserinen jazu da kómeski tartypty. Búndai zattardy myqty apparattarmen suretke túsirip, tereńdete zerttegen abzal. Jáne de búl jazudyń kóne Túrki jazuy boluy ábden yqtimal. Sebebi, sizderdiń Jarkent óńiri, Qoǵaly mańaiy men Tekeli jaqtarda osyǵan úqsas jazu tańbalaryn kórgenim bar» – depti habarlamada. Quanyp qaldym, syrt poshymyna qarap úndiniń kóne tańbalaryna úqsai ma..? – dep, ishtei ózimen-ózim kúbirlep qoyamyn..
Sóitip, júmbaq jazu turaly jańa taqyryptaǵy Saken aǵamen úyaly telefon arqyly oi bólisu, pikir almasuym birine-biri jalǵasyp jatty. Aǵanyń kelesi jiberilgen habarlamalarynda da oiymyz úshtasyp, sózimiiz óz jarasymyn tauyp jatty.
Saken aǵa ármen qarai óz oiyn bylaisha órbitti:
«Jalpy búl jerde úlken zertteu júmystary qajet. Men ǵoi óz tarapymnan jalpy tújyrymdamasyn (kontseptsiyasyn) aita alamyn. Paloegrafiyalyq jaǵynan qarastyrǵanda negizinen óte kóp. Eń birinshi arealyn qai jerde, qandai ekendigin anyqtap jáne osyndai materialdardy tolyq bir jerge toptastyru kerek. Sóitip, salystyrmaly túrde saraptama jasai otyryp bir ortaq júiege keltiruimizge ábden bolady.
Men óz kezegimde:
— «Aǵa, siz jibergen kóne úndi álipbii turaly tablitsaǵa qarap salystyryp kórdim. b.z. d. Gupta dáuiriniń jazu tańbalaryna úqsastyǵy bar siyaqty… Áli de biraz salystyrmaly túrde múqiyat qarastyryp kóreiin» – dedim.
Saken aǵa, kelesi habaramasynda mynadai pikirin bildiripti:
— Iá, ol – kóne úndi jazularynyń ishinde Gupta ma, iá bolmasa Khoroshthi me..? Kharoshthidiń ózi 6-túrge, qoldanylǵan memleketterine, elderine qarai ózindik ózgeristerimen bólinedi – degendi de eskertip ótti. Endi búl jazulardyń formasy, tańbalanuy jaǵynan naqty osy baǵytqa jatatyny kórer kózge kórinip-aq túr. Keiinnen sanskrit boldy, odan berige qazirgi úndi jazuy múldem basqa bolyp ózgerip ketti. Sondyqtan da búnda zer salyp múqiyat qarasańyz jazba mádenietiniń kóne zamanǵa jatatyn ortaq bir belgisi shyǵyp túrǵandai baiqalady» -dep, sóz sońyn ózindik oi-pikirimen túiindedi.
Aǵamyzdyń aitqan júieli oi oramdary meniń de kóńilime qonyp túr. Nege deseńiz, kóne túrki jazuy bolyp tabylatyn Orhon-enesai jazbalaryn alǵashqy zertteushi keibir ǵalymdar onyń – súǵdaq doǵal jazuynan shyqqan bolar dep joramaldaǵan da edi. Al, zertteushilerdiń sońǵy leginen búl jazudyń kharoshthi jazuynan taralǵan bolar degen boljamdary da bar. Olardyń negizgi arqa súier dáleli – b.z.b. VIII ǵasyrlarda bizdiń tikelei babalarymyz atalatyn kóshpendiler dalasyna kóne Úndistannan – Brahmi jáne Kharoshthi jazularynyń kelip qarqyndy túrde taralǵandyǵy turaly tarihi derekter. Demek, tarihtaǵy bar málimetterge bizder taraptan qarsy aitar eshqandai da uájimiz joq.
