Petroglifter – qazaq dalasyndaǵy ótken ǵasyrlardan syr shertetin eń qúndy jádigerlerdiń biri. «Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń ólketanushylary júrt nazaryna túspegen taǵy bir jartas suretteriniń shoǵyryn anyqtady. Ashutas tauyndaǵy Sarybúlaq shatqaly qola, saq, túrki kezeńinen bastap halyq jii qonystanǵan aumaqtyń biri. Ony osy aumaqtaǵy ejelgi qonystar mańyndaǵy búǵy, tauteke, qozǵalystaǵy jyrtqysh ańdar jáne at mingen, alaudy qorshai bilegen, ań aulaǵan adamdar beinelengen antromorfty suretter aiǵaqtaidy.
Sarybúlaq auylynyń ainalasy túnyp túrǵan jartas suretterine bai. Ókinishke qarai, osy tarihi jádigerler áli kúnge esepke alynyp, eńbekterge engen joq. Jalpy Sarybúlaq auylynyń mańyndaǵy jartas suretterin tómendegidei birneshe topqa toptastyruǵa bolady.
I. Ashutas tauynyń soltústik-batys bóligindegi Sarybúlaq shatqalyndaǵy Jóńkebai jartas suretteriniń shoǵyry.
II. Malaisary tauynyń soltústik betkeiindegi Tesiktas tabiǵat eskertkishiniń mańyndaǵy qola, saq, túrki kezeńderiniń beti tegis jartastarǵa qashalǵan suretter.
III. Japanqúdyq qonysynyń aumaǵyndaǵy shoqydaǵy suretter.
Búl mańdaǵy negizgi jádiger – jaqpar tastar betindegi petroglif. Jartasqa qashap salynǵan sansyz suretter galereyasy negizinen qola dáuirine tán. Olar Arqarly, Malaisary jotalaryndaǵy, Taldyqorǵan irgesindegi Qyzyltas, Úitas, Eskeldi audanyna qarasty Eshkiólmes jartas suretterimen tereń qatynasy bar. Taǵy bir ereksheligi, jádigerler osy ólkede adamzat mádenietiniń bastau alǵandyǵyn da aiǵaqtaidy.
Demek, Sarybúlaq auyly – baiyrǵy saq, ǵún, túrki dáuirindegi babalar órkenietiniń taby qalǵan tarihi qonys. Sarybúlaq shatqalyndaǵy jartas suretteri Jetisu jartas suretteriniń qúramdas bóligi jáne ony basqa jerlerden kezdestire bermeitin jańa beinelermen tolyqtyra túsedi. Jalpy, Jóńkebaidaǵy tastaǵy beinelerdiń bári piketaj tehnikasynda, keibiriniń temir aspaptyń kómegimen nemese taspen oiyp salynǵanyn baiqaimyz.
Tastaǵy suretterdiń ǵylymi-tanymdyq negizderi de jetkilikti. Zer sala qarasaq, halyqtyq kórkemónermen qatysty jartas suretterindegi sheberlik, qarapaiym syzylǵan adam túrqy jáne tasqa bederlengen ru-taipalardyń tańbasy, adam, jylqy, siyr, búǵy, keruen suretteri úlken sheberlik pen tabandylyqty jáne joǵary deńgeidegi talǵampazdyqty kórsetedi. Jartasta qashap salynǵan suretterdiń endi bireuleri qazaqtyń taipalyq-rulyq birlestigin bildiretin aiqyndama – tańbaly belgiler. Búl árbir qazaq ruynyń shyǵu tegin, kórshiniń tuystyq túrǵydaǵy jaqyndyǵyn, sondai-aq, halyqtyń tarihi jaǵdaiyn jáne sharuashylyq júrgizu tásilin kórsetu nietimen keń kólemde qalyptasqan belgi. Jóńkebai jazyǵynan saq kezeńi men bizdiń zamanymyzdyń HV ǵasyryn qamtityn kóptegen qorǵandardy kezdestiruge bolady.
Jóńkebaidaǵy suretter shaǵyn jartas taqtalarynyń ońtústik jáne ońtústik-batys betkeilerine qashap salynǵan. Suretterdiń arasynda adamdardyń jáne januarlardyń beineleri kezdesedi. Kópbeineli úlken kompozitsiyalardan eshki jáne arqar aulau kópinictepin kóruge bolady. Búl suretter alasa jaqpar tastardyń betine salynǵan.
Sarybúlaq jartas suretterin zerdeleu barysynda ejelgi suretshilerdiń sheber jasaǵany arqardyń nemese qoshqardyń basy, múiizi. Ol zergerlik ister (júzikte, bilezikte, moiyn alqada, sholpyda) jii kezdesedi. Búl ejelgi dástúr qazaq zamanyna jetip, «Qoshqarmúiiz» qazaq óneriniń últtyq túrine ainaldy.
Demek, jartas betindegi suretterdiń mazmúny birden-birge baiyp, oqiǵasy kemeldenip otyrǵan. Búǵan áueli ertedegi syzbalar men keiingi syzbalardaǵy aiyrmashylyq dálel bola alady. Mysaly, alǵashqy syzbalarda jalǵyz adam nemese ań, taǵy basqa da zat beinelense, keiin kele jyrtqysh ańdarmen bolǵan kúres, tabyndaǵy maldy qorǵau jolyndaǵy erlik anyq kórsetiledi. Sarybúlaqtaǵy jartas suretinde sadaq tartyp túrǵan adammen birge jebelerdiń úshu baǵytyn kórsetken suretter óte kóp.
Dese de jartas betindegi ejelgi stilь birtindep qúldyraǵanymen qazaq halqynyń suret ónerin ózindik ózgesheligimen tarihqa tańbalap ketti. Jalpy, petroglifter múrasy jaǵynan Qazaqstanǵa teń keler el joq deuge de bolady. Ony ayalap-saqtau ǵana basty mindet. Desek te Sarybúlaq jartas suretteri ornalasqan jerlerden de vandalizmniń belgilerin kezdestirdik.
Álemdik tájiribege súiensek, Norvegiya, SHvetsiya sekildi Skandinaviya elderi memlekettegi ár eskertkishti memleket qazynasy dep sanap, altynnan artyq qorǵaidy eken. Tipti Frantsiya memleketindegi úńgir ishindegi osyndai petroglifterdi turistik mekenge ainaldyryp, kelushilerdiń auzynan bólingen auanyń áserinen petroglifterge zaqym tiyui múmkin dep, eskertkishterdiń jasandy kóshirmesin jasap, turisterdi sonda jiberedi eken.
El aumaǵynda ejelgi úńgir suretteriniń qansha shoǵyry bar ekeni naqty belgisiz. Arheologtar 1000-ǵa juyq oryndy sipattap, tirkegen. Ǵalamtorda shamamen 3 myń degen aqparat shyǵady. Dese de Sarybúlaq auylynyń irgesinde jatqan jádigerler áli de ǵylymi ainalymǵa túsken joq. Tipti, jergilikti júrt «Tesiktas», «Úńgirqora» atap ketken tabiǵattyń tańǵajaiybyn áli kúnge deiin bilmeidi.
Osy múralardy el qazynasyna ainaldyratyn uaqyt keldi dep esepteimiz.
Qajet ANDAS
Sarybúlaq auyly,
Kerbúlaq audany
