تارباعاتاي تاۋلارىنىڭ باۋرايىن كەسىپ اعاتىن مىسىق وزەنىنىڭ اياق جاعىندا تاۋدىڭ قوس سىلەمى قوسىلىپ، تارىلا تۇسەدى. كەزىندە بۇل جەردەن ەلدەر التىن شايقاپ، ءبىراز بايلىق جيعان كورىنەدى. كەڭەس وداعى كەزىندە سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالاتىن بولىپ، كەيىن جوسپار ورىندالماي قالعان. الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن توسپا سالۋ جوسپارلانىپ قويىپتى. ەگەر بۇل جوسپار ىسكە اسىپ جاتسا، بالىق شارۋاشىلىعى شالقيتىن ءتۇرى بار.
مىسىقتىڭ باس جاعىندا بولات سۋى دەپ اتالاتىن وزەننىڭ بويىندا «ءمۇنيدىڭ زيراتى» دەگەن زيرات بار. وسى زيراتتىڭ شىندىعىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ 1915 جىلى قۇربان قاجىدان ەستىگەنى بويىنشا جازