وسپان سازىنداعى جارتاس سۋرەتتەرى

اعىمداعى جىلدىڭ كۈزىنىڭ سوڭعى ايى – قاراشا. كۈزدىڭ سوڭى, قىستىڭ باسى دەسەك تە كۈن شىركىن شۋاعىن اياماي تۆككەن تامىلجىعان ۋاقىت. شىركىن, بىزدىڭ جاز ديدارلى جاركەنت ۆڭىرىنىڭ اۋا رايى كەرەمەت قوي, و دۈنيەنى بىلمەدىم, بۇل دۈنيەنىڭ جۇماعى دەرسىڭ…

وسىنداي كيەلى جەردىڭ ادامدارى دا دارحان مىنەز, جومارتتىعىندا شەك جوق, ەل مەن جەرگە دەگەن جاناشىرلىقتارى بىر تۆبە. تۋعان جەر تاريحى دەسە ەلەڭدەپ تۇراتىن, ەلجاندى, ۇلتجاندى قاراپايىم جانداردىڭ ەر ەلدى مەكەندە بار ەكەندىگى كۆڭىلگە قۋانىش ۇيالاتىپ, جانىڭدى جادىراتادى.

سونداي ازاماتتتىڭ بىرى – سارىبەل اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قازىقانۇلى توقتاسىن باۋىرىمىز. ەلگە, جەرگە, سپورتقا قاتىستى قانداي دا بولماسىن ىس-شارانىڭ ەردايىم باسى-قاسىنان تابىلاتىن ەرەكشە اقكۆڭىل جان. جاقىندا سول باۋىرىم حابارلاسىپ, ۆزى تۇراتىن سارىبەل اۋىلىنىڭ باتىس جاعىنداعى سايلاردا كۆنە زامان پەتروگليفتەرىنىڭ بار ەكەندىگىن سۆز ەتتى. سودان مازا بولماي كۆرۋگە اسىقتىم. قاراشانىڭ بۈگىنگى جايما شۋاق جاداعاي بەرەكەلى كۈنىندە ىڭعايى كەلىپ جول تالعامايتىن ۋاز-تى اۋىزدىقتاپ, بەس جاستاعى نەمەرەسى قايسار ۈشەۋمىز ۆلكەتانۋلىق ساياحاتقا شىقتىق.

سودان, سارىبەل اۋىلىنان سولتۈستىكتى بەتكە الىپ, ەتەگىنە جەتسەڭ كۆك مايساسىنا جاتا كەتىپ ەركەلەگىڭ كەلەتىن جەتىسۋ الاتاۋىن بۆكتەرلەپ باتىسقا جول تارتتىق. جولاي جەكەمەنشىك جەرلەردى قورشاعان تىرەۋ اعاشتار مەن تىكەنەك سىمداردىڭ بىرازىن كينوفيلьم لەنتاسىنداعى كادرلار سيياقتى زىرىلداتىپ ارتقا تاستادىق. قول سوزىم جەردە شىڭدارى كۆككە شانشىلعان اسقاق تاۋ, ساپ تۈزەگەن ەسكەردەي قاز-قاتار ۆسكەن قاراعايلار.

ويدىم-ويدىم جاسىل جەلەك پەن ەندى بىردە قىزعىلت, سارىالا كۆرپە جامىلعان كۈزگى تابيعاتتىڭ ەسەمدىگى كۆز سۈيسىنتەدى. سىلدىراپ اققان مۆپ-مۆلدىر تاۋ سۋى, بىر-بىرىمەن ىرگەلەس جايىلىپ جۈرگەن اينالا تولعان تۆرت تۈلىك مال. كۆلىكتە مىن جوق, جولدى-جولسىزبەن جۈيىتكىپ كەلەدى. سول ەكپىنىمىزبەن كۆلدەنەڭ تارتىلعان ر-1 تسەمەنت توعانىنا (كانال) جەتكەندە كىلت تۆمەن بۇرىلىپ سول توعاندى جاعالاي وڭتۈستىككە تىكە تارتتىق.

تۆبە ۈستىندە ەكى مالشى جىگىتتىڭ سۇلباسى كۆرىندى. توقاڭ رۋلьدى جولدان بۇرىپ جولسىزبەنەن سول تۆبەگە قييالاي تۋراسىنان تارتتى. پاح, شىركىن, ۋاز-يك دەگەنىڭىز كۆلىكتىڭ تۆرەسى عوي, تۆبە باسىنا ىشقىنا شىعىپ ەلگى جىگىتتەردىڭ قاسىنا كەلىپ توقتادىق. اماندىق بىلىسكەن سوڭ جۆن سۇراستىق, باقتىعالي, نۇرقات دەگەن جىگىتتەرگە مەنى تانىستىردى.

ەي, اينالايىن قىر قازاعى شىركىن اقجۈرەك قوي, قالانىڭ تىمىرايعان, شىكىرەيگەن پەندەلەرى سيياقتى ەمەس, بىردەمدە شۈيىركەلەسە كەتتىك. باقتىعاليدىڭ تاۋ-تاس, جەر-سۋ, جايلاۋ اتتارى, قورعان, وبالار تاعى باسقا قاشان جەنە قالاي بارعاندارى تۋرالى ايتقان ەڭگىمەلەرى مەنى بىردەن قىزىقتىردى. ەسىرەسە, تاۋ باسىنداعى ۈيتاس ۆزەنى جاعاسىنداعى مەشىتتاس تۋرالى ايتقاندىعى قاتتى ەسەر ەتتى.

ونىڭ ايتىسىنا قاراعاندا: كەڭەستىك زۇلىم ساياسات كەزىندەگى دىنگە قاتاڭ شەكتەۋ قويعاندا زاماندا دىنىنە ادال اتالارىمىز تاۋ باسىندا تاستان قالاپ مەشىت تۇرعىزىپتى. سول اينالاداعى بارلىق اعايىندار جۇما نامازىن سوندا جينالىپ وقىعان ەكەن. دەمەك, بۇل دەگەنىڭىز ۆتكەن حح عاسىردىڭ 25- 40 جىلدارىنا سەيكەس كەلەدى. يە, كوممۋنيستىك قىزىل ۈكىمەت جەرگىلىكتى دىن ۆكىلدەرىن, بي-بولىستاردى, بايلاردى قۋدالاۋ, تەركىلەۋ ناۋقانىن بىرىنەن كەيىن بىرىنە جالعاپ, سوڭىندا 1931-1933 جىلدارى قولدان اشارشىلىق جاساپ قازاقتى قىناداي قىرعانى تاريحتان مەلىم. وسىناۋ قىزىلدار قىرعىنى تۋرالى قازىرگى كەزدە زەرتتەۋلەر جۈرگىزىلىپ, ارحيۋ قۇجاتتارى جارييالانىپ, بۇقارالىق قۇرالداردا ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جۈر. كينوفيلьمدەر دە تۈسىرىلدى.

– «تاستان قالانعان قابىرعاسى, ورتاعا قويعان دىڭگەكتەرى ەلى تۇر» دەگەندە, مەنىڭ شىداماي:

– «بارساق قالاي بولادى..?» – دەگەن سۆزىمە,

– «ول جەرگە اپاراتىن جالعىز اياق جولدى قەزىر قار باسىپ قالدى, جازدا بولماسا» – دەپ, قىسقا جاۋاپ قايىردى.

ۆكىنىشكە وراي مەشىتتى سالعان ادامنىڭ اتى-جۆنىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى.تاعى بىراز تۋعان ۆڭىرگە قاتىستى بىراز ەڭگىمەنى تىلگە تيەك ەتكەن سوڭ, ولارمەن قوشتاسىپ كۆلىككە بەتتەدىك.

سونىمەن تسەمەنت توعاندى جاعالاپ ەڭىسكە قاراي قۇلديلاپ وتىرىپ وسپان سازعا دا جەتىپ باسىپ ۆتتىك. ەكى جاعىمىز دا بيىك تۆبە, بەتكەيدەگى قاپ-قارا بولىپ كۈنگە كۈيىپ مايلاسقان قارا تاستارعا كۆز تىگەمىز. سۆيتىپ, نە كەرەك العاشقى پەتروگليفتى توقاڭ باتىس بەتكەيدەن تاۋىپ سۋرەتكە تۈسىرىپ ەكەلدى. قاسىمىزداعى قايسار باتىر دا بىزدەن قالىسىپ جاتقان جوق. تاستاعى سۋرەتتەردى بىزدەن بۇرىن كۆرسە:

• «…مىنە تاپتىم!..-دەپ, ايقايلاپ, ەكى قولىن شاپالاقتاپ شاتتانىپ مەز بولادى.

• «وحو, مىنانى قايسون تاپتى!» – دەپ, سول ۈشىن تاستاعى پەتروگليفپەن

بىرگە سۋرەتكە تۈسىرىپ ەدىك, تىپتى كۆز جانارى ماقتانىشتان كۈلىمدەپ, قۋانىشپەن نۇرلانعان بالعىن جۈزى بال-بۇل جاندى.

