Oilap otyrsańyz zaman aǵymyna sai ár halyqtyń ózindik tarihi áleumettik damu erekshelikteri men ómirine, túrmys – tirshiligine, dástúrlerine bailanysty dúnietanymdyq, ruhani – materialdyq qúndylyqtary qalyptasady emes pe. Minekei, Qazaq jeri de osyndai bai tarihtyń iesi ekeni barshańyzǵa ayan. Sonymen, astymyzdaǵy jol tańdamaityn jeńil kólik (UAZ) bar dauysymen yshqyna gúrildep, soltústik jaqty nysanaǵa alyp bar jyldamdyqpen zymyrap keledi. Bizdiń shúǵyl túrde jolǵa shyǵuymyzǵa sebepshi bolǵan, taǵatymyzdy tauysyp qyzyǵushylyǵymzdy arttyrǵan audan aumaǵyndaǵy tarihi ruhani qúndylyqtardyń biri, kóne ǵasyr adamdarynyń tasqa túsirip ketken tańbalary, yaǵni petroglifter turaly jan-jaqty tanyp biluge degen qúshtarlyq edi. Basty baǵytymyz tamyry tereńge jaiylǵan, tarihy talaidy tamsandyrǵan Jarkent óńiriniń Jetisu Alatauy. Issaparymyzdyń negizgi maqsaty ázirge bizge belgisiz atalmysh tau qoinauyndaǵy jartasta jazylǵan «Beimálim jazudy» kózben kórip, suretke túsirip qaitu.
Jol bastaushymyz jasy jetpisten assa da júrisi shiraq, kókiregi tolǵan shejire, kórgenderin kóńilge túie bilgen – Atubaev Ómirzaq (Torǵai) aǵamyz. Qazynaly qartymyzdyń tuǵan el men jerdiń, obalar men tastaǵy suret, jazular siyaqty tarihi eskertkishter turaly aitqan áńgimeleri jandúnieńdi baurap, ertegidei elitedi. Osyndai bir kezekti áńgime barysynda osy «Yrǵaily saidaǵy kóne jazular…» turaly aitpasy bar ma?! Sodan sol bir belgisiz «qúpiya jazu men tańbalardy izdep baru, óz kózimmen kórip qaitu» turaly oi miyma maza bermedi. Áueli kúndegi kúibeń tirlikpen júrip birshama uaqytta ótip ketipti, mine «Sabaqty ine sátimen» – degendei búgin osy bir istiń yńǵaiy kelip túrǵan siyaqty. Al, tasqa bederlengen beinelik belgiler ǵylymda petroglif nemese piktografiya dep atalatynyn mektep oqulyǵynan bilemiz. Atalmysh, tas nemese metall qúraldarmen jartastarǵa oiyp salynǵan «suret – petroglifter» dep atalatyn kóne eskertkishterdiń búl túri kórkemdik qúndylyǵy jaǵynan kópshilik zertteushiler nazaryn erteden – aq ózine audarǵandy . Nege deseńiz, ótkenniń kózindei bolyp bizge jetken san aluan tarihi eskertkishterdiń ishindegi jartastaǵy órnekter, bederler men jazular tarih ǵylymynda kórnekti oryn alady. Jalpy Qazaq jerindegi jartastaǵy beineler turaly derekterdi XI ǵ. áigili ǵalym Ábu Raihan ál-Birunidiń jazbalarynan kezdestiremiz, ol óz eńbeginde «…qimaqtar elindegi jergilikti halyqtyń tabynatyn nysandary qyzmetin atqaratyn júmbaq suretter» turaly jazǵany bar. Jalpy elimizdiń aumaǵy sheńberinde qarastyrar bolsaq, kóptegen ejelgi zaman petroglifteri joǵarǵy Ertis ózeni men Balqash kóli boiynan, Jetisu men Ońtústik, Ortalyq Qazaqstan jáne Mańǵystau jerlerinen kóptep tabyldy. Organikalyq zattar men kún sáulesiniń kúrdeli árekettesui nátijesinde paida bolǵan «jartastardyń qara jyltyr betteri» tastaǵy jazulardy izdestirude taptyrmas kómekshi qyzmetin atqarady. Ertedegi bádizshiler óz órnekterine qolaily sanalatyn tastardy árdaiym kún kózi kóbirek túsetin jartastardyń ońtústik jáne shyǵys betkeilerin tańdaǵan, sebebi; “totyqtyń” qara fonynda qashalǵan suret, jazular aiqyn kórinip, birden kózge úryp túratyn bolǵan. Sondai tarihi jádigerlerdi ásirese, Batys Altaidyń, Ile ózeni men Jetisu Alataularynyń jáne Qarataudyń kórikti shatqaldarynyń silemderindegi jartastar men qoitastar betinde molynan kezdestiruge bolady… Qalyń oi qúshaǵynda otyryp Kitińniń suyna qalai jetkenimizdi de baiqamai qalyppyn – au.Taudan soqqan samal jel, kóz taldyrar zeńgir kók pen móp – móldir tau ózeni, ainala jaiqalǵan jasyl jelek, tabiǵattyń tamashasynan basyń ainalady. Kóz kórip, jan sezingen rahatty, tabiǵattyń osynau bir názik te, súlu keremetin sózben jetkizu múmkin emes..!?
Jarkentten shyqqannan toqtamaǵan qalpy Lesnovka, Eńbekshi auyldaryn kóktei tilip ótken kóligimiz kieli Kitińge kelip biraq ayaldady. Tek qana Eńbekshi men Kitińniń arasyndaǵy joldyń oily – qyrly jaisyzdyǵy bolmasa, jalpy qarqynymyz jaman emes. Sarqyraǵan tau ózeniniń joǵarǵy jaqtaǵy ótkelinen óte sala beitanys adamdarǵa jolyǵyp, jón súradyq. Dittegen jerimiz Qaishynyń beline baratyn joldy bilip alyp kóńilimiz jailanǵan soń, túski astyń qamyna kiristik. Jol boiy Torǵai aǵamyz sózge aralaspai, tek qysqa ǵana jauap qaiyryp, tomaǵa túiyq otyryp keldi. Ózen jaǵasynda rahattanyp otyryp tústendik, arasynda aǵamyzdy sózge tartyp edim, onsha áser etpedi, sol búiyǵy kúiinde, qalyń oi qúshaǵynda qala berdi. Nege kóńilsiz?… «Qinap qoidyq pa, jasy kelgen adamdy» degen, oi da kele berdi… Syrtqa bildirmegenmen aǵamyzdyń kózinen «ishki jandúniesiniń alai – túlei kúi keship, mazasyzdanyp» otyrǵanyn ańǵardym. Ári qarai mazalaudy jón kórmedim, «ne de bolsa bara kórermiz…» dep sheshtim. Al, jienim Bekbolattyń – beimálim jazu men suretke degen qúshtarlyǵy sondai erekshe kóńildi, myna qalpynda ottan da, sudan da taiynatyn túri joq. Júrgizushi balamyz Raiymbek pen Aibektiń oilarynda túk joq, olar úshin bári qyzyq, bári tańsyq. Ekeui zyr júgirip aǵalaryna barynsha qyzmet kórsetip jatyr, óte izetti, tárbieli jastar ekeni kórinip – aq túr, qarap túryp rizalyqtan janyń súisinedi. Ózen jaǵasyndaǵy kók maisada ázildesip otyryp asymyzdy ishken soń, Aqshaǵyldyń saiymen batys jaqty betke alyp, Qaishyǵa qarai tartyp kettik. Jolai men de oiǵa berildim: …qandai jazu eken á…? ..kimderdiń qoltańbasy ? Qashan tasqa basyldy eken? Jazu… tańba… Toqta! Men osy jazular tarihy turaly ne bilemin? Ózime – ózim súraq qoidym, taǵy da oidy – oi jetelep túńǵiyqqa batyp baramyn…
Jalpy alǵanda revolyutsiyaǵa deiingi kezeńde petroglifter turaly zertteuler málimetteri anaǵúrlym qarapaiym boldy, óitkeni zertteushiler is barysynda naqty kúrdeli ǵylymi maqsattar qoimaǵan edi. Sondyqtan da olar keibir suret syujetterin jai sipattap, olar turaly alǵan ózderiniń jalpy áserlerin jetkizumen shekteldi. Al, otandyq arheologiya salasynda tastaǵy tańbalar turaly zertteulerdiń auqymdy túrde júzege asuy ótken HH ǵasyrdyń enshisinde. Ondaǵy zertteushi ǵalymdar Jetisudy jalpy Ońtústik Qazaqstanmen bir keshende qarastyrady. Sebebi petroglifterdiń anaǵúrlym shoǵyrlanǵan aimaǵy Qazaqstannyń ońtústigi: Jońǵar Alatauy, SHu-Ile taulary jáne Qaratau jotasy bolyp tabylady. Negizi, Jetisu jerindegi arheologiyalyq qazbalar men kóne tarihi eskertkishter onyń bai damu tarihynyń tym tereńnen tamyr alatynyn baiqatady. 1918 jyly Máskeude «Mádeni eskertkishterdi tirkeuge alu jáne saqtau turaly» Dekretten bastalatyn búl is 1956 jyly, odan keiin 1979 jyldary qazaq jerinde jalǵasyn tapty. Mysaly, 1957 jyly ǵalym A.G. Maksimova ekspeditsiyasy SHu-Ile taularynyń Ońtústik-Batys bóliginde Tamǵaly shatqalynda petroglifterdiń iri shoǵyryn tabady. Búl tastaǵy suretter mazmúny jaǵynan óte bai jáne erekshe bolǵandyqtan A.G. Maksimova bas – ayaǵy 1000-ǵa juyq petroglifterdi zerttep, olardy negizgi úsh kezeńge bólip qarastyrady:
1) Saq dáuirine deiingi; 2) Saq zamany; 3) Túrkilik kezeń.
