Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Jetisýdyń asıetti jerler

Qaratal alqabyndaǵy ózender

admin
2026/08/12
Jetisýdyń asıetti jerler
0
Қаратал алқабындағы өзендер

QARATAL ÓZENI – Jońǵar Alatauyndaǵy múzdyqtardan bastau alatyn ózen. Taudan aqqan Tekeli, Qora, SHaja ózenderiniń qosyluynan paida bolǵan. Jalpy úzyndyǵy – 390 shaqyrym. Su basseininiń kólemi – 19,1 myń sharshy shaqyrym. Alǵashqy 160 shaqyrymy taudyń ishimen aqsa, keiin Saryesik-Atyrau, Jamanqúm, Bestas qúmyna ótip, Balqash jazyǵyna kelip jaiylady. Qaratalǵa Kóksu, Byjy, Qara, Terekti, Laba, Balyqty, Múkir syndy ózender kelip qúyady. Arasyndaǵy eń úlkeni – Kóksu.

Qaratal – asau ózenderdiń biri. Kóktem men jazda jauyn-shashyn kóbeise, arnasynan asyp ketedi. Onyń ústine, qúmdy, taqyrmen aqqan jeri bosań, jaǵasyn lezde jaiyp ketedi. Ózen jeltoqsanda qatyp, nauryzda eridi.

Qaratal – Balqashqa qúyatyn ekinshi iri ózen (birinshisi – Ile). Ózen boiynda birqazan, úirek, shaǵala, qútan syndy qústar mekendeidi. Suy taza, ishuge jaramdy. Mańaiyndaǵy eldi mekenderdiń barlyǵy osy Qarataldan su alyp otyr. Su kúz ailarynda tartylyp, qazan aiyna qarai tipti tayaz bolyp ketedi.

Kezinde Qarataldyń Balqashqa qúyar túsy bes arnamen kelip qosylǵan. Qazir tek bir arnamen ǵana su keledi. Aqtóbe qúmymen kelip, kólge qúyatyn taǵy bir saǵasy bolǵan. Alaida onyń barlyǵy kókónis sharuashylyǵy qolǵa alynǵan kezde tartylyp ketken.

Qaratal ózeniniń qazaq tarihyndaǵy mańyzy erekshe. Qazaq handyǵy alǵash Jetisu jerinde qúrylǵany belgili. Demek, alǵashqy qazaq rulary da dál osy ózen boiynda qonystanyp, orda kótergen. Qarataldyń boiyndaǵy shatqaldarda saq pen kóne túrki kezeńinde qashalǵan petroglifter saqtalyp qalǵan. SHamamen, qola dáuirinde qashalǵan.

Túńǵysh ret Qaratal ózeni Qadyrǵali Jalaiyrdyń dereginde 1364–1376 jyldardaǵy oqiǵalarmen bailanysty aitylady. Búl kezde Jetisu jeri Aq Ordanyń qúramynda bolǵan. Búdan bólek, Muin ad-Din Natanzidiń «Anonim Iskandera» dep atalatyn eńbeginde kórinis tabady. 1490 jyly Ámir Temir áskeri Ile, Qaratal betkeilerimen, Ishki Qaratal, Ishki Boshna arqyly Moǵolstan jerlerine basyp kirgeni jaily da derekter bar. Múhammed Haidar Dulatidyń «Tarih-i Rashidi» eńbeginde Qaratal ózenin Moǵolstannyń soltústik shekarasy retinde Kókshe teńiz, yaǵni Balqash kólimen birge atap kórsetken. Atalmysh eńbekte Qasym han Búryndyq hannan bólinip ketken soń Qaratal ózeni boiyn qystaǵany jazylǵan.

Qaratal – aǵashy qalyń betkei, aǵashy mol bókter degen úǵymdy bildiredi.

QORA ÓZENI – bastauyn Jetisu Alatauynyń múzdyqtarynan alady da, Myńshúńqyr jotasynyń ońtústik bauraiymen aǵyp ótip, Qaratal ózenine oń jaǵynan qúyady. Ózenge orta aǵysynda birneshe shaǵyn salalar qosylady. Úzyndyǵy – 90 shaqyrym. Arnasy tik, tar shatqaldy. Qar, múzdyq sularymen tolyǵady.

Búrqan salasy boiyndaǵy qúlamasu (sarqyrama) túbinde jatqan «Áulietasty» jergilikti halyq qasietti sanaidy. Ózende úsaq balyqtar bar.

SHAJA ÓZENI – myń san búlaqtardan órilgen SHaja ózeni móp-móldir. Túbindegi maida qúmnyń arasynan jyltyrap, kún kózine shaǵylysyp, jalt-júlt etip úp-úsaq altyn qabyrshaqtar kórinip jatady. Eriksiz eńkeiip, qúmmen birge uystap alyp qaraisyń. Júp-júqa, bittiń qabyǵyndai ǵana. Sóitse de ony qaityp suǵa tastauǵa qimaisyń. Ózińmen birge alyp ketkiń keledi. Óitkeni ol – altyn ǵoi!..

Tekeliniń bir túrǵyny aitady:

«Bayaǵyda bizdiń babalarymyz jańa soiylǵan maldyń terisin osy ózenniń bas jaǵyna laqtyryp, sonau tómengi jaqtan tosyp alady eken. Asau ózen álgi terini domalatyp, tastan-tasqa soqqylap, úmar-júmar etip ákeletin kórinedi. Al sodan soń suyn sorǵytyp, kúnge keptirip, qúmyn qaqqan kezde bittiń qabyǵyndai úp-úsaq altyn qabyrshaqtar jaltyrap, júnge ilinip qalatynǵa úqsaidy».

SARYBÚLAQ ÓZENI – Erkin auylynyń irgesindegi ózen. Basy Almaly saiynan bastalyp, Qaratal ózenine qúyady. Ózenniń eki jaǵalauyndaǵy el auyl jáne mal sharuashylyǵymen ainalysady. Kezinde attyǵa jol bermegen ózenniń búginde suy azaiyp, arnasy tartylyp barady.

Ózenniń boiynda Sarybúlaq auyly bar. Sarybúlaq auylynda Baraq batyr tóbesi bar. Ruy belgisiz bireu Jainaq batyrmen jekpe-jek aiqasynda mert bolady. Baraq batyrdyń sheshesi:

«Meniń balamdy óltirgen qandai adam eken?» – dep izdep kelip, Jainaq batyrmen kezdesip, shapalaqpen úrǵan kezde batyr bir tizerlep otyrǵan kórinedi.

Sonda anasy:

«Naǵyz batyrdyń qolynan qaza bolǵan eken», – degen eken.

Qajet Andas, «Qazaq ádebieti» gazeti.

Qajet Andas,

«Q-Andas» aqparat agenttigi.

Derekkóz: ÓTKENI EREN, KELESHEGI KENEN ERKIN/(Tarihi-tanymdyq kitap)

/Q. Andas/ Taldyqorǵan. «Ofset» baspahanasy, 2023. – 320 bet

ISBN 978-6017646-45-5

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 8
Қора шатқалы
Jetisýdyń asıetti jerler

Qora shatqaly

August 5, 2026
Дауылбай тауы
Jetisýdyń asıetti jerler

Dauylbai tauy

August 4, 2026
Мүнидың зираты
Jetisýdyń asıetti jerler

Múnidyń ziraty

February 2, 2026
Мұзарт асуы
Jetisýdyń asıetti jerler

Múzart asuy

December 1, 2025
Сөк сұлтан Абылайханұлы
Jetisýdyń asıetti jerler

Sók súltan Abylaihanúly

November 28, 2025
Хангелдіұлы Бейсен би
Jetisýdyń asıetti jerler

Hangeldiúly Beisen bi

November 20, 2025
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz