كۈپكى جارتاس سۋرەتتەرى

«جەتىسۋ» ۆلكەتانۋشىلار ورتالىعى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ» جاركەنت جەرىندەگى زەرتتەۋشىسى قالي تۇردىعازىۇلى مەن وسى بىرلەستىكتىڭ بەلسەندى مۈشەلەرى – بازارحان جەكەباەۋ (اتاماەكەن اۋىلى), ساتىبالديەۋ توقتاسىن (سارىبەل), راۋان نۇرداۋلەتۇلى – تالدى (لەسنوۋكا) اۋىلىنان. كۆكتەمنىڭ الابۇلتتى اۋا رايىنا قاراماستان, جولعا كەرەكتى قۇرالدارىمىز بەن شاعىن ازىق-تۈلىگىمىزدى الىپ اتامەكەن اۋىلىنان سولتۈستىككە قاراي, كۆگىلدىر كۆك زەڭگىر بولىپ مۇنارتقان جەتىسۋ الاتاۋىنا قاراي جولعا شىقتىق.

راۋاننىڭ جول تالعامايتىن «دجيپ» كۆلىگى كۆنە سۈرلەۋدىڭ ويلى-شۇڭقىرىن ەلەمەي-اق قۇيعىتىپ كەلەدى. الدىمىزدا جاعالاۋى جارقاباقتانىپ ۇزاقتان-ۇزاققا كۆلدەنەڭدەپ جاتقان, اڭقاسى كەۋىپ قۇرعاعان بىرنەشە ۆزەن اردالارىنان دا ەش قينالماستان ۆتە شىقتىق. جول-جۆنەكەي ەڭگىمە تىزگىنىن اعىتقان بازەكەڭنىڭ قىزىقتى ەڭگىمەسى جولىمىزدى قىسقارتتى.

اعامىزدىڭ ايتۋى بويىنشا: «…كەڭەس زامانى جىلدارىنداعى وسى اتامەكەن اۋىلىنان وڭتۈستىگىندەگى قۇم اراسىنان تۆڭكەرىلگەن قازانعا جولىعىپ, ونى اشقان كەزدە استىنان جىلان شىعىپ قالاي قورىققانىن, ودان ەرىگە سول جەردەن كيىزگە ورالعان سارى تۈستى التىنعا ۇقساس تاباقتار مەن كۆنە قىتاي اقشاسىن تاۋىپ العان اۋىلداسىنىڭ حيكاياسىن» تامىلجىتىپ ايتىپ بەردى.

كۆلىك تەرەزەسىنەن ەسكەن ەرتە كۆكتەمنىڭ سالقىن اۋاسى جانىڭدى جادىراتسا, سىرتتاعى اينالا قورشاعان تاماشا تابيعاتتىڭ جاسىل الا جامىلعىسىنىڭ سارعالداق گۈلدەرمەن ەدەمى استاسقان كۆرىنىسى دە كۆز سۈيسىنتەدى.

بەتالىسىمىز وسى اتامەكەن اۋىلىنان تاۋعا قاراي شامامەن 20-30 شاقىرىمداي جەردەگى «كۈپكى» دەگەن جەر. كەڭەس ۆكىمەتى كەزدە كالينين ۇجىمشارىنىڭ (كولحوز) وتار-وتار قويلارىن كۈپكىگە تۈسىرەتىن ورنى بولعان ەكەن. شاتىرلارى جوق, قابىرعاسى مۈجىلگەن ارالارى ونشا الىس ەمەس سالىنعان قوي قورالارى مەن اڭعاي-داڭعايى شىققان ەسكى ۈيى بار كۆنە قىستاۋ. بۇل جەردىڭ اتاۋىن جەلدى ساي مەن راي سايدىڭ ورتاسى-دەپ اتاپتى اۋىل جۇرتى. كەزىندە سارقىراپ اققان تاۋ ۆزەنىنىڭ جاعاسىنا ورنالاسىپ, تاۋدىڭ تازا اۋاسى مەن اينالا ەسەم تابيعاتقا باي, اتا-بابالارىمىزدىڭ ۆتە بىر جانعا دا, مالعا دا جەيلى جۇماق مەكەنى بولعانى كۆرەر كۆزگە كۆرىنىپ-اق تۇر.

اردانىڭ ەكى جاعى شىعىسقا قاراي بيىكتەي بەرەتىن شاعىن تەپسەڭدى جازىق. ارعى بەتكەيدەگى جازىق تاۋ ەتەگىندەگى بيىك تۆبەلەرگە ۇلاسىپ جاتىر. ال, بەرگى وڭتۈستىك جاعى كەرىسىنشە ەكى جاقتان كەلىپ ۈيىسكەن تاۋ ەتەگىنىڭ سىلەمدەرىمەن ەڭىستەپ بارىپ ورتاداعى اتشاپتىرىم ۆزەك ارقىلى ساي تابانىنداعى اتامەكەن اۋىلى ورنالاسقان جازىقپەن جالعاسادى. ەكى جاقتا دا اردا بويىن جاعالاي باتىستان شىعىسقا قاراي سوزىلا ورنالاسقان كۆنە وبالار.

وبالاردىڭ كۆلەمدەرىنە كەلسەك, شاماماەن ديامەترى 7-8, 8-10 مەتردى قۇرايتىن سىرتى تەگىس مايدا تاستارمەن ەنى 1 مەتردەي شەڭبەر جاساي كۆمكەرىلگەن. ال, دەل ورتاسىندا شاعىن بولىپ ۈيىلگەن ىرى بەلگى تاستارى (مۈمكىن كەزىندە بالبال تاستارى قويىلعان دا شىعار) جوعارىدان قاراعان جانعا جەردەگى كۈننىڭ بەينەسىن, ياعني, دۆڭگەلەك ىشىندەگى قارا نوقاتتى ەلەستەتىن كۆنە قورىمدار.