Bederlengen órnekterdiń basym bóligi adamdardy qorshaǵan januarlar álemi jáne de ol kún saiyn ań aulauda jáne kúndelikti ómirde betpe-bet kelgen jaǵdayattar. Búl ónerdiń túpkilikti maǵynasyn ashuda áli de aqtańdaqtar kóp, óitkeni tastaǵy oimalarda túrmystyń jai suretteri men oryn alǵan oqiǵalardyń syzbalary beinelenbegen. Tastaǵy beinelerde – ertedegi adamnyń oǵan tanys januarlar álemi, keibir ádet – ǵúryp joralǵylary da shama – sharqynsha oryn alǵany baiqaluymen qatar, olardyń ainalasyndaǵy shyndyq turaly jinaqtalǵan sanadaǵy miftik túsinikteri kórinisteriniń beinelengenin paiymdauǵa bolady. Búl tarihi keshen óziniń ereksheligimen kásipqoi mamandardyń nazaryna birden ilinip, búgingi kúnderi álemge belgili «Tańbaly» Memlekettik tarihi – mádeni jáne tabiǵi qoryq – múrajaiǵa ainaldy.
1979 jyly Qazaq SSR Mádeniet ministrliginen «Kazrestavratsiya» arheologtarynyń toby shyǵyp, Panfilov audanynyń mádeni eskertkishterdi qorǵau qoǵamymen birlesip ejelgi eskertkishterdi esepke alu júmystaryn júrgizgendigin bildik. YAǵni, sol jyldardyń audandyq memlekettik múraǵatyndaǵy ekspeditsiya qújattary negizindegi saqtalǵan jazbalardyń birinde «Qazaq SSR mádeni eskertkishterdi qorǵau qoǵamynyń» jauapty hatshysy V. Semenova : «Jońǵar Alatauynyń soltústik betkeiinde orta ǵasyrdaǵy qalalar orny anyqtalǵan, ejelgi jazular men petroglifter, tastaǵy jazular men suretter tabylǵan. Jońǵar tauynyń Panfilov audanyna qarasty ońtústik sileminde ejelgi qonystardyń orny jáne Ósek ózeni ańǵarynda, Lesnovka, Eńbekshi auyldary aimaǵy men odan joǵaryda tau bókterlerinde ornalasqan erte dáuirdegi kóshpendilerdiń beiit – qorǵandary tabylǵan. Múnda 2500 jyl búryn ómir súrgen adamdardyń qonysy bolǵanyn bildiretin «iz» qalǵan. Al, Kishi Qoitastaǵy 700 juyq tas betine túsirilgen ejelgi naqyshtamalar, búl ejelgi kóshpendiler óneriniń kózindei bolyp, san ǵasyrdy artqa tastap bizge jetken tarihi eskertkishi. Olardyń birazy skiftik stilьde, yaǵni januarlar beinesinde naqyshtalyp, tek arheologtar úshin ǵana emes, sondai-aq, tarihshylar men geologtar, mádeniettanushylar men múrajai qyzmetkerleri úshin de taptyrmaityn qúndylyqtar. Audanymyzdaǵy Qońyrólen auyly mańynan ortaǵasyrdaǵy tas músinder tabyldy» degen qúndy málimetter jazyp qaldyrǵan.
Iá, birden – birge jalǵasyp jazular tarihy jaily oqyǵandarym eske túsip, beinetaspanyń lentasyndaǵy kadrlar tárizdi tizbektelip sana arqyly ótip jatyr. Jazu – qysqasha aitsaq, adamnyń oiyn, qorshaǵan ortaǵa kózqarasyn bildirip, solar jaily habar beretin tańbalar júiesi ǵoi. Biraq, onyń paida bolyp qalyptasuy adamzat tarihynda myńdaǵan jyldardy qúraidy.Sonymen adamzat tarihyndaǵy alǵashqy jazu tańbalarynyń ómirge kelui osydan 5000 jyl búrynǵy Tayau SHyǵystaǵy SHumer elinen bastau alǵan – dy. Odan keiingi 22 dauyssyz dybysy bar túńǵysh álipbidiń ieleri – finikiyalyqtar ekenin de bilemiz. Qysqasha qaiyrsaq myna ǵalamshardaǵy adam ómirinde jazudyń alatyn orny erekshe. Sebebi, kez kelgen qoǵamnyń sayasi, mádeni jáne ekonomikalyq áleuetiniń kórsetkishi jazusyz júzege asuy múmkin emes, áueli deseńiz álemdik órkeniettiń damuy da osy jazu – syzudyń paida boluymen tyǵyz bailanysty.