سونىمەن ولجامىز تۋرالى ايتار بولسام, مىناداي پەتروگليفتەردى تاۋىپ سۋرەتكە تۈسىردىك:

1. بەيمەلىم جانۋارعا ساداعىن شىرەنە تارتىپ, كەزەنىپ تۇرعان اڭشى
2. ادام;
3. ەندى بىرى مۈيىزى ارقاسىن جاپقان تاۋتەكەلەردىڭ سۋرەتى;
4. كەلەسى بىر تاستا بىر توپ بولىپ جايىلىپ جۈرگەن تەۋەشكىلەر توبى;
5. جابايى ارقارلار سۇلباسى بەينەلەنىپتى.
6. تاعى بىر تاپقان ولجامىز اياعى مەن قولىن ۇستاپ, شەڭبەر جاساپ بيلەپ
7. تۇرعان باقسىنىڭ سۋرەتى;
8. ەندىگى بىر تاستا قاتارىنان تۇرعان ۈش اڭ بەينەلەنىپتى, مىسىق تۇقىمداس اڭعا ۇقسايدى (قانداي اڭ ەكەنىن اجىراتا المادىق, تاۋ بارىسىنا ۇقسايتىن سيياقتى), تاعى بىرشاما تاڭبالاردى تاپتىق.

جالپى, سۋرەتتەردىڭ كۆنەلىگى مەن ەبەدەيسىز سالىنۋىنا قاراعاندا سول ەرتە تەمىر دەۋىرىندەگى اڭعا شىققان سۋرەتشىنىڭ قولتاڭباسى بولار دەپ توپشىلادىم. ۆيتكەنى, بۇل كەزەڭگە تەن سۋرەتتەردىڭ باسىم كۆپشىلىگى وسىنداي اڭشىلىق كۆرىنىستەرى مەن جابايى اڭداردان تۇرادى. وعان الىس-جاقىن اينالاداعى ۈيىلگەن تاس وبالاردى قوسىڭىز. تاعى بىر ەرەكشەلىك, بۇندا ۈي جانۋارلارىنا جاتاتىن – جىلقى, تۈيە, قوي, ەشكى بەينەلەرى مۈلدە كەزدەسپەدى.

مىنە, وسىلاي پەتروگليفتەردىڭ قىزىعىنا تۈسىپ وسپان سازىمىز جوعارىدا قالىپ, سۇلۋسايدى باسىپ ۆتىپ جاڭا توعاننان بىراق شىعىپتىق.

ساي بىتىپ, ات شاپتىرىم جەيداق جازىققا ۇلاسىپ جاتىر. اينالا تولعان ەگىستىك جەرلەر, توقتاپ دەمالدىق. قايسار باتىر قارنى اشقان-اۋ, شاماسى:

• «اتا قۇرت بەرشى..» – دەپ, اۋزىن بۇرتيتىپ توقاڭا قارادى.

اتاسى قۇرتتان بىر سىندىرىپ بەرىپ ەدى سونىمەن مەز بولىپ وتىردى. قىلىعى تەتتى بۈلدىرشىن بىزدەن قالماي ول دا ەڭگىمەسىن ايتۋدا… كۆلىك ورىندىعىنىڭ قالتاشاسىنان تاۋىپ العان كارتاسى قولىندا, ۇرتىنداعى قۇرتى بۇلت-بۇلت ەتىپ, ماعان:

• «…كەل, ەلي كارتا وينايىقشى…» دەپ قويادى, تەتتى بالاپان…

سونىمەن سەل تىنىستاپ العان سوڭ, توقاڭا قاراپ:

– الدىمىزدا تاريحقا قاتىستى تاعى نە بار? – دەدىم.

ول سەل ويلاندى دا:

• شويناق باتىردىڭ بەيىتى بار – دەدى.

– الىس پا, قانشا شاقىرىم-دەگەن سۇراعىما.

• شامامەن ون شاقىرىمداي, ارتىق بولماسا كەم ەمەس-دەپ جاۋاپ قاتتى.

– كۆلىكتىڭ جانار مايى جەتە مە, ايدالادا قالىپ جۈرمەيىك-دەدىم, كۈلىپ.

كۆلىكتەن تۈسكەن توقاڭ ارنايى ۆلشەۋىش تاياعىن جانار ماي باگىنا سالىپ شىعاردى دا, جەتىپ قالار – دەدى, سەنىمسىزدەۋ كەيىپتە.