مۇندا كەلۋ سەبەبىمىز, وسىندا سول كەڭەستىك كەزەڭدە شامامەن ۆتكەن حح عاسىردىڭ 80-90 جىلدارى ارالىعى بولسا كەرەك. كولحوزدىڭ قويىنا ۈلكەن قورا سالماق بولىپ, سول «كۈپكىنىڭ» شىعىس جاعىنداعى بيىكتەۋ تەپسەڭنىڭ ۈستىنەن جەر بەلگىلەيدى عوي. بىراق, اينالا تولعان كۆنە دەۋىر وبالارى ەكەندىگى ەشكىمنىڭ دە قاپەرىنە كىرمەگەن.

سودان تراكتورمەن بىر وبانىڭ دەل تۆبەسىندەگى ىرى تاستاردى الىپ قازۋ جۇمىسىن باستايدى. جۇمىسشىلار جارتى مەتردەي قازعان سوڭ ۈلكەن جالپاق تاس شىعادى. سىرت پوشىمى بالبال تاسقا ۇقساس. بەتىندە جازۋ, شيمايى بار. جۇمىس بىردەن توقتاتىلىپ ۇجىمشار باستىعىنا حابارلانادى. ولار كەلىپ كۆرەدى دە, ەرۋاقتى جەردەگى جۇمىستى بىردەن ۈزىلدى-كەسىلدى توقتاتادى.

— «سودان نە كەرەك سول تاس ەلى كۈنگە سوندا جاتىر, سۋرەت پەن جازۋدى ەشكىم وقي المادى. بىزدىڭ كيريلليتساعا, لاتىنعا دا, ارابشاعا دا كەلمەيدى ەكەن…» – دەپ, بازارحان اعا ايتقاسىن مەنىڭ كۆڭىلىم بىردەن اۋدى. كۆكەيىمنەن كەتپەي قويعاسىن, تەلەفون سوعىپ:

— مەن كۆلىك تابايىن سول جەرگە باستاپ بارساڭىز – دەپ, اعاعا قولقا سالعان ەدىم.

بازەكەڭ:

— جارايدى, اپارايىن – دەپ, كەلىسە كەتتى.

سۆيتىپ, ەل مەن جەردىڭ ۆتكەن تاريحى مەن شەجىرەسىنە دەگەن تانىم-تۈسىنىكتەرى تەرەڭ, اتا دەستۈر مەن ۇلتقا دەگەن جاناشىرلىق, سۈيىسپەنشىلىكتەرى جوعارى توقتاسىن مەن راۋاندى تارتتىم. ولار دا بىردەن كەلىسە كەتتى. سۆيتىپ, تۋعان جەر تۆسىندە ۆلكەتانۋ باعىتىندا تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە ساياحات جاساپ كەلگەن شاعىن كوماندامىزدىڭ قۇرامى وسىلاي.

العاشقىدا ساياحاتتىڭ, كۆنە ەسكەرتكىشتەر مەن زاتتارعا قاتىستى ەڭگىمەنىڭ قىزۋىمەن اردانىڭ ارعى بەتىنە ۆتىپ كەتىپ «بىرلىكتىڭ بازىسىنىڭ» قاسىنداعى جازىققا بىراق توقتادىق. اينالا بىر شاقىرىمعا جۋىق اۋماقتان «جازۋى بار تاستى» ىزدەپ ەكى ساعاتتاي جۈرىپ قالدىق. ەش نەتيجە جوق, ۇنجىرعامىز تۈسىپ كەتتى. بازارحان اعا:

— وسى ماڭدا بولۋ كەرەك. دەل قاي جەر ەكەنىن مەن دە انىق بىلمەيمىن – دەگەندە, نە دەرىمىزدى بىلمەي ۈنسىز قالدىق.

كۈن بولسا بۇلتتانىپ تاۋ اڭعارىنان سالقىن سامال ۋىلدەي سوعىپ, اينالانى قالىڭ تۇمان باستى. شىعىس جاقتاعى تاۋ ەتەگىنەن اينالىپ, ەڭىستەي كەلە باتىسىمىزداعى اردانىڭ جار قاباعىنا كەلىپ بىراق تىرەلدىك. سول ماڭدا تۇمان اراسىنان مال قايىرىپ جۈرگەن مالشى جىگىتتى شاقىرىپ جۆن سۇراپ ەدىك. ول:

— بۇل ماڭنان ونداي جازۋى بار تاس كۆرمەگەنىن ايتتى.

تىپتەن كۆڭىل-كۈيىمىز ناشارلاپ كەتتى, اۋا رايى بولسا مىناۋ, شامالىدان سوڭ سىركىرەپ جاۋىن جاۋا باستادى. اعامىزدا دا ۈن جوق, تەمەكىنى بىرىنەن سوڭ بىرىن تۇتاتادى…

— بۇل قالاي بولعانى, اعاسى – دەپ, ايتۋعا يمەنگەن بىزدە دە تىل جوق.

سۆيتكەشە بولماي, جەردەگى كۈن شەڭبەرىندەي بولىپ تىزىلگەن وبا تاستارىنان 10 مەتردەي تۇرعان مەنىڭ دە اياق استىمدا 3-4 قاتار تىزىلگەن تاستارعا كۆزىم تۈستى. مىنە قىزىق, بۇل تاستار شەڭبەر ەمەس, ۈيدىڭ ىرگەتەسى سەكىلدى تۈپ-تۈزۋ قالانىپتى. مەن دەل بۇرىشىندا تۇر ەكەنمىن. دەرەۋ توقابايدى شاقىردىم دا:

— قۇدا, بۇعان دەيىنگى مەن كۆرگەن وبالاردىڭ بەرىندە شەڭبەر بولىپ مەنگير تاستارمەن قورشالۋشى ەدى. مۇنداعى وبا تاستارىنىڭ سىرتقى قورشاۋى تۆرتبۇرىشتى بولىپ تىزىلىپتى. بىرىنشى رەت كۆرۋىم, قانەكي قانشا مەتر ەكەنىن ساناپ جىبەرەيىك دەدىم. ەكەۋىمىز ەكى باعىتتا ادىمداپ ساناي جۆنەلدىك. مەن كەلەسى بۇرىشقا دەيىن ساناعانىمدا 33م بولدى, ودان توقاڭنان سۇراسام ول دا 33 ادىم دەپ تۇر.

مىنە, قىزىق! دەمەك, ديامەترى 8-10 م بولاتىن وبانىڭ سىرتى 33ح33 مەتر بولاتىن تىك تۆرتبۇرىشتا, 3-4 قاتار بولىپ سىرتى تەگىس مايدا تاستارمەن قورشالىپتى. بۇل توسىن جاڭالىق مەن ۈشىن بىر قۋانىشتى جاعداي بولدى. جاقسىلاپ جادىما ويشا تۈيىپ قويدىم.

قوي تۈسكى شەيىمىزدى ىشەيىك دەپ كۆلىككە بەتتەدىك. باعىمىزعا قاراي ۇيالى تەلەفون بايلانىسى جاقسى ۇستايدى ەكەن. شەي ۈستىندە, اۋىلعا حابارلاسىپ, جازۋى بار تاستىڭ جوبالاپ بولسا قايدا جاتقانى تۋرالى حابار الدىق. الىس تا ەمەس, تۋرا بىز تۈستەنىپ وتىرعان جەردەگى اردانىڭ قاراما-قارسى بەتكەيىندەگى تەپسەڭنىڭ ۈستى ەكەندىگىن بىلىپ, كىشكەنە بولسا دا كۆڭىلىمىزگە ۈمىت وتى ۇيالاعانداي بولدى.

ەلدەنىپ الىپ, كەلگەن جاعىمىزعا قايتا قايتىپ اردادان ۆتتىك تە, كۆنە بازىنىڭ قاسىنا كۆلىكتى توقتاتىپ, جاياۋ ىزدەۋگە كىرىستىك. جاۋىن دا كۈشەيىپ, سىركىرەگەن قالپى شەلەكتەپ قۇيىپ تۇر. بازارحان اعانىڭ ايتۋى بويىنشا توقتاسىن ۈشەۋىمىز ارالارىمىز 15-20 قادامنان اراقاشىقتىق ساقتاپ, شىعىسقا قاراي شەپ تۈزەپ ىزدەۋدى باستادىق. بىر تەپسەڭنەن اسىپ, ەكىنشى تەپسەڭنىڭ ۈستىندەگى جازىقتان تاپتىق-اۋ, ەيتەۋىر. العاش كۆرگەن توقتاسىن بولدى, ودان بازكەڭ ەكى قولىن كۆككە كۆتەرىپ:

— ەي, تابىلدى-اۋ, سەندەردەن قاتتى قىسىلىپ كەتىپ ەدىم…-دەيدى, ۋايىمىن جاسىرماي..

— وڭاي ما, سونشا جەردەن باستاپ كەلىپ, مىناداي سۋىقتا – دەپ, تاسقا قاراعان قۋانىشتى جۈزىمەن داۋىسى ساڭقىلداپ اعىنان جارىلدى.

ۈستىمىز مالمانداي سۋ, وعان قاراپ جاتقان بىزدەر جوق. توقاباي بىردەمنىڭ اراسىندا تاستىڭ بەتىن ەدەمىلەپ سۈرتىپ تازالاپ جىبەردى. دەرەۋ, تەلەفوندى الىپ سۋرەتكە تۈسىرۋدى باستادىم. العاشقىدا, شيماي-شاتپاق سۋرەت پەن تاڭبالارعا قاراپ تۈككە تۈسىنبەدىم. راسىندا ەشبىر ەلىپبيگە ۇقسامايتىن, بەدەرلەر. سەل جوعارىدا ايدىڭ سۋرەتىنىڭ سۇلباسى بايقالىپ تۇرعانداي. توقاباي بىردەن:

— ارابشا جازۋ ەكەن, ەنە ايدىڭ دا سۋرەتى تۇر – دەدى.

مەن, ەرى-بەرى قاراپ:

— ەي ۇقسامايتىن سيياقتى – دەدىم, ەكى ويلى قالىپتا.

جولاي شاحمات تاسىنداي كەزەكپەن ورنالاسقان التى وبانى دا سۋرەتكە تۈسىردىم. جەردە جاتقان كۈننىڭ بەينەسىنەن اۋمايدى جارىقتىقتار. بىرەۋىنىڭ ديامەترىن بازكەڭە ادىمداتىپ ۆلشەتىپ ەدىم 7 م بولدى. قالعاندارى ودان ىرى بولماسا ۇساق ەمەس. ۈستىمىزدەن سورعالاعان جاۋىن سۋىنا قاراماي, كۆتەرىڭكى كۆڭىل-كۈيمەن كۆلىككە كەلىپ جايعاستىق. راۋان كۆلىكتى وتالدىرىپ, قايتار جولعا تۈستىك. ۈيگە قاراي بەت الىپ بىرقالىپتى باياۋ جىلجىعان كۆلىگىمىزبەن جەر باۋىرلاعان قالىڭ تۇماننىڭ قۇشاعىنا ەنىپ كەلەمىز…

الدىڭعى ورىنعا جايعاسقان بازارحان اعا كۆڭىلى جەيلانىپ, جۈزىنەن قۋانىشتىڭ لەبى ەسكەنى سونداي, ۆزىنە-ۆزى ريزا كەيىپتە باپپەنەن تەمەكىسىن تۇتاتىپ الدى دا كۆك تۈتىندى قۇمارلانا بۇرقىراتتى. باعاناعىداي ەمەس بەرىمىزدىڭ دە ەجەپتەۋىر كۆڭىلىمىز كۆتەرىلىپ بىر سەرگىپ قالدىق. ەڭگىمەمىز دە جاراسىمدى, قىزىقتى ما قالاي, ۆزى…

مەن ۋاتساپتى اشتىم دا تۆتە جازۋدى اۋدارۋمەن اينالىساتىن جۋرناليست قاجەت انداسقا بىزگە بەيمەلىم جازۋدىڭ سۋرەتىن جىبەردىم. ودان:

— بۇل اراب گرافيكاسى ەمەس, كۆنە تۈركى جازۋى دەگەن جاۋاپ كەلدى.