Aitqandai, amerikan etnologi L.G.Morgannyń adamzat tarihyn jabaiylyq, taǵylyq, órkeniettik dep úsh kezeńge bólip qarastyrǵany, odan órkeniettik kezeńniń jazu – syzu shyqqannan keiin bastalatyndyǵyn jazyp ketkeni esterińizde bolar. Demek, jazudyń paida boluy adamzat qoǵamy tarihynda úlken betbúrys jasaǵan teńdessiz jańalyq! Búl ár jazudyń ózindik tarihy men órkenietter shejiresinde aishyqty orny, ózgege úqsamaityn taǵdyr táleii bar degen sóz. Mysalǵa, Egipet jazularyna «ieroglif» – yaǵni, «qasietti tańba» dep atau bergen K. Aleksandriiskii bolsa, osynau siqyrly jazudyń syryn ashu frantsuz ǵalymy – Jan – Fransua SHampolьonnyń mańdaiyna búiyrypty. Jáne de HVIII – HIH ǵasyrlarda kóne jazulardyń kóptep tabylyp oqyluy kózi ashyq, kókiregi oyau ziyaly qauym ókilderiniń áńgimeleriniń negizgi ózegine ainalǵan kezeń bolatyn. Oǵan dálel retinde Siriya, Vavilon, Parsy syna jazularynyń oqyluynyń qúpiyasyn ashqan talantty oqymystylar – G. Grotefend, G. Roulinson, E. Hinks t.b. ǵalymdar sol kezeńdegi ziyalylar arasynda barynsha madaqtalyp, úlken qoshemetke ie bolǵan edi. Búndaǵy toqtala ketetin bir erekshelik, Parsy jeri men Mesopatamiyadan (Tigr men Efrat ózenderi arasy) tabylǵan syna jazulardyń bir – birine óte úqsastyǵy. Onyń ishinde úzyndyǵy – 20m, biiktigi – 7m jerdi alyp jatqan 400 joldan túratyn Behustun jazuy talaidy tańdai qaqtyrdy. Sonymen qatar, Het eliniń tarihyn zerttep, hetologiya – ǵylymynyń negiziniń qalanuyna sebepshi bolǵan, het jazuynyń syryn ashqan cheh ǵalymy – B. Groznyi esimi ǵalymdar ortasynda úlken qúrmetke ie bolyp, tarihta máńgi qaldy.
Al, Qazaq jerindegi petroglifterdiń ornalasuy boiynsha anaǵúrlym keń maǵlúmat beretin eńbekterdiń qataryna H.A. Alpysbaev pen T.N. Senigovanyń zertteu maqalalary jatady. Ǵalym T.N. Senigova óziniń bir maqalasynda tastaǵy tańbalardyń tobyn bylaisha sipattap jazady: «….osnovnaya chastь risunkov (odinochnye figury kozla, olenya – gruppy I, III, IV, V) datiruetsya VI-V-v.v. do n.e., a ostalьnaya (gruppy III, VI, VIII) – I – III v.v. n.e.» dep eki kezeńge bólip jatqyzady. Sózimizdi naqtylau úshin jáne bir maqaladan úzindige nazar audarsaq: «…Takie je figury kozlov na skalah zafiksirovany vo mnogih raionah Kazahstana i datiruyutsya VI – IV.v.v. do n.e. i neskolьko pozje» degen siyaqty málimetter keltirip tańbalardy ǵasyrlar boiynsha tura merzimdegen. Múndai merzimdeudi negizge alsaq, bizdiń jazyp otyrǵan «Yrǵaily sai jazuy» nysanymyzdaǵy keibir januarlar beineleriniń osy jazbaǵa dál keletindigin atap ótkim keledi. Odan basqa Saq jazuyn alǵash oqyǵan Otandyq ǵalym, túrki tiliniń mamany A. Amanjolov aǵamyz ben SHumer jazuy men Túrki runikasynyń aitylu úndestigi men maǵynalyq bailanysyn naqty mysaldar keltire otyryp zerttep júrgen O. Súleimenov aǵalarymyz da bar. Soǵdy jazuynyń tarihy men qoldanyluy óz aldyna bir bólek dúnie.
Al, kóne Túrki syna jazuynyń bizdiń últtyq tarihymyzdaǵy alatyn orny óte joǵary. Nege deseńiz búl b.z. VII- VIII ǵasyrlaryna jatatyn qúndy jádigerler kóne Túrkilerdiń ru – taipalarynyń tańbalary negizinde jasalǵandyqtan tól mádenietimiz ben ruhaniyatymyzdyń berik irgetasy ispetti. Kóne túrki runikasy turaly málimetti alǵash jariyalaǵan S. Remezov edi. Osynau qúndy tarihi eskertkishtiń shejiresi 1718 – 1727 jyldary Sibirdi zertteushi ǵalym Messershmidtiń Enisei ózeniniń bas jaǵynan tauyp alǵan túrli tańbalarǵa, jazuǵa toly eki balbal tastan bastau alady. Keiinderi dál osyndai jazu tańbalary bar tastar Minusinsk oipaty men Orhon ózenderi boiynan tabyldy. Ertedegi túrikterdiń jartastaǵy beineleuleri (petroglifter) kórineu kóz tartarlyǵymen jáne tereń simvolikasymen airyqsha boldy. Olar mazmúny jaǵynan eki topqa bólinedi:
1) — salt attylar, qaumalap ań aulau, kóship-qonu, jekpe-jek beinelengen kórinister;
2) —- ertedegi túrik qaǵanattarynyń ózinshe bir nyshandaryna ainalǵan tautekelerdiń tańbasy siyaqty beineler. Alaida olardyń bári túgeldei qamtylyp, esepke alynyp, zerttelgen joq.