– قوي وندا ۈيگە قايتايىق دەدىم, قىسقا قايىرىپ.

بىراق, بارۋىمىز كەرەك, ماقالامىز اياقتالماي قالاتىن بولدى دەدىم, ۆزىمە ىشتەي. ەي, توقاڭ دا زەرەك قوي, بىردەن تۈسىنە قويىپ:

– بۇيىرسا, ەرتەڭ تۈسكىگە بارىپ قايتايىق – دەدى.

مەن, قۋانا كەلىستىم. نە كەرەك, ەرتەسى توقاڭ, شوپىرى ەرسۇلتان ۈشەۋىمىز شويناق باتىر بابامىزدىڭ بەيىتىنە جول تارتتىق. جاركەنتتەن شىعىپ تۇرپانعا بارار جولداعى قارادۆڭنەن اسقان سوڭ العاشقى بۇرىلىستان باتىسقا قاراي بۇرىلىپ الىپ, تاعى بىر دۆڭنەن اسقان سوڭ ەسكەريلەردىڭ جاتتىعۋ پوليگونى «تانكادرومدى» جاعالاي ۆتىپ, جوعارى تاۋ جاققا بەت تۈزەدىك. كۆپ ۇزاماي-اق, كەسىك دەگەن جەردەگى باتىر بابامىزدىڭ زيراتىنا دا كەلىپ جەتتىك. جالپى, قارسى بەتكەيدەگى كەسىك دەگەن جەردى ەستىگەنىم بولماسا بىرىنشى رەت كۆرۋىم. زەر سالىپ قاراعان اقىل يەسىنە ۇياداي عانا – جانعا دا, مالعا دا جەيلى قۇتتى قونىس ەكەنى بىردەن بايقالادى ەكەن.

باتىر بابامىزدىڭ زيراتى كەزىندە التى نەمەسە تۆرت قاناتتى ۈلكەن كەسەنە بولعاندىعى بايقالادى. بيىكتىگى 2-3 مەتردەي بولىپ ۈيىلگەن توپىراقتىڭ تۆبەسىندە شيكى كىرپىشتەردىڭ قالدىعى كۆرىنەدى. سىرتى اينالا تەمىر قورشاۋمەن قورشالعان. اق مراموردان بيىكتىگى كىسى بويىنداي, ەنى بىر مەترگە جۋىق ۈلكەن بەلگىتاس قويىلىپتى. وندا: «باتىر, ەۋليە. الدانۇلى شويناق, 1800 – 1870 جىل, رۋى – سۋان, ونىڭ ىشىندە ەبسۈگىر. 1995 جىلى ۈش ارال ۇجىمىنىڭ اتىنان قويىلدى» دەگەن سۆزدەر ويىلىپ جازىلعان.

ىرگەلەس ۆلشەمى 20ح20 ادىم بولاتىن سىرتى كەزىندە سوقپامەن قورشالعان بەيىت تۇر. سوقپا قابىرعا مۈجىلىپ جەرمەن جەكسەن بولىپتى. شىعىس جاعىنداعى 20 م جەردە دەل قاسىنداعىداي تاعى ەكى قورشالعان بەيىتتەر شوعىرى بار ەكەن. شامامەن قورشالعان قورىم ىشىندە بىر ەۋلەتتىڭ ادامدارى جەرلەنگەن بولۋى كەرەك. ەشقانداي ادام اتتارى جازىلعان بەلگىتاس تابا المادىق. ارالاپ شىعىپ, سۋرەتكە تۈستىك, كەسەنەنى دە سۋرەتكە تۈسىرىپ ادىم.

جالپى, شويناق باتىر تۋرالى اڭىز ەڭگىمەلەردى بالا كەزدەن اتام رامازاننان, انام كۈلەيحاننان كۆپ ەستىگەن ەدىم. بىراق, ەۋليە بابامىزدىڭ باسىنا بارىپ قۇران باعىشتاۋدىڭ سەتى بۈگىن تۈسىپتى. ۆزى باتىر, ۆزى ەۋليە شويناق اتامىز ەسىمى اڭىزعا اينالعان ەرەن تۇلعا عوي.

سوناۋ, 9-10 جاسىنان باستاپ-اق, ات جارىسقا قۇنانىن قوسىپ «شويناق!», «شويناق!» – دەپ ۆز ەسىمىن ۇرانداپ بەيگە العان كۈننەن باستاپ ەل اۋزىنا ىلىككەن ەۋليە ادام. البان شورماق بايدىڭ قىرعىزدار بارىمتالاپ ەكەتكەن مالىن قايتارىسقاندا, قىرعىزداردان ولجاعا كەلگەن ەكى سۈلىك قارا جۈيرىك اتتاردى الىپ, كەيىن ۈيسىن مەن نايمان اراسىن تاتۋلاستىرۋ ۈشىن نايمان دوسىنا اتاپ تۇرىپ:

— «بۇل قولقا سەنىكى ەمەس, بۈكىل نايمانداردىڭ سۋانعا سالعان قولقاسى» دەپ بىلەمىن دەپ, اعايىندى تاتۋلىققا, بىرلىككە شاقىرعان عيبراتتى سۆزى كەيىنگى ۇرپاققا ۆشپەس ۆنەگە. كەزىندە تۈرگەن قورعانىن كۈشپەن باسىپ الىپ, اينالاسىنداعى قازاقتارعا كۈن كۆرسەتپەگەن سىبە سارامبىنىنىڭ ۈرەيىن ۇشىرىپ جۈز تۈيە, ەكى جۈز اتقا ارتقان مال-مۈلكىمەن بىر تۈندە قورعاستىڭ ۆزەنىنەن اسىرىپ جىبەرگەن باتىرلىعى ەلى دە ۇرپاق جادىندا.

جەنە دە توسىننان اۋىلىن شاۋىپ, ۆزىن بايلاپ-ماتاپ تۇتقىنعا الىپ بارا جاتقان قىتاي شەرىكتەرىنەن ەيگىلى ۇلى جۈزدىڭ سۇلتانى, تەزەك تۆرەنى قالاي بوساتىپ العانى تۋرالى عاجايىپ ەرلىكتەرى سوناۋ حىح عاسىردان اڭىز بولىپ بىزگە جەتكەن ايبارلى, جاۋجۈرەك باتىر.

بىردە اتاڭ داڭقىنا قانىق بولعان قىتايدىڭ ەجەن دەگەن ۇلىعى شويناقتى قوناققا شاقىرىپ قۇرمەتتەپ كۈتىپ وتىرىپ, داستارحان باسىندا:

– ۆزىڭ ىشتەي جاراتپاساڭ دا تەزەكتى بىزدىڭ شەرىكتەردىڭ تۇتقىنىنان بوساتىپ الدىڭ, بۇنىڭىزدى قالاي تۈسىنۋگە بولادى باتىرىم..?-دەگەن سۇراعىنا.

– مەن تەزەكتى ەمەس, قازاقتىڭ تۆرەسىن, ياعني, قازاقتىڭ ار-نامىسىن تۇتقىننان بوساتىپ الدىم – دەپ جاۋاپ قاتقان ەكەن.

مىنە, قاراساڭىز ۆزى باتىر, ەۋليە, تولاعاي اقىلدىڭ كەنى, سۆزگە شەشەن جەنە ەلىم, جەرىم دەپ سوققان جۇدىرىقتاي جۈرەگى بار, وسىنداي دارا تۇلعانىڭ ۆمىرى كەيىنگى ۇرپاق ۈشىن مەڭگى ۆلمەس ۆنەگە عوي, اعايىن!

ەردىڭ ارىسىن, ەلدىڭ نامىسىن ويلاپ, باسقىنشى – قالماق, سىبە, قىتاي سەكىلدى باسقىنشى جاۋعا توقىمداي جەردى تاپتاتپاعان جاۋجۈرەك بابابالارىمىز نەتكەن سۇڭعىلا ەدى..!..

سۆزىمىزدى قورىتا كەلە, سوناۋ ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى تاستاعى تاڭبالار, سۋرەتتتەردەن باستاۋ الىپ, حىح عاسىردىڭ دارا تۇلعاسى شويناق باتىر الدانۇلىنىڭ بەيىتى باسىنداعى تاسقا باسقان جازۋلار, ەلدىڭ, جەردىڭ مەڭگىلىك تاريحىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى ەمەس پە..?! بىزدىڭ جاركەنت ۆڭىرىنىڭ ۆتكەنىنەن حابار بەرەتىن ۆشپەس تاريحىنىڭ قۇپييالارى اشىلىپ ەلى دە تالاي ۇرپاققا رۋحاني ازىق, ۈلگى, ۆنەگە بولارى سۆزسىز. دەمەك, تاسقا باسىلعان تاريح, مەڭگىلىك تاريح..!!!

قالي يبرايىمجانوۋ

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۈشەسى,

ۆلكەتانۋشى, جاركەنت قالاسى.