Tarbaǵatai taularynyń bauraiyn kesip aǵatyn Mysyq ózeniniń ayaq jaǵynda taudyń qos silemi qosylyp, taryla túsedi. Kezinde búl jerden elder altyn shaiqap, biraz bailyq jiǵan kórinedi. Keńes odaǵy kezinde su elektr stansasyn salatyn bolyp, keiin jospar oryndalmai qalǵan. Aldaǵy uaqytta úlken tospa salu josparlanyp qoiypty. Eger búl jospar iske asyp jatsa, balyq sharuashylyǵy shalqityn túri bar.
Mysyqtyń bas jaǵynda Bolat suy dep atalatyn ózenniń boiynda «Múnidiń ziraty» degen zirat bar. Osy zirattyń shyndyǵyn Súltanmahmút Toraiǵyrov 1915 jyly Qúrban qajydan estigeni boiynsha jazyp qaldyrady. Búl jazba 2003 jyly Múhtar Áuezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner instituty tarapynan «Alash» baspasynda shyqqan aqynnyń shyǵarmalar jinaǵynyń III tomyna engizilipti. Onda bylai bayandalady:
«… Men ony (Múnidi) qalaisha óltirgenin súrap, eski qazaq minezderin jaza júruge kóńilim bar ekenin bildirgen soń, bir qolymen taspiyǵyn tarta-tarta, kósilgen ayaǵyn jinańqyrap Qúrban qajy sózge kiristi.
– … Balam, búl kórip júrgen eliń Mámetek atanady. Mámetek osy kúni myń shamaly úi. Úshten birimiz Qytaiǵa qaraimyz. Mámetek ishinde eń juany Atantai atanǵan myna bizder. Qalmaq qatynnan tuǵan jińishkesi Eshke degen el. Sol Eshkeniń menimen andas Qúrban degen jaqsy jigit boldy. Biz kórdik. Qyp-qyzyl narttai, jigittiń tóresi edi, janyp túrǵan órt edi. Sol jigit pysyqtyq qylyp, meniń ákemniń aǵasy Tana bidiń qylyshynan qan tamyp túrǵan kezinde inisi SHalanyń Múni degen qyzymen kóńil qosyp júredi.
«Dúǵai-dúǵai sálem de aq Múnige,
Saǵynǵanda zar boldym bir kóruge.
Eki ortada sary bel, sary jon bar,
Átteń at shydamaidy zar jeluge!, – degen óleń sol Qúrbandyki.
Olar úlasty degen jerde, biz Terisairyqta otyramyz, arasy 35 shaqyrym. «Sary beli» óziń kórgen tau ǵoi. Al Múni dese aqa múni, kisi jútyp qoyardai súlu da edi ózi. Álgi oqyǵan «Jamaldaryńdai» búl ekeuiniń sertteri qatty bolsa kerek.
Bir kúni keshke Qúrban barsa Múnidiń auylyndaǵy jartasta ary otyryp, beri otyryp, tań atuǵa ainalǵan soń, otyrǵan jerinen bir tasty alyp qyzdyń túsyna laqtyrady. Qyz da úiyqtai almai jatady eken. Úige tigen tastan dalada Qúrban túrǵanyn sezip, tysqa shyǵyp jolyqqan eken deushi edi.
Mámetek myń úi bolsa da, áli kúnge deiin birinen-biri qyz alyspaityn ádeti bar. Qúrbanǵa Múnidi aluǵa jalǵyz-aq jol alyp qashyp, elden-jerden bezinip ketu. Qúrbandy jastyq derti búǵan da shydatpady. Áke-sheshe, bauyrlaryn múndaǵy Mámetektiń talau-talqysyna tastap, Múnidy bir túnde jabyqtan shyǵaryp, jol tartty. Qúrban búl isti isterinde Eshkeniń basty adamdaryna bildirgen joq, óziniń tuysqandarymen de aqyldaspady. Aqyldassa: «Juan atanyń balasy óltirmei tynysh tappaidy, malmen qútyla almaimyz», – dep qorqu aitatynyn bilgen.