Biraq, degenmen de búl salada birshama zertteu júmystary júrgizilip, túrli teoriyalyq máseleler de kóterildi, atap aitsaq: petroglifterdi merzimdeu, olardyń mazmúnyn túsindiru siyaqty júmystary qolǵa alynǵan. Arheologiyalyq zertteuler nátijesi búl aimaqtyń kóne Túrki mádenietimen tyǵyz bailanysty ekendigin aiqyndap berdi. Atalmysh qúpiya jazu kóptegen ǵalymdardyń qyzyǵushylyǵyn oyatyp, nazaryn audarǵanmen olardyń eńbekteri esh nátije bermedi. Biraq, adamnyń aqyl – oiynyń múmkindigi sheksiz emes pe?! Dat ǵalymy V. Tomsenniń jankeshti eńbegi men izdenisiniń arqasynda búl qúpiya jazudyń da syry sheshildi. Nátijesinde, osynau tarihi jádiger búkil Túrki júrtynyń onyń ishinde qazaq halqynyń mádenietiniń máńgilik ruhani qazynasynyń Temirqazyǵyna ainaldy. Úly babalardyń mármár tasqa qashap jazǵan úlaǵatty sózderi bizder úshin ónegeli ósiet, máńgilik múra bolyp qala bermek.
….Ózimmen ózim bolyp, túńǵiyq oidyń túbinde otyrǵan meni «Izdegenimiz osy jer, keldik!» dep, «sańq!» etken Torǵai aǵamyzdyń dauysy selt etkizdi. Bókterdi qiyalai jolsyzben júiitkigen kóligimiz, jerdiń oi – shúńqyryna qaramai shoqyraqtaǵan kúii bir kiiz úidiń aldyna kelip biraq toqtady. Jamyrap kólikten túse bastadyq, bárimizdiń kózimiz tau jaqta, tas bitkenniń bári jazu siyaqty elesteidi. Sóitkenshe kiiz úiden bet – auzyn uqalap, kózin syǵyraitqan bir jigit aǵasy shyqty, jón súrastyq. Ol «búl jer Kúldiqora, ary jaqtaryńyz Kóktasty» dedi, qolyn batysqa sermep. Bárimiz eshnársege túsinbei bir sát abdyrap qaldyq, sonda qalai bolǵany…? Torǵai aǵanyń ainalaǵa tańdana qarap «Ái, onda Yrǵaily saiy qaida?» degen súraǵyna, «arttaryńyzda qaldy ǵoi» dep shyǵys jaqtaǵy birshama aralyqta túrǵan biikteu jartasty núsqady. Aǵamyz ainalany kózben sholyp «Sonda qalai adastym ba?» dep, jan – jaǵyn ańyryp qaraǵan kúii túryp qaldy. Tez esin jiya qoiyp sálden soń álgi malshy jigitke «Jaqyn mańda jazu – syzuy bar tastar kórmediń be?» qaita súraq qoidy. Malshy «joq» dep qysqa qaiyrdy da, toqtap baryp esine tústi – au deiim, «Tek myna tóbeniń ar jaǵynda arabsha jazuy bar bir tasty ǵana kórdim» dep sózin ayaqtady. Oǵan jauap retinde Torǵai aǵa: «E ony bilemiz, ol bir baidyń qyzyna qoiylǵan tas qoi, odan basqa she? Mal qaraǵanda osy mańdy san sharlasa da jan – jaqtaryna kishkene bir zer salmaidy eken á búlar…» dep, renjigen keiip tanytty. Sonymen keri búrylyp tóbeni bókterlei júrip otyryp, izdegen Yrǵaily saiymyzǵa da jettik – au. Endi búl jerde jol azabyn jeńildetken jeńil kóligimiz ben onyń júrgizushisi Raiymbekke sheksiz riza boldyq.
Bara sala sol ekpinimizben toqtamaǵan kúii saidy boilap joǵary órledik, esil – dertimiz tezirek kóne jazudy kóru. SHamamen 150m júrgennen soń alǵashqy jartasqa jolyqtyq, ondaǵy jazudy menen basqa eshkim baiqamady, bári jyldamdata ilgeri ketti. Alǵashqy jazu jandúniemdi jaǵymdy áserge bóledi, jailap fotoaparatymdy qolǵa alyp suretke túsirdim. Qytai ieroglifine úqsaityn siyaqty ma, qalai ózi? Joq, emes – au, emes. Sodan saidy órlep taǵy 400m júrgende saidyń eki jaǵyn ala ornalasqan úlken jaqpar tastar birden kózge tústi. Solar shyǵar dep shamaladym, izinshe menen búryn jetken Bekbolattyń quanǵannan máz bolyp aiǵailaǵan dauysyn estidim. Eki qolyn aspanǵa kóterip alyp quanyshtan jarylaiyn dep túr:
— «Mine jazu, mine suret!» dep ár tasty bir kórsetedi.
Jalpy jartas doǵa tárizdi úlken úsh bólikten túrady eken. Eki bóligi batys jaǵynda qatarlasqan, al bir bóligi shyǵys jaǵynda jeke ornalasypty. Ortadaǵy ashyqtan su aqqan boluy kerek, biraq osy ashyq bólikti, aldyńǵy jaqty jergilikti malshylar jartastyń synǵan kishkene bólikterimen qorshap qora jasap alypty. SHyǵar esiktiń sol jaǵynda úzyn qúryq túr, soǵan qaraǵanda jylqy malyn qamaityn sekildi.
Jartasta beinelengen táueshki, atty adam, búǵylar men arqardyń suretteri keremet! Al, jazulardy kórip tań – tamasha boldyq, tipti esimiz shyǵyp qaldy. Osynshama ǵajaiyp tarihi eskertkishterdiń tabyluy, meni ayaq astynan beine bir altyn kómbege jolyqqandai kúige túsirip, ańyryp túryp qaldym. Qytaidyń, arabtyń, parsynyń, kóne túrkiniń syna jazularyna múldem úqsamaidy. Kim, qashan jazdy eken? Qai dáuirge tán? Qanshama ǵasyrlardy artqa tastady eken búl jádiger? Átteń, tastar da sóileitin bolsa ǵoi… Sóileidi olar, sóileidi, biraq oǵan bizdiń óremiz jetpei túr – au…!? Ózimmen ózim kúbirlep sóilesip júrmin, suretke de túsirudemin. Oiymnyń san – saqqa bólingeni sondai, oisha ár nárseniń basyn bir shalamyn… Taǵy bir baiqalǵan erekshelik jabaiy jáne úi januarlary jartastyń joǵarǵy bóliginde surettelipti de, tómengi jaq bóligi biz sóz etip otyrǵan qúpiya jazularmen kómkerilgen.
Meniń óz joramalym boiynsha Saq, Úisin, Túrki dáuirlerine jatatyn siyaqty. Iá, sol! Dál ózi, jabaiy januarlar Saq zamany bolsa, atty adam Úisinderdiki! Jazu she , jazular Túrki dáuiri bolar…? Esime ár saidyń jańaǵy Kúldiqora, Yrǵailynyń auzyndaǵy biik tepseńde jatqan tas obalar sap ete tústi. Sebebi, Úisinder ólgen adamdardy múrdeni su shaimaityn biik tóbeler men tau bókterlerine jerlegeni tarihta bar. Kele jatyp sol obalardyń birnesheuin suretke de túsirip alǵan edim. Taǵy bir baiqaǵan nársem tastaǵy suretter arasynan qolyna qús ústaǵan atty adam, yaǵni qúsbegi! Mal baǵyp sayatshylyq qúru bizdiń ata kásibimiz ekenin bárimiz de bilemiz, sol suret astyndaǵy jazu sayatshylyq, ańshylyq nemese mal baǵu turaly jazylǵan derekter boluy da múmkin ǵoi. Basqasha aitqanda, petroglifterde ejelgi nanymdar kóleńkesi arqyly ótken alǵashqy adam men malshy ómiri, sondai – aq múnda qúdai dep tanylǵan shyndyq pen bolashaq turaly armandar qabysa beinelengen. Tabiǵat kúshterine tolyq táueldilik, olardyń túsinigi boiynsha, kúndegi óziniń, ainalasyndaǵy tuǵan-tuysqandarynyń aman-esendigi jáne ańshylyq kásipshiligine tabys ákeluge tiisti jaratylystan tys kúshter siyaqty túsinikterdiń jiyntyǵy da tútasyp órilgen. Uaqyt óte kele jartastardaǵy óner jańa syujettermen jáne beinelermen tolyǵa túsken – au shamasy..!? Olarda ańshylyq ómirdiń stihiyasy, mifterdiń, epikalyq ańyzdardyń auyzsha sipattalǵanyn ańǵaramyz. Múndai nysandar «rulyq ǵibadathana, nemese ózindik dini rásim orny retinde paidalanylyp rulyq jáne taipalyq ayadaǵy tabiǵat oyanularynyń merekeleri men túrli dini ǵúryptardyń ótkiziletin jeri bolǵan shyǵar» degen oilarǵa da jeteleidi .
B.z.b. I – II ǵasyrlarda soltústigi Balqashtan bizdiń óńirdi qosa alǵanda ońtústigi Ystyqkólge deiingi aimaqty úisin eli mekendegen edi ǵoi. Sol kezeńdegi Qytai sayahatshylarynyń tarihi málimetteri boiynsha: «…Úisinderdiń memleket basshysy – Kúnbi (Gunьmo), astanasy – SHyǵu qalasy (CHiguchenь) qazaqsha Qyzylańǵar, tútin sany – 120000, adam sany – 630000, áskeri – 188800». Demek, búl eldiń ózindik memleketi, tili, ordasy, jazuy boldy degen sóz, ol búl málimetterdiń bárin atalmysh memleket ordasyndaǵy arnaiy qújattardan alǵan. Nege deseńiz búkil úisin jerin aralap mal – janyn sanap shyǵuǵa qytai jihankeziniń ómiriniń jetpesin bárimiz de túsinip otyrmyz. Sondai – aq, 70 myń ierogliften túratyn Qytai jazuynyń túńǵysh ret qoldanysqa túsui qazaq elimen shekaralas aumaqta iske asqanyn tarihtan bilemiz. Demek, búl salada bizdiń kóshpendi babalarymyzdyń yqpalynyń bolǵanyn jasyryp qalu múmkin emes jáne de búl jaǵdai kóshpelilerdiń ózindik jazu belgileri bolǵandyǵynan da habar berip túr emes pe.
Taǵy da zertteushi ǵalym T.N.Senigovanyń eńbekterine júginer bolsaq, kitapta tastaǵy tańbalardy kezeńdeudiń ádisterin qoldanu turaly pikir aitylyp, avtorlar tańbalardy belgili bir dáuirlerde paida bolǵan zattarmen, ónerdegi stilьmen bailanystyra otyryp, kezeńdeuge úmtylady. «Petroglify raznovremenny. Na eto ukazyvaet mnojestvo faktov, v pervuyu ocheredь syujety: izobrajeniya kolesnits, otnosennye bolьshinstvom issledovatelei pervobytnogo iskusstva k epohe bronzy; figury arharov, olenei peredannyh v tipichno skifo-sakskom zverinom stile; srednevekovye tyurkskie voiny so znamenami, legko datiruemye po realiyam i t.d.». Demek, osy bir derekti basshylyqqa ala otyryp bizdiń qarastyryp otyrǵan petroglifterimizdiń saq dáuirimen merzimdes bolǵanyn jobalaimyz.
Al, jazular merzimin anyqtau jaǵy biz úshin ózindik qiyndyǵyn tuǵyzyp otyr. Petroglifterdi zertteudegi taǵy bir kóńil audaratyn másele olardyń mazmúnyn aiqyndau. Kóptegen ǵalymdar pikirinshe olardy tek bir kórgennen-aq ejelgi adamdardyń sharuashylyǵy, túrmysy turaly aqparat berushi dep qarauǵa bolmaidy degenge sayady. Sebebi búlardy qaldyrǵan adamdardyń mal sharuashylyǵymen de, eginshilikpen de ainalysqany belgili. Alaida tańbalar ishinde osy atalǵan sharuashylyq túrine bailanysty aqparat joq, sol úshin de búl beinelerdiń negizinen mifologiyalyq sipatta jasalǵan dep joramaldauymyzǵa da bolady. Jáne bir toqtala ketetin jaǵdai búl jartastaǵy beinelengen qúsbegilik pen ań ańlau sátteri siyaqty beinelerdiń de rolin joqqa shyǵara almaimyz. Birinshi kezekte olardy merzimdeuge bailanysty másele tolyq sheshimin tapqan joq. Onyń ústine búl búgingi zertteuler boiynsha jekelegen meniń pikirim ǵana. Oiymyzdy túiindei kele osyndai máseleler ǵylymda az da bolsa óz sheshimin tauyp jatsa «biz petroglifterdi qúndy tarihi – arheologiyalyq derek retinde anaǵúrlym keńirek paidalanuǵa múmkindik alar edik-au» degen oiǵa kelip tirelemiz.
Qoryta aitqanda osylardyń bárin oi eleginen ótkize otyryp, búl kóne jazu «Úisin jazuy boluy da múmkin ǵoi…» degen boljamǵa toqtadym. Oǵan qosa qúrmetti oqyrman, qazaq jerin mekendegen taipalardyń tól jazuynyń paida bolu merzimi b.z.d. I myńjyldyq ekenin úmytpaǵan bolarsyz. Árine, búl tek óz oiym, biraq tolyqtai zertteudi qajet etetin dúnie ekendigine shúbám joq. Jartastaǵy jazu tańbalary men januarlar beinesin suretke túsirudi ayaqtap, taǵy bir ret árqaisysyn jeke – jeke múqiyat qarap shyqtym. Tamasha jańalyq, alǵan áserimdi sózben jetkizu múmkin emes! Ainalaǵa riza kóńilmen qarap biraz túrdym da demaluǵa tize búgip otyrǵanymyz sol edi, búlttan shyqqan kúndei bolyp «jarq!» etip Torǵai aǵamyz keldi, júzi janyp túr, óte kóńildi. Baǵana bizder japa tarmaǵai sai boiymen órlep ketkende, ol kisi sharshaǵandyqtan artta qalyp qoiypty. Sodan biraz demin alyp, aptyǵyn basyp kelgen beti osy. Quanyshtan júzi bal – búl janǵan aǵamyz: «Osy ǵoi bizdiń izdegenimiz, mana jol boiy jas bolsa kelip qaldy, búl jaqqa kelmegenime de kóp jyldar boldy (20 jyldan asyp ketti), taba almai qalsam balalardan úyat bolatyn boldy – au» – dep, qatty uaiymdap edim. «Jazuly jartasty tapqanymyz qandai jaqsy boldy» – dep, eki qolymen jartasty núsqap jas baladai máz bolyp túr. Ou, báse, báse, endi bári túsinikti boldy, jol boiǵy aǵanyń «túiyqtalyp otyruy, ishtei mazasyzdanuynyń» sebepteri osy eken ǵoi. Eh, shirkin peiili darhan daladai, aqkóńil jas baladai, qazaǵymnyń qairan qariyalary – ai! Qartymyzdyń didarynan tógilgen riyasyz sábi kúlki, quanyshqa toly kóz janary meniń jadymda kópke deiin saqtalyp qaldy. Átteń, ózińizdei qazynalardyń qatary sirep barady – au degen ókinish ózegimdi órtep ótti. Estelik úshin dep suretke tústik, biraz áńgimelesip tylsym syryn bauyryna búkken, beimálim jazuy bar jartasqa qimastyqpen qarai – qarai keri qaittyq.
Bárimiz kóńildimiz, dabyr – dúbyrmen kólik qasyna da keldik, qalǵan azyq – túligimizdi ortaǵa salyp, dastarhan jaiyp júrek jalǵadyq.