Oǵan mysal keltirip aitar bolsaq, kóne Qytailyqtardyń b.z.b. dáuirlerdegi «Hunnu jazuy» dep aityp júrgenderi dál osy jazular eken. Odan keiingi b.z.b. III ǵasyrdan bastap dalalyq aimaqqa Soǵdy jazu tańbalary kelip taraldy. Búl jazu tańbalary óz kezeginde Qańly memleketindegi jazu men esep-qisabynda b.z.b. III jáne b.z. V ǵasyrlary aralyǵynda keńinen qoldanyldy.
Endigi kezekte jalpy «Kóne Túrki jazuy» – degen ne..?» dep qoiylǵan súraqqa qysqasha sipattama bere keteiik. Ol degenimiz – túrki dáuirindegi runikalyq jazba eskertkishter. Onda, b.z. VII–IH ǵasyrlaryndaǵy Túrki qaǵanaty aumaǵynda paidanylǵan kóne túrki álipbiindegi oima jazulary men qoljazbalar jáne ártúrli maǵynadaǵy mátinder toptastyrylǵan. Qazirgi tańda bizder ata-baba qonysynan tabylǵan osynau tarihi jazba eskertkishteri arqyly bauyrlas túrik halyqtarynyń ejelgi ǵúryptyq tynys-tirshiligi men ruhani jáne dástúrli mádenietimen etene tanys bolarymyz anyq. Sonymen qatar, kóne tilin, tarihyn, etnogenezin, ádet-ǵúryptary men dúnietanymyn zerttep, oqyp bilemiz. Jazudyń negizgi ereksheligi ońnan solǵa qarai oqylyp dauyssyz dybystarmen jazyluynda. Jáne juan jáne jińishke túrlerge jiktelip, tańbalanu yńǵaiyna qarai tańbalanady.
Kóne túrki álipbiindegi basqaǵa úqsamaityn taǵy bir ózgeshelik árbir sózderdegi dybystardyń jeke-jeke tańbalanyp túsuinde. Jáne de zertteushi ǵalymdar b.z. VI-H ǵasyrlarynda orasan úlken aumaqty qamtyǵan búl runa jazularyn úsh topqa bólip qarastyrady:
-
Orhon eskertkishteri.(jalpy sany – 30 shaqty. Mońǵoliyadaǵy Orhon, Seleng, Tola ózenderiniń boiynan jáne Reseidegi Minusinsk oipaty.)
-
Enisei eskertkishteri. (jalpy sany – 150-dei, jazylǵan jyldary shamamen b.z. V-VIIǵ.ǵ.).
-
Talas eskertkishteri. (jalpy sany – 20-dai. Ońtústik Qazaqstan, Jetisu, Syr boiy men Qyrǵyzstan jáne Jambyl oblysynda, shamamen jazylu mezgili b.z. VIII ǵ.).
Ókinishke orai, kóne Túrki runa jazularynyń ótkeni turaly aitar bolsaq, búl tarihi jádiger bizge Orhon-Enisei eskertkishteri sekildi tasqa qashalǵan, qazaq rularynyń tańbalaryna úqsaityn “baspa áripteri” túrinde jetti. Al, óńdelgen terilerge, matalarǵa, qaǵazǵa jazylyp tańbalanǵan jazbasha túri jaiynda tarihi derekter ázirge esh jerden tabylmady. Sondyqtan da búl máseleni keleshek zertteushi jas ǵalymdardyń enshisine qaldyraiyq, sebebi, erte orta ǵasyr tarihyndaǵy Túrik qaǵanaty sol dáuirdegi aituly – Qytai, Vizantiya siyaqty alyp memlekettermen tyǵyz sayasi-ekonomikalyq qarym-qatynasta boldy emes pe..?!
Demek, sol zamanǵy memleket jáne halyqaralyq qarym-qatynastardaǵy qújattar arasynan bolashaqta kóne túrki runasymen jazylǵan tarihi jádigerlerdiń de kezdesip qaluy múmkin jaǵdayat qoi degen joramalymyz bar.