Tananyń han bolyp túrǵan zamany, inisiniń qyzy úshin Eshkeni qalai tentiretem dese de qolynan keledi. Tananyń sol syrt yzǵarynan shydai almai, tuysqandary hám Eshke bolyp quyp baryp, Qalbanyń arǵy betindegi Matai ishinen súiip qosylǵan eki jasty alyp keldi.
Eshke basymen inisiniń qyzyna qol sozǵanǵa Tana bidiń súiegi syrqyrap, Qúrbandy óltirtpei ashuy tarqaityn bolady. «Ekeuin de óltirip, Múni úshin Eshkeden qún men aiyp almai bitpeimin» dep jatyp aldy.
Qyz ben jigit kisende bir ai jatqan soń júrt jiylys jasap:
– Búlardy qaitushy edi? – degende Tana bi.
Ekeuin de óltirip, aitqanymdy qylamyn, – degen sózinen aiyrylmady.
Eshkeler Múni úshin qún tartpaudy oilap, Qúrbandy óz qoldarymen óltirgeli, kózin tartyp bailap topqa keldi.
Keshegi ózekti SHilibastau deidi, sonyń at shapqan, ózimiz otyrǵan qyryna júrt jiylǵan edi. Meniń sonda 16-daǵy kezim be eken… Ákemniń qasynda júrmin. Tas teńdep, túiege ózin asqaly jatqanyn bilip Qúrban qoly bailauly, kózi tańuly, kisenimen ózektegi bizdiń júrtqa oibailap qashty:
– «Júrtym-au! Qanyma ortaq bolmańdarshy, meni tym bolmasa óltirem degen eldiń qolyna berseńdershi! Endi Múnidi óltirmeńder ,- dep zar ilep jalynǵanyn estip túrdyq. Kisi jantalasqanda myqty bolyp ketedi eken ǵoi: asamyz dep súirelegen jigitterge boi bermei, arpalysyp baqyryp jatty. Múny kórip meniń ákem Kenjemyrza Tana bidiń qasyna shauyp baryp:
– «Asylǵandy kesetin, túiilgendi sheshetin, búryn múndaiǵa hannan qalǵan úlgi, qaradan qalǵan jol bar ma?», – dep edi.
Tana bi úndemedi.
Sonda Tananyń qasynda myna tórtuyl eliniń sol kezdegi Álibek deitin ákimi bar, o da úndemedi. Bir-eki aqsaqal búryn múndaidyń bárin óltirgendik jolyn aitty. Álibek, Tana ekeui birden úndemegen soń ákem:
– «Qany júqsa, ózderińe júqsyn, júr, balam bylai keteiik», – dep meni tizginimnen ústap, toptan shyǵardy.
Auylǵa qarai júrdik. Qalai auylǵa biz de júrdik, Qúrbandy asyp, túieni jeldirtip jiberdi. Sonda túieniń basyn jetelegen óziniń tuǵan aǵasy Oljeke, aidaǵan Erejep degen kisi. Osy kúni ekeuiniń túqymy da ońbai ketti. Sonda kún kúiip ketken sekildi, qyzaryp kórinip, qarańǵylyq túskendei boldy.
Tas teńdep, túieni jeldirtip júrgende, ákem taǵy da shydai almai, jibin qiyp jibereiin dep qaita shauyp barsa, Qúrban ayaǵyn bir iirip jiyp alyp, qaita sylq túsirip jibergennen jany shyqqanyn bilip qimai qaitty. Moiyny sala qarys úzaryp, beti topyraqqa boyalǵandai barbiyp isip, kózi qyzaryp sharasynan ainalyp shyǵyp ketken eken, kórgende júregim tiksindi deushi edi ákem.
Keshegi óziń kórgen beiitke Qúrbandy aparyp qoiysty dep aqsaqal sózin tamamdady», – dep jazady.
Búl estelikte Múnidyń taǵdyry qalai bolǵany bayandalmaidy. Alaida Qúrban jerlengen beiit búginde Múnidiń ziraty atalyp júr. El solai ataudy jón kórgen shyǵar. Búl Qúrban qajynyń 16 jasynda bolǵan oqiǵa. Ol 1840 jyly tuǵanda atalmysh oqiǵa 1856 jyly bolady.
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