SHái ústinde aǵamyz alysqa kózdi qadaǵan qalpy: «…Dolańqara, erte túryp atyńnyń, jalyn qara!» dedi de shyǵys jaqtaǵy keruenniń shashylǵan teńindei sozylyp jatqan qarataudy qolymen kórsetip, ózi biletin tarihi oqiǵalarǵa toqtaldy. Erte kezeńderden osy aumaqty mekendep kele jatqan Suan taipasynyń Aqsha, Qaramende rularynyń arasynda bolǵan jer dauy jaiynda biraz áńgimeniń tiegin aǵytumen qatar, Keńes zamanynda búl aimaqtyń egis alqaby bolǵandyǵynan da habardar etip ótti. Ary qarai tómendegi kóz úshynda núktedei kóringen qos beiitti núsqap, «Jaryqtyq SHyny – SHyńǵys beiiti, SHyny áieli de, SHyńǵys eri dedi» búl kesenelerdiń sonau úrkinshilikten búryn túrǵyzylǵandyǵyn aitty. SHamasy 1931 -1933 jyldardaǵy asharshylyq jyldarynan búryndary, shamamen ótken HH ǵasyrdyń basy bolsa kerek. Odan ári osy mańdaǵy jer – su attaryna bailanysty biraz shejire tarqatqan aǵaǵa ishtei riza boldym. Súńǵyla qarttyń áńgimesi ótken HH ǵasyrdyń 70 jyldary qaitys bolǵan atam Ramazandy esime túsirdi. Sebebi, men es bilgeli «atamnyń balasy» bolyp óstim, atammen erip júrip auyl aqsaqaldarynyń, manpań, záńgilerdiń áńgimesin, aqalaqshylardyń ózderin kórmesemde olar turaly nebir ańyz – estelikterdi tyńdap ósken edim. Olardyń árqaisysy birin – biri qaitalamaityn «… dariya shalqar, tau músinder» erekshe túlǵalar edi ǵoi, jaryqtyqtar!
Uaqyttyń qalai ótkenin de baiqamai qalyptyq, kún de keshkiripti úige jinala bastadyq. Kelgendegidei emes jer jaǵdaiyn bilip alǵan júrgizuishi bala joldy – jolsyzben tótelei tartyp kózdi ashyp – júmǵansha kelgen jolymyzǵa qaita túsip alyp júiitki jóneldi. Árkim óz oiymen otyr, báriniń de sharshaǵany bilinip túr. Tek Bekbolat qana áli aryny basylmaǵan sekildi, ainaladaǵy kózge túsken árnársege túrli teńeuler aityp, tili jetpegen jerlerin túrli qimyldarmen kórsetip bárimizdi kúldirip, kóńildendirip keledi…
Birde shoqyraqtap, birde jaily qalpy zulap kele jatqan kólik terezesinen – zeńgir kókke, manaurap múlgigen alyp tauǵa qarap kele jatyp qaitadan eriksiz oiǵa shomdym: Oipyrmai, «Kóńil júirik pe, kók dónen júirik pe?» degen ras – au sirá, ishtei oidy – oi qozǵap beimálim beineler men tańbaǵa toly jartas qaita kóz aldyma elestedi.
Ártúrli saualdar sanamda myń qúbylady, búl jazular erte orta ǵasyrda da jazyluy múmkin – au degen «súraq» ta qylań berdi. Esime endi tústi b.z. VIII ǵasyryndaǵy Qarlúqtar zamanynda Jetisu jerine kelgen tibettikter tau – tasqa ózderiniń buddalyq dúǵalaryn oiyp jazyp qaldyrǵandary turaly derekter bar ǵoi, tarihta.Túrkiniń Taspar, Yshpara qaǵandary óz biligi túsynda Budda dinine boi úrdy emes pe…?! Sóitip, Tibetten lamalardy alǵyzyp, Buddanyń qasietti jazbalaryn túrki tiline audartyp keńinen nasihattaǵan edi. Búl jazu sol budda monahtarynyń qoltańbasy shyǵar…?! Endi búǵan sol Tibet lamalary jazbalarynyń búdan búryndary Ile ózeniniń oń jaq jaǵalauynan tabylǵany turaly derekti qosyńyz. Biraq sonsha jazudyń ishinde birde – bir Budda suretiniń bolmauyn qalai túsinemiz?!…Iá búl kúrmeui qiyn qúpiya jazu bolyp túr, árine búl tereń zerttep, zerdeleudi qajet etetin dúnieler, bizdiki tek joba, boljam ǵana. Tuǵan eldiń, jerdiń tarihy bizder men keleshek úrpaq úshin baǵa jetpes qazyna ǵoi. Sol qúndy jádigerlerdi qasterleu ár qazaqtyń azamattyq paryzy bolmaq. Árqashan paryzymyzǵa adal bolyp, «Eli úshin eńbek etkenniń eńsesi biik» degen halyq naqylyn tu etip, elimiz úshin ayanbai eńbek eteiik aǵaiyn. Táuelsizdigimiz túǵyrly, memlekettigimiz máńgilik bolsyn!
Qali IBRAIYMJANOV,
Ólkentanushy, «Jauyngerlik dańq» iuzeiiniń direktory.
Q-Andas ақпарат.