Al, endi qoldaǵy tarihi málimetter boiynsha atalmysh kóne túrki jazuynyń geografiyalyq taralu aimaǵy – Sibirdegi Enisei-Lena ózenderi jaǵalauynan, Baikal, Mońǵoliya dalalarynan, Orhon jerine deiin. Odan árige Qazaq dalasy men Qyrǵyz jeri arqyly SHyńjań ólkesin qamti taralǵanyn baiqaimyz. Mine, taralu aumaǵynyń ózi osynshama úlan-ǵaiyr ólkeni alyp jatsa da, jazu tańbalarynyń qoldanyluy ayasynda aitarlyqtai aiyrmashylyqtar kezdespeidi. Demek, jazyluy men tańbalanu úrdisi úqsas jáne dybystalyp oqylu maǵynasynda da birli-ekili bolmasa aitarlyqtai aiyrmashylyqtar joq.
Qazirgi tańdaǵy biz úsynyp otyrǵan b.z. V-VIII ǵasyrlary mezgili Euraziya qúrlyǵynyń orasan bóligin óziniń biligine qaratqan alyp imperiya Túrki qaǵanatynyń, keiin, onyń qúramynan bólingen Batys jáne SHyǵys Túrki, Túrgesh, Hazar qaǵandyqtary men Kók Túrkiler (Ekinshi Túrki qaǵandyǵy) memleketteriniń ómir súrgen dáuiri edi.
Búl jazulardyń ruhani qúndylyǵynyń máni – kóbinese bizdiń túrki babalarymyzdyń ómiri men dúnietanymynan, qorshaǵan orta turaly tanym-túsinigi men salt-dástúrinen kóptegen habar beretindiginde. Onda bayandalǵan tarihi uaqiǵalar men Úly qaǵandardyń áskeri joryqtary jyraulyq kórkem tilmen jazylǵan. Búl kórkem shyǵaramada Kóne Túrkiler men Kók Túrikter memleketi kezeńindegi Úly qaǵandar men olardyń úzeńgiles batyrlary, memleket qairatkerleriniń eren erlikteri ádebi tilmen ishki úiqastary qabysyp, biryńǵai kompozitsiyalyq tútastyǵymen tarihi dastandar túrinde tamasha sipattalǵan. Osynau qúndy shyǵarmalardy oqi otyryp sol zamandaǵy olardyń meken etken geografiyalyq ornalasu mekeni men tynys-tirshiligi, túrki taipalarynyń ataulary, ańyz-áfsanalary jáne bilik qúrǵan ólkeleri turaly oqyp bilemiz.
Jalpy alǵanda atalmysh jazbamyzdy túiindei kele – Kóne Túrki jazulary b.z. VI-H ǵasyrlardaǵy Úly Túrik qaǵanaty men Kók Túrkiler qaǵandyǵy dáuiri kezeńindegi keńinen qoldanysqa túsip, ruhaniyat salasynda zor ról atqarǵandyǵy. Odan bergi ǵasyrlardaǵy dalalyq óńirlerde búl álipbidiń ornyn kóne Úiǵyr jazuy basty.Uaqyt óte kele arab sahabalarynyń basqynshylyq sayasatpen engizgen islam dini men shariǵat zańdarynyń yqpalynan Kóne Túrki jazuy qoldanystan shyqty. Islamǵa deiingi qaǵandar men batyrlar obalaryna qoiylǵan balbal tastar men mármárǵa qashalǵan túrki runikalyq jazba eskertkishteri ayausyz qiratylyp joiyldy. Sóitip, Túrkilerdiń ǵasyrlar boiǵy tól jazuy runa alfavitin arab grafikasy qoldanystan múldem yǵystyryp shyǵardy.
Al, keiingi Keńes zamanyndaǵy otarlyq júie osy arab álipbii negizindegi tóte jazudy 1929 jyly latynǵa auystyrdy. Ármen qarai jalǵasyn tapqan osynau zúlym sayasat qazaq últynyń keiingi úrpaǵynyń sanasynan tuǵan tarihy men últtyq qasietterdi óshiru maqsatynda 1940 jyldy kirillitsa grafikasyna kóshirildi.
Nátijesinde, últtyq deńgei dárejesinde qarastyratyn bolsaq, sanauly ǵana bilim-ǵylym jolyna túsken talantty top múshelerine basqasy túp-tamyrymyzdan ajyrap, ótken tarihymyz ben shejiremizdi oqyp-biluden múlde habarsyz qalǵan úrpaq bolyp qalyptastyq.