ەندىگى كەزەكتە تۈركولوگ, الماتىدا تۇراتىن عالىم سەكەن اعاعا (نۋربەكوۋ ساكەن جۋمانوۋيچ, ك.ف.ن. دوتسەنت كازنۋ يم. الь-فارابي) دا ۋاتساپپەن قۇپييا جازۋدىڭ سۋرەتىن جىبەرىپ, اقىل-كەڭەسىنە جۈگىنۋىمە تۋرا كەلدى.

جولاي, ەڭگىمە اراسىندا:

— يە, جازۋىمىزدىڭ تۈپ-تەگى ەزىرگە بەلگىسىز… بۇل جازۋىمىز مەنىڭ ويىمشا كۆنە ۈندى جازۋلارىنا كەلەتىن سيياقتى. ەجەلگى ۈندىستاندا سانسكريت جازۋى بولعان, سونىڭ ارعى-بەرگى جاعى ما ەكەن- دەدىم.

توقاباي باۋىرىم, بىرتۈرلى اڭتارىلىپ قارادى:

— نە ايتىپ وتىر..?! – دەگەندەي, كۆزقاراسپەن.

ۇزاق سارىلتپاي سەكەن اعادان دا جاۋاپ كەلدى. اعامىز ۆز كەزەگىندە:

« — ەرينە, قالەكە!.. مىناۋ تاپقان ولجاڭىز بىر جاقسى دۈنيە ەكەن. بىر ۆكىنىشتىسى كۆپ ۋاقىت ۆتۋىنە بايلانىستى تاس بۈلىنگەن, سونىڭ ەسەرىنەن جازۋ دا كۆمەسكى تارتىپتى. بۇنداي زاتتاردى مىقتى اپپاراتتارمەن سۋرەتكە تۈسىرىپ, تەرەڭدەتە زەرتتەگەن ابزال. جەنە دە بۇل جازۋدىڭ كۆنە تۈركى جازۋى بولۋى ەبدەن ىقتيمال. سەبەبى, سىزدەردىڭ جاركەنت ۆڭىرى, قوعالى ماڭايى مەن تەكەلى جاقتاردا وسىعان ۇقساس جازۋ تاڭبالارىن كۆرگەنىم بار» – دەپتى حابارلامادا. قۋانىپ قالدىم, سىرت پوشىمىنا قاراپ ۈندىنىڭ كۆنە تاڭبالارىنا ۇقساي ما..? – دەپ, ىشتەي ۆزىمەن-ۆزىم كۈبىرلەپ قويامىن..

سۆيتىپ, جۇمباق جازۋ تۋرالى جاڭا تاقىرىپتاعى ساكەن اعامەن ۇيالى تەلەفون ارقىلى وي بۆلىسۋ, پىكىر الماسۋىم بىرىنە-بىرى جالعاسىپ جاتتى. اعانىڭ كەلەسى جىبەرىلگەن حابارلامالارىندا دا ويىمىز ۇشتاسىپ, سۆزىمىىز ۆز جاراسىمىن تاۋىپ جاتتى.

ساكەن اعا ەرمەن قاراي ۆز ويىن بىلايشا ۆربىتتى:

«جالپى بۇل جەردە ۈلكەن زەرتتەۋ جۇمىستارى قاجەت. مەن عوي ۆز تاراپىمنان جالپى تۇجىرىمداماسىن (كونتسەپتسيياسىن) ايتا الامىن. پالوەگرافييالىق جاعىنان قاراستىرعاندا نەگىزىنەن ۆتە كۆپ. ەڭ بىرىنشى ارەالىن قاي جەردە, قانداي ەكەندىگىن انىقتاپ جەنە وسىنداي ماتەريالداردى تولىق بىر جەرگە توپتاستىرۋ كەرەك. سۆيتىپ, سالىستىرمالى تۈردە ساراپتاما جاساي وتىرىپ بىر ورتاق جۈيەگە كەلتىرۋىمىزگە ەبدەن بولادى.

مەن ۆز كەزەگىمدە:

— «اعا, سىز جىبەرگەن كۆنە ۈندى ەلىپبيى تۋرالى تابليتساعا قاراپ سالىستىرىپ كۆردىم. ب.ز. د. گۋپتا دەۋىرىنىڭ جازۋ تاڭبالارىنا ۇقساستىعى بار سيياقتى… ەلى دە بىراز سالىستىرمالى تۈردە مۇقييات قاراستىرىپ كۆرەيىن» – دەدىم.

ساكەن اعا, كەلەسى حاباراماسىندا مىناداي پىكىرىن بىلدىرىپتى:

— يە, ول – كۆنە ۈندى جازۋلارىنىڭ ىشىندە گۋپتا ما, يە بولماسا كحوروشتحي مە..? كحاروشتحيدىڭ ۆزى 6-تۈرگە, قولدانىلعان مەملەكەتتەرىنە, ەلدەرىنە قاراي ۆزىندىك ۆزگەرىستەرىمەن بۆلىنەدى – دەگەندى دە ەسكەرتىپ ۆتتى. ەندى بۇل جازۋلاردىڭ فورماسى, تاڭبالانۋى جاعىنان ناقتى وسى باعىتقا جاتاتىنى كۆرەر كۆزگە كۆرىنىپ-اق تۇر. كەيىننەن سانسكريت بولدى, ودان بەرىگە قازىرگى ۈندى جازۋى مۈلدەم باسقا بولىپ ۆزگەرىپ كەتتى. سوندىقتان دا بۇندا زەر سالىپ مۇقييات قاراساڭىز جازبا مەدەنيەتىنىڭ كۆنە زامانعا جاتاتىن ورتاق بىر بەلگىسى شىعىپ تۇرعانداي بايقالادى» -دەپ, سۆز سوڭىن ۆزىندىك وي-پىكىرىمەن تۈيىندەدى.

اعامىزدىڭ ايتقان جۈيەلى وي ورامدارى مەنىڭ دە كۆڭىلىمە قونىپ تۇر. نەگە دەسەڭىز, كۆنە تۈركى جازۋى بولىپ تابىلاتىن ورحون-ەنەساي جازبالارىن العاشقى زەرتتەۋشى كەيبىر عالىمدار ونىڭ –  سۇعداق دوعال جازۋىنان شىققان بولار دەپ جورامالداعان دا ەدى. ال, زەرتتەۋشىلەردىڭ سوڭعى لەگىنەن بۇل جازۋدىڭ كھاروشتحي جازۋىنان تارالعان بولار دەگەن بولجامدارى دا بار. ولاردىڭ نەگىزگى ارقا سۈيەر دەلەلى – ب.ز.ب. Vىىى عاسىرلاردا بىزدىڭ تىكەلەي بابالارىمىز اتالاتىن كۆشپەندىلەر دالاسىنا كۆنە ۈندىستاننان – براحمي جەنە كحاروشتحي جازۋلارىنىڭ كەلىپ قارقىندى تۈردە تارالعاندىعى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر. دەمەك, تاريحتاعى بار مەلىمەتتەرگە بىزدەر تاراپتان قارسى ايتار ەشقانداي دا ۋەجىمىز جوق.

وعان مىسال كەلتىرىپ ايتار بولساق, كۆنە قىتايلىقتاردىڭ ب.ز.ب. دەۋىرلەردەگى «حۋننۋ جازۋى» دەپ ايتىپ جۈرگەندەرى دەل وسى جازۋلار ەكەن. ودان كەيىنگى ب.ز.ب. ىىى عاسىردان باستاپ دالالىق ايماققا سوعدى جازۋ تاڭبالارى كەلىپ تارالدى. بۇل جازۋ تاڭبالارى ۆز كەزەگىندە قاڭلى مەملەكەتىندەگى جازۋ مەن ەسەپ-قيسابىندا ب.ز.ب. ىىى جەنە ب.ز. V عاسىرلارى ارالىعىندا كەڭىنەن قولدانىلدى.

ەندىگى كەزەكتە جالپى «كۆنە تۈركى جازۋى» – دەگەن  نە..?» دەپ قويىلعان سۇراققا قىسقاشا سيپاتتاما بەرە كەتەيىك. ول دەگەنىمىز – تۈركى دەۋىرىندەگى رۋنيكالىق جازبا ەسكەرتكىشتەر. وندا,  ب.ز. Vىى–ىح عاسىرلارىنداعى تۈركى قاعاناتى اۋماعىندا پايدانىلعان كۆنە تۈركى ەلىپبيىندەگى ويما جازۋلارى مەن قولجازبالار جەنە  ەرتۈرلى ماعىناداعى مەتىندەر توپتاستىرىلعان. قازىرگى تاڭدا بىزدەر اتا-بابا قونىسىنان تابىلعان وسىناۋ تاريحي جازبا ەسكەرتكىشتەرى ارقىلى باۋىرلاس تۈرىك حالىقتارىنىڭ ەجەلگى عۇرىپتىق تىنىس-تىرشىلىگى مەن رۋحاني جەنە دەستۈرلى مەدەنيەتىمەن ەتەنە تانىس بولارىمىز انىق. سونىمەن قاتار, كۆنە تىلىن, تاريحىن, ەتنوگەنەزىن, ەدەت-عۇرىپتارى مەن دۈنيەتانىمىن زەرتتەپ, وقىپ بىلەمىز. جازۋدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى وڭنان سولعا قاراي وقىلىپ داۋىسسىز دىبىستارمەن جازىلۋىندا. جەنە جۋان جەنە جىڭىشكە تۈرلەرگە جىكتەلىپ, تاڭبالانۋ ىڭعايىنا قاراي تاڭبالانادى.

كۆنە تۈركى ەلىپبيىندەگى باسقاعا ۇقسامايتىن تاعى بىر ۆزگەشەلىك ەربىر سۆزدەردەگى دىبىستاردىڭ جەكە-جەكە تاڭبالانىپ تۈسۋىندە. جەنە دە زەرتتەۋشى عالىمدار ب.ز. Vى-ح عاسىرلارىندا وراسان ۈلكەن اۋماقتى قامتىعان بۇل رۋنا جازۋلارىن ۈش توپقا بۆلىپ قاراستىرادى:

1. ورحون ەسكەرتكىشتەرى.(جالپى سانى – 30 شاقتى. موڭعوليياداعى ورحون, سەلەنگ, تولا ۆزەندەرىنىڭ بويىنان جەنە رەسەيدەگى مينۋسينسك ويپاتى.)

2. ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرى. (جالپى سانى – 150-دەي, جازىلعان جىلدارى شامامەن ب.ز. V-Vىىع.ع.).

3. تالاس ەسكەرتكىشتەرى. (جالپى سانى – 20-داي. وڭتۈستىك قازاقستان, جەتىسۋ, سىر بويى مەن قىرعىزستان جەنە جامبىل وبلىسىندا, شامامەن جازىلۋ مەزگىلى ب.ز. Vىىى ع.).

ۆكىنىشكە وراي, كۆنە تۈركى رۋنا جازۋلارىنىڭ ۆتكەنى تۋرالى ايتار بولساق, بۇل تاريحي جەدىگەر بىزگە ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرى سەكىلدى تاسقا قاشالعان, قازاق رۋلارىنىڭ تاڭبالارىنا ۇقسايتىن “باسپا ەرىپتەرى” تۈرىندە جەتتى. ال, ۆڭدەلگەن تەرىلەرگە, ماتالارعا, قاعازعا جازىلىپ تاڭبالانعان جازباشا تۈرى جايىندا تاريحي دەرەكتەر ەزىرگە ەش جەردەن تابىلمادى. سوندىقتان دا بۇل مەسەلەنى كەلەشەك زەرتتەۋشى جاس عالىمداردىڭ ەنشىسىنە قالدىرايىق, سەبەبى, ەرتە ورتا عاسىر تاريحىنداعى تۈرىك قاعاناتى سول دەۋىردەگى ايتۋلى – قىتاي, ۋيزانتييا سيياقتى الىپ مەملەكەتتەرمەن تىعىز ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستا بولدى ەمەس پە..?!

