قولا، ساق، تۇركى كەزەڭدەرىنىڭ زيراتتارىندا باسىندا – انتروپومورفتى ەسكەرتكىش رەتىندە قويىلاتىن جازۋى بار، گرانيتتەن قاشالىپ جاسالعان تاقتالار – جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ الاسا جانە ورتا بيىك تاۋلى بولىكتەر سۋىقتوبە، ءشولدىادىر، ماتاي تاۋلارىنىڭ ەتەگىندە ءجيى كەزدەسەدى. ولاردا جازۋدان باسقا ساداق، سەمسەر، قورامساقتىڭ سۋرەتى بار. كوكسۋ اۋدانىنداعى قولا، ساق كەزەڭىنەن باستاۋ الاتىن ەجەلگى تابيعي عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان جارتاستاعى سۋرەتتەر ءۇش دەڭگەيلى تاۋ ارالىق ورتا كوكسۋ، مولالى، اقتەكشە ويىستارىمەن ولاردى قورشاپ جاتقان شاعان (2552م)، لاباسى (1562م)، ەشكىولمەس (1054م)، قاراشوقى (1398م)، ءشولدىادىر (1126م) تاۋلارىندا شوعىرلانعان. الاكول ءوڭىرىنىڭ ىنتالى، اقشي، بەسكول، ءۇشارال، قارابۇلاق جانە لەپسى اۋىلدارىنداعى بالبالتاستاردا بەينەلەنگەن ادام ءمۇسىنىنىڭ اڭشىلىقپەن نەمەسە بەلگىلى ءبىر كاسىپپەن اينالىسقانى قاشالىنىپ جاسالعان. ولار – بالبال تاستار، ساندىق تاستار، قوشقار تاستار، مۋفلون اتالاتىن مۇيىزدەرى شەڭبەرىنە وراتىلعان جانۋارلار: ءىرى تاۋتەكە، تاۋەشكىلەر. سونداي-اق، ءىرى جانۋارلار يت پەن اڭ اۋلاۋ فورماسىندا تاۋ ەتەگىندەگى جالپاق تاستارعا قاشالىپ جاسالادى. قارابۇلاق جانە ىنتالى تاۋلارىنداعى پەتروگليفتەر IV-III جانە VIII-IX عاسىرلاردا جاسالعان دەگەن بولجام بار.
ەسكەلدى اۋدانى، ەشكىولمەس تاۋ جوتاسىنداعى جارتاس بەتتەرى، شىڭ باسى مەن شاتقالداردا تاس بەتىندەگى بەينەلەر ساقتالىپ، قولا ءداۋىرى مەن ورتا عاسىرداعى وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن تايپالار ومىرىنەن سىر بەرىپ تۇر. كونە سۋرەتتەر 24 شاتقالدان تابىلىپ، ولاردىڭ سانى 10 مىڭنىڭ ۇستىندە ەكەنى انىقتالدى. 1886 جىلى ماۋسىمدا كوكسۋ ستانسىسى مەن جالعىزاعاش اۋىلىنىڭ د.كاشكاروۆ جانە م.حمىلەۆ ەسىمدى كازاكتارى جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورىنا: «جالعىزاعاش اۋىلى ماڭىنداعى تەرەكتى سايىنان ءوتىپ كەلە جاتىپ، ءبىز جازۋى بار الپىسقا جۋىق تاس كوردىك»، – دەپ حابارلايدى. سودان باستاپ-اق، پاتشا وكىمەتى كوكسۋ وزەنى تىلگىلەگەن اڭعاردى زەرتتەۋدى باستاپ كەتەدى. قازىرگى كوكسۋ اۋدانى تەرەكتى اۋىلىنىڭ شىعىس جاعىنداعى بيىك بەتكەيدەگى پەتروگليفتەر سول كەزدەن-اق ارحەولوگ عالىمداردىڭ نازارىنا ىلىگەدى. الايدا ءارتۇرلى سەبەپپەن الەمدىك مادەني مۇرا قورىنا كىرگىزىلمەي قالا بەرەدى. ەشكىولمەس تاۋىنداعى تاڭبالاردىڭ باسىم بولىگىن ارقار، تاۋتەكە، بۇعى سەكىلدى جانۋارلار قۇرايدى. اراسىندا ادام سۇلباسى، ءدىني ءراسىم وتكىزگەندەر، ساداق اتقان، شوقپار كوتەرىپ، تۋ ۇستاعاندار كەزدەسەدى. ودان بولەك، نۇر بەينەلى بەيمالىم جاراتىلىستار دا بار. قاسقىر، يت، تۇلكى سەكىلدى جىرتقىشتار دا تابىلادى ىزدەگەنگە.
جالپى ەشكىولمەس پەتروگليفتەرى ەرتە كەزدەن-اق زەرتتەلىپ كەلەدى. كوكسۋ اڭعارىنىڭ كونە ءداۋىرىن اشۋ مەن زەرتتەۋ XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا-اق باستالعان. مۇندا ەشكىولمەس پەن شىبىندى تاۋىنىڭ شىعىس جاعىن بويلاي جالعىزاعاش اۋىلى مەن كوكسۋ ستانسىسى ارقىلى ىلە ولكەسىن سەمەي وڭىرىمەن جالعاستىراتىن باس پوشتا كۇرەجولى وتكەن. مۇندا قاپال جانە گاۆريلوۆ ستانسىسىنان (قازىرگى تالدىقورعان قالاسى) شىعىپ ىلە وزەنىنە، ودان ۆەرنىيعا اپاراتىن جول تۇسكەن. بۇل جولمەن شوقان ءۋاليحانوۆ، پەتر سەمەنوۆ-تيان-شانسكيي، ۆاسيليي رادلوۆ، نيكولاي سەۆەرتسوۆ، يۆان مۋشكەتوۆ سىندى كوپتەگەن زەرتتەۋشى ءجۇرىپ ءوتىپ، عىلىمي جاڭالىقتار اشتى. كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاقستاندىق عالىمدار ەشكىولمەس پەتروگليفتەرىنىڭ سىرىن اشۋعا تالپىندى. اتاپ ايتقاندا، ارحەولوگتار ە. اگەەۆا، ك. قاراباسپاقوۆا جانە ا. مارياشەۆ باستاعان زەرتتەۋ جۇمىستارىن ا. روگوجينسكيي، ا. گورياچەۆ، كارل بايپاقوۆ جالعاستىرادى. ءسويتىپ، كۇللى الەم ەشكىولمەس پەتروگليفتەرى جايلى دەرەككە قانىعىپ، قازاق دالاسىنىڭ اسىل قۇندىلىعىنا تامساندى.
قاجەت انداس، «قازاق ادەبيەتى» گازەتى.
قاجەت انداس،
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.
دەرەككوز: وتكەنى ەرەن، كەلەشەگى كەنەن ەركىن/(تاريحي-تانىمدىق كىتاپ)
/ق. انداس/ تالدىقورعان. «وفسەت» باسپاحاناسى، 2023. – 320 بەت
ISBN 978-6017646-45-5