Endigi kezekte, «Búlardyń bárin jazudaǵy negizgi maqsaty ne eken..?» – degen, oqyrman tarapynan zańdy súraq tuyndauy múmkin. Sondyqtan búdan árige baramai-aq, kelesi máselemizge kósheiik.
Jalpylama aitar bolsaq, dúniejúzilik tarihtaǵy Qazaq eliniń tarihy, onyń ishinde Jetisu ólkesi men bizdiń Jarkent óńiriniń ótken dáuir shejireleri bir-birimen máńgilikke ajyramastai bolyp, astasyp jatqan ruhaniyattyń shetsi-sheksiz alyp álemi sekildi. Mine, osy álemniń bir púshpaǵy Qońyróleń men Qorǵas ózenine deiingi aralyqta sol zamanalar kóshiniń belgisindei bolyp, bizderge jetken ejelgi tarihi eskertkishterimiz de barshylyq. Basqa tarihi qúndy jádigerlerdi esepke almaǵanda, búgingi bizdiń qarastyratyn taqyrybymyz «Qúpiya jazular álemi…».
I. Joǵaryda jazyp ótkenimizdei «Kúpki» mańaiyndaǵy qúpiya jazuǵa toqtalar bolsaq, bar syryn bauyryna búkken suret pen júmbaq tańbalar. Tastyń biiktigi shamamen – 1m, eni – 60-70 sm, al, qalyńdyǵy 25 sm bolady. Bir búryshynda tik múiizdi «Máńgilik ómir aǵashy» nemese «álem aǵashy» beinelengen búǵy sureti salynypty. Demek, búl suret arqyly qaitys bolǵan adamnyń ertedegi nanym-senim boiynsha «máńgilik ómirge» attanǵandyǵyn bildiru isharasy bolar dep topshyladym. Al, uaqyt kezeńine keler bolsaq, shamamen Saq dáuiri men ótpeli qola dáuirine sáikes keledi. Sebebi, búndai tanym-túsinikter qola dáuiri adamdary ómiriniń basty máni bolǵan edi-degen derekter tarihi zertteulerde kezdesedi.
Al, tómengi jaǵynda bizge beimálim qúpiya jazu tańbalanǵan. Soǵan bailanysty joǵaryda jazyp ótken: «Al, zertteushilerdiń sońǵy leginen búl jazudyń kharoshthi jazuynan taralǵan bolar degen boljamdary da bar. Olardyń negizgi arqa súier dáleli – b.z.b. VIII ǵasyrlarda bizdiń tikelei babalarymyz atatalyn kóshpendiler dalasyna Kóne Úndistannan – Brahmi jáne Kharoshthi jazularynyń kelip qarqyndy túrde taralǵandyǵy turaly tarihi derekter-degen sózderdi basshylyqqa alǵandy jón kórip otyrmyn.
Túrki jazuynan (b.z. VI-Hǵ.ǵ.) da arǵy dáuirlerge jatatyn siyaqty. Sebebi, jazudyń syrtqy ornalasu túri bir qaraǵanda úndi jazularyna úqsasa al, áripterdiń tańbalanu reti kóne túrki runikasyna da keletin siyaqty. YAǵni, búl qúpiya jazu «kóne Túrki runikasynan» búryn qoldanylyp, onyń qalyptasyp, ornyǵuyna yqpal etken ejelgi jazulardyń biri bolar degen-joramalǵa toqtauymyzǵa tura kelip túr.
II. Endi osydan batysqa qarai jyljyp otyrsaq, ózimizdiń Úsek ózeniniń shyǵys jaǵalauyndaǵy betkeide Taldyǵa jatar-jetpes aralyqta taza kóne Túrki álipbiimen jazylǵan taǵy bir jazu bar. Endi ony oqyp kórelik, ońnan solǵa qarai «qazaq» sózi shyǵyp túr. Ekinshiden dál osy mańaidaǵy petroglifter arasynda «basynda máńgilik ómir aǵashy» beinelengen búǵynyń sureti de bar.