دەمەك, سول زامانعى مەملەكەت جەنە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستارداعى قۇجاتتار اراسىنان بولاشاقتا كۆنە تۈركى رۋناسىمەن جازىلعان تاريحي جەدىگەرلەردىڭ دە كەزدەسىپ قالۋى مۈمكىن جاعدايات قوي دەگەن جورامالىمىز بار.

ال, ەندى قولداعى تاريحي مەلىمەتتەر بويىنشا اتالمىش كۆنە تۈركى جازۋىنىڭ گەوگرافييالىق تارالۋ ايماعى – سىبىردەگى ەنيسەي-لەنا ۆزەندەرى جاعالاۋىنان, بايكال, موڭعولييا دالالارىنان, ورحون جەرىنە دەيىن. ودان ەرىگە قازاق دالاسى مەن قىرعىز جەرى ارقىلى شىڭجاڭ ۆلكەسىن قامتي تارالعانىن بايقايمىز. مىنە, تارالۋ اۋماعىنىڭ ۆزى وسىنشاما ۇلان-عايىر ۆلكەنى الىپ جاتسا دا, جازۋ تاڭبالارىنىڭ قولدانىلۋى اياسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتار كەزدەسپەيدى. دەمەك, جازىلۋى مەن تاڭبالانۋ ۈردىسى ۇقساس جەنە دىبىستالىپ وقىلۋ ماعىناسىندا دا بىرلى-ەكىلى بولماسا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتار جوق.

قازىرگى تاڭداعى بىز ۇسىنىپ وتىرعان ب.ز. V-Vىىى عاسىرلارى مەزگىلى ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ وراسان بۆلىگىن ۆزىنىڭ بيلىگىنە قاراتقان الىپ يمپەرييا تۈركى قاعاناتىنىڭ, كەيىن, ونىڭ قۇرامىنان بۆلىنگەن باتىس جەنە شىعىس تۈركى, تۈرگەش, حازار قاعاندىقتارى مەن كۆك تۈركىلەر (ەكىنشى تۈركى قاعاندىعى) مەملەكەتتەرىنىڭ ۆمىر سۈرگەن دەۋىرى ەدى.

بۇل جازۋلاردىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنىڭ مەنى – كۆبىنەسە بىزدىڭ تۈركى بابالارىمىزدىڭ ۆمىرى مەن دۈنيەتانىمىنان, قورشاعان ورتا تۋرالى تانىم-تۈسىنىگى مەن سالت-دەستۈرىنەن كۆپتەگەن حابار بەرەتىندىگىندە. وندا باياندالعان تاريحي ۋاقيعالار مەن ۇلى قاعانداردىڭ ەسكەري جورىقتارى جىراۋلىق كۆركەم تىلمەن جازىلعان. بۇل كۆركەم شىعارامادا كۆنە تۈركىلەر مەن كۆك تۈرىكتەر مەملەكەتى كەزەڭىندەگى ۇلى قاعاندار مەن ولاردىڭ ۈزەڭگىلەس باتىرلارى, مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ەرەن ەرلىكتەرى ەدەبي تىلمەن ىشكى ۇيقاستارى قابىسىپ, بىرىڭعاي كومپوزيتسييالىق تۇتاستىعىمەن تاريحي داستاندار تۈرىندە تاماشا سيپاتتالعان. وسىناۋ قۇندى شىعارمالاردى وقي وتىرىپ سول زامانداعى ولاردىڭ مەكەن ەتكەن گەوگرافييالىق ورنالاسۋ مەكەنى مەن تىنىس-تىرشىلىگى, تۈركى تايپالارىنىڭ اتاۋلارى, اڭىز-ەفسانالارى جەنە بيلىك قۇرعان ۆلكەلەرى تۋرالى وقىپ بىلەمىز.

جالپى العاندا اتالمىش جازبامىزدى تۈيىندەي كەلە – كۆنە تۈركى جازۋلارى ب.ز. Vى-ح عاسىرلارداعى ۇلى تۈرىك قاعاناتى مەن  كۆك تۈركىلەر قاعاندىعى دەۋىرى كەزەڭىندەگى كەڭىنەن قولدانىسقا تۈسىپ, رۋحانييات سالاسىندا زور رۆل اتقارعاندىعى. ودان بەرگى عاسىرلارداعى دالالىق ۆڭىرلەردە بۇل ەلىپبيدىڭ ورنىن كۆنە ۇيعىر جازۋى باستى.ۋاقىت ۆتە كەلە اراب ساحابالارىنىڭ باسقىنشىلىق ساياساتپەن ەنگىزگەن يسلام دىنى مەن شاريعات زاڭدارىنىڭ ىقپالىنان كۆنە تۈركى جازۋى قولدانىستان شىقتى. يسلامعا دەيىنگى قاعاندار مەن باتىرلار وبالارىنا قويىلعان بالبال تاستار مەن مەرمەرعا قاشالعان تۈركى رۋنيكالىق جازبا ەسكەرتكىشتەرى اياۋسىز قيراتىلىپ جويىلدى. سۆيتىپ, تۈركىلەردىڭ عاسىرلار بويعى تۆل جازۋى رۋنا الفاۋيتىن   اراب گرافيكاسى قولدانىستان مۈلدەم ىعىستىرىپ شىعاردى.

ال, كەيىنگى كەڭەس زامانىنداعى وتارلىق جۈيە وسى اراب ەلىپبيى نەگىزىندەگى تۆتە جازۋدى 1929 جىلى لاتىنعا اۋىستىردى. ەرمەن قاراي جالعاسىن تاپقان وسىناۋ زۇلىم ساياسات قازاق ۇلتىنىڭ كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ ساناسىنان تۋعان تاريحى مەن ۇلتتىق قاسيەتتەردى ۆشىرۋ ماقساتىندا 1940 جىلدى كيريلليتسا گرaفيكaسىنا كۆشىرىلدى.