Qalai oilaisyzdar..? Sáikestik pe, álde bir dáuirde ómir súrgen, myna jaryq dúniedegi nanym-senimi men tanymy, dástúri bir zamandastardyń qaltyrǵan qoltańbalary ma..? Búndai kóne Túrki jazuynyń bizdiń Jarkent jerinen tabyluy men úshin úlken jańalyq jáne de barynsha tereńdete zertteudi qajet etetin baǵa jetpes qúndy tarihi jádiger dep esepteimin.
III. Dál osy baǵytta júrip otyryp, Taldydaǵy aspaly kópirden sál tómenirektegi shyǵys betkeidiń eteginde arab árpimen jazylǵan taǵy bir jazba bar. Onyń audarmasy men suretin ókinishke orai joǵaltyp alyp taba almai otyrmyn. Esimde qalǵany «Úisin» sózine qatysty jazular edi…
IV. Kelesi kezektegi aitarymyz, atalmysh qúpiya jazular turaly alǵashqy maqalam 2017 jyly «Yrǵaily saidaǵy qúpiya jazular» aidarymen shyqqan edi. Tabylǵan jeri – Qoibyn ańǵary bitip, Qońyróleńge búrylatyn ainalmadan tike soltústikke tauǵa qarai júrer bolsańyz, tau eteginde qatarlana ornalasqan – Kúldiqora, Yrǵaily sai taǵy basqa jerler bar.
Mine, sol Yrǵaily saidan bar-joǵy 300-400 m órleseńiz úidei-úidei úsh jaqpar tas tolǵan ejelgi jazular men suretter.
Alǵash «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariyalanyp, Mezgil. Kz, Abai. Kz, jaraina.kz – internet saittary arqyly da taratyldy. Jáne de búl maqalany vatsap chattaryna jiberip aituly ǵalym aǵalarymyzdyń ortasyna da salyp kórdim. Ókinishke orai eshkimenen túshymdy jauap ala almadym.
Sol kezeńdegi «Qasietti Qazaqstan» atty vatsap chatynda «Búl jazular kóne Túrki jazuynyń kharoshthi tarmaǵyna sáikes kelui múmkin…» dep, óz oiy men pikirin bildirgen joǵaryda atap ótken Saken Nurbekov aǵamyz ǵana bolǵan edi. Jáne de búl bizdiń ólkege sonau erte orta ǵasyrdaǵy Túrki zamanynda budda dinin taratqan Tibet lamalarynyń da jazuy boluy múmkin…
Iá, mine osylai júmbaq álemge enip, tuǵan jer tósindegi kóne jazular qúpiyasyn asha almai júrgen jáiimiz bar… Biraq, keleshekte bári de óz ornyna kelip, túpkilikti zerttelip ata-babalarymyzdyń ótken dáuirlerdegi ainalysqan sharuashylyǵy, ómir súru qaǵidattary men dini nanym-senimderi turaly kóptegen málimetterge ie bolarymyz anyq.
Minekei, oqyrman qauym! Kóptegen myńjyldyqtardy artqa tastaǵan Qońyróleńnen – Qorǵasqa deiingi aumaqtaǵy ataqonysymyz bolǵan qútty mekendegi ázirge maǵan belgili, al biraq, qúpiya-syry áli ashylmaǵan osyndaǵy kóne jazular turaly shaǵyn ózindik ólketanushylyq zertteuimdi sizderdiń nazarlaryńyzǵa úsynyp otyrmyn.
Alyp-qosarlaryńyz bolsa habarlasyp, pikir almasyńyzdar. Tuǵan jerimizdiń, elimizdiń tarihyn, ótken dáuirge tán shejiresin keler úrpaqqa jetkizuge sizder de belsendilik tanytyńyzdar. Jáne de osy baǵytta ózindik úlesterińizdi qossańyzdar tipten tamasha bolar edi – degen úsynysym da bar. Endeshe, sáttilik, aǵaiyn!…
Q. Ibraiymjanov
Ólketanushy-zertteushi,
Jarkent qalasy.
Q-Andas ақпарат.