نەتيجەسىندە, ۇلتتىق دەڭگەي دەرەجەسىندە قاراستىراتىن بولساق, ساناۋلى عانا بىلىم-عىلىم جولىنا تۈسكەن تالانتتى توپ مۈشەلەرىنە باسقاسى تۈپ-تامىرىمىزدان اجىراپ, ۆتكەن تاريحىمىز بەن شەجىرەمىزدى وقىپ-بىلۋدەن مۈلدە حابارسىز قالعان ۇرپاق بولىپ قالىپتاستىق.

ەندىگى كەزەكتە, «بۇلاردىڭ بەرىن جازۋداعى نەگىزگى ماقساتى نە ەكەن..?» – دەگەن, وقىرمان تاراپىنان زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى مۈمكىن. سوندىقتان بۇدان ەرىگە باراماي-اق, كەلەسى مەسەلەمىزگە كۆشەيىك.

جالپىلاما ايتار بولساق, دۈنيەجۈزىلىك تاريحتاعى قازاق ەلىنىڭ تاريحى, ونىڭ ىشىندە جەتىسۋ ۆلكەسى مەن بىزدىڭ جاركەنت ۆڭىرىنىڭ ۆتكەن دەۋىر شەجىرەلەرى بىر-بىرىمەن مەڭگىلىككە اجىراماستاي بولىپ, استاسىپ جاتقان رۋحانيياتتىڭ شەتسى-شەكسىز الىپ ەلەمى سەكىلدى. مىنە, وسى ەلەمنىڭ بىر پۇشپاعى قوڭىرۆلەڭ مەن قورعاس ۆزەنىنە دەيىنگى ارالىقتا سول زامانالار كۆشىنىڭ بەلگىسىندەي بولىپ, بىزدەرگە جەتكەن ەجەلگى تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىز دە بارشىلىق. باسقا تاريحي قۇندى جەدىگەرلەردى ەسەپكە الماعاندا, بۈگىنگى بىزدىڭ قاراستىراتىن تاقىرىبىمىز «قۇپييا جازۋلار ەلەمى…».

ى. جوعارىدا جازىپ ۆتكەنىمىزدەي «كۈپكى» ماڭايىنداعى قۇپييا جازۋعا توقتالار بولساق, بار سىرىن باۋىرىنا بۈككەن سۋرەت پەن جۇمباق تاڭبالار. تاستىڭ بيىكتىگى شامامەن – 1م, ەنى – 60-70 سم, ال, قالىڭدىعى 25 سم بولادى. بىر بۇرىشىندا تىك مۈيىزدى «مەڭگىلىك ۆمىر اعاشى» نەمەسە «ەلەم اعاشى» بەينەلەنگەن بۇعى سۋرەتى سالىنىپتى. دەمەك, بۇل سۋرەت ارقىلى قايتىس بولعان ادامنىڭ ەرتەدەگى نانىم-سەنىم بويىنشا «مەڭگىلىك ۆمىرگە» اتتانعاندىعىن بىلدىرۋ يشاراسى بولار دەپ توپشىلادىم. ال, ۋاقىت كەزەڭىنە كەلەر بولساق, شامامەن ساق دەۋىرى مەن ۆتپەلى قولا دەۋىرىنە سەيكەس كەلەدى. سەبەبى, بۇنداي تانىم-تۈسىنىكتەر قولا دەۋىرى ادامدارى ۆمىرىنىڭ باستى مەنى بولعان ەدى-دەگەن دەرەكتەر تاريحي زەرتتەۋلەردە كەزدەسەدى.

ال, تۆمەنگى جاعىندا بىزگە بەيمەلىم قۇپييا جازۋ تاڭبالانعان. سوعان بايلانىستى جوعارىدا جازىپ ۆتكەن: «ال, زەرتتەۋشىلەردىڭ سوڭعى لەگىنەن بۇل جازۋدىڭ كھاروشتحي جازۋىنان تارالعان بولار دەگەن بولجامدارى دا بار. ولاردىڭ نەگىزگى ارقا سۈيەر دەلەلى – ب.ز.ب. Vىىى عاسىرلاردا بىزدىڭ تىكەلەي بابالارىمىز اتاتالىن كۆشپەندىلەر دالاسىنا كۆنە ۈندىستاننان – براحمي جەنە كحاروشتحي جازۋلارىنىڭ كەلىپ قارقىندى تۈردە تارالعاندىعى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر-دەگەن سۆزدەردى باسشىلىققا العاندى جۆن كۆرىپ وتىرمىن.

تۈركى جازۋىنان (ب.ز. Vى-حع.ع.) دا ارعى دەۋىرلەرگە جاتاتىن سيياقتى. سەبەبى, جازۋدىڭ سىرتقى ورنالاسۋ تۈرى بىر قاراعاندا ۈندى جازۋلارىنا ۇقساسا ال, ەرىپتەردىڭ تاڭبالانۋ رەتى كۆنە تۈركى رۋنيكاسىنا دا كەلەتىن سيياقتى. ياعني, بۇل قۇپييا جازۋ «كۆنە تۈركى رۋنيكاسىنان» بۇرىن قولدانىلىپ, ونىڭ قالىپتاسىپ, ورنىعۋىنا ىقپال ەتكەن ەجەلگى جازۋلاردىڭ بىرى بولار دەگەن-جورامالعا توقتاۋىمىزعا تۋرا كەلىپ تۇر.

ىى. ەندى وسىدان باتىسقا قاراي جىلجىپ وتىرساق, ۆزىمىزدىڭ ۈسەك ۆزەنىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى بەتكەيدە تالدىعا جاتار-جەتپەس ارالىقتا تازا كۆنە تۈركى ەلىپبيىمەن جازىلعان تاعى بىر جازۋ بار. ەندى ونى وقىپ كۆرەلىك, وڭنان سولعا قاراي «قازاق» سۆزى شىعىپ تۇر. ەكىنشىدەن دەل وسى ماڭايداعى پەتروگليفتەر اراسىندا «باسىندا مەڭگىلىك ۆمىر اعاشى» بەينەلەنگەن بۇعىنىڭ سۋرەتى دە بار.

قالاي ويلايسىزدار..? سەيكەستىك پە, ەلدە بىر دەۋىردە ۆمىر سۈرگەن, مىنا جارىق دۈنيەدەگى نانىم-سەنىمى مەن تانىمى, دەستۈرى بىر زامانداستاردىڭ قالتىرعان قولتاڭبالارى ما..? بۇنداي كۆنە تۈركى جازۋىنىڭ بىزدىڭ جاركەنت جەرىنەن تابىلۋى مەن ۈشىن ۈلكەن جاڭالىق جەنە دە بارىنشا تەرەڭدەتە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن باعا جەتپەس قۇندى تاريحي جەدىگەر دەپ ەسەپتەيمىن.

ىىى. دەل وسى باعىتتا جۈرىپ وتىرىپ, تالدىداعى اسپالى كۆپىردەن سەل تۆمەنىرەكتەگى شىعىس بەتكەيدىڭ ەتەگىندە اراب ەرپىمەن جازىلعان تاعى بىر جازبا بار. ونىڭ اۋدارماسى مەن سۋرەتىن ۆكىنىشكە وراي جوعالتىپ الىپ تابا الماي وتىرمىن. ەسىمدە قالعانى «ۈيسىن» سۆزىنە قاتىستى جازۋلار ەدى…

ىV. كەلەسى كەزەكتەگى ايتارىمىز, اتالمىش قۇپييا جازۋلار تۋرالى العاشقى ماقالام 2017 جىلى «ىرعايلى سايداعى قۇپييا جازۋلار» ايدارىمەن شىققان ەدى. تابىلعان جەرى – قويبىن اڭعارى بىتىپ, قوڭىرۆلەڭگە بۇرىلاتىن اينالمادان تىكە سولتۈستىككە تاۋعا قاراي جۈرەر بولساڭىز, تاۋ ەتەگىندە قاتارلانا ورنالاسقان – كۈلدىقورا, ىرعايلى ساي تاعى باسقا جەرلەر بار.

مىنە, سول ىرعايلى سايدان بار-جوعى 300-400 م ۆرلەسەڭىز ۈيدەي-ۈيدەي ۈش جاقپار تاس تولعان ەجەلگى جازۋلار مەن سۋرەتتەر.

العاش «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارييالانىپ, مەzgil. Kz, Abai. Kz, jaraina.kz – ينتەرنەت سايتتارى ارقىلى دا تاراتىلدى. جەنە دە بۇل ماقالانى ۋاتساپ چاتتارىنا جىبەرىپ ايتۋلى عالىم اعالارىمىزدىڭ ورتاسىنا دا سالىپ كۆردىم. ۆكىنىشكە وراي ەشكىمەنەن تۇششىمدى جاۋاپ الا المادىم.

سول كەزەڭدەگى «قاسيەتتى قازاقستان» اتتى ۋاتساپ چاتىندا «بۇل جازۋلار كۆنە تۈركى جازۋىنىڭ كحاروشتحي تارماعىنا سەيكەس كەلۋى مۈمكىن…» دەپ, ۆز ويى مەن پىكىرىن بىلدىرگەن جوعارىدا اتاپ ۆتكەن ساكەن نۋربەكوۋ اعامىز عانا بولعان ەدى. جەنە دە بۇل بىزدىڭ ۆلكەگە سوناۋ ەرتە ورتا عاسىرداعى تۈركى زامانىندا بۋددا دىنىن تاراتقان تيبەت لامالارىنىڭ دا جازۋى بولۋى مۈمكىن…

يە, مىنە وسىلاي جۇمباق ەلەمگە ەنىپ, تۋعان جەر تۆسىندەگى كۆنە جازۋلار قۇپيياسىن اشا الماي جۈرگەن جەيىمىز بار… بىراق, كەلەشەكتە بەرى دە ۆز ورنىنا كەلىپ, تۈپكىلىكتى زەرتتەلىپ اتا-بابالارىمىزدىڭ ۆتكەن دەۋىرلەردەگى اينالىسقان شارۋاشىلىعى, ۆمىر سۈرۋ قاعيداتتارى مەن دىني نانىم-سەنىمدەرى تۋرالى كۆپتەگەن مەلىمەتتەرگە يە بولارىمىز انىق.

مىنەكەي, وقىرمان قاۋىم! كۆپتەگەن مىڭجىلدىقتاردى ارتقا تاستاعان قوڭىرۆلەڭنەن – قورعاسقا دەيىنگى اۋماقتاعى اتاقونىسىمىز بولعان قۇتتى مەكەندەگى ەزىرگە ماعان بەلگىلى, ال بىراق, قۇپييا-سىرى ەلى اشىلماعان وسىنداعى كۆنە جازۋلار تۋرالى شاعىن ۆزىندىك ۆلكەتانۋشىلىق زەرتتەۋىمدى سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىن.

الىپ-قوسارلارىڭىز بولسا حابارلاسىپ, پىكىر الماسىڭىزدار. تۋعان جەرىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ تاريحىن, ۆتكەن دەۋىرگە تەن شەجىرەسىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋگە سىزدەر دە بەلسەندىلىك تانىتىڭىزدار. جەنە دە وسى باعىتتا ۆزىندىك ۈلەستەرىڭىزدى قوسساڭىزدار تىپتەن تاماشا بولار ەدى – دەگەن ۇسىنىسىم دا بار. ەندەشە, سەتتىلىك, اعايىن!…

ق. يبرايىمجانوۋ

ۆلكەتانۋشى-زەرتتەۋشى,

جاركەنت قالاسى.

.Q-Andas ақпарат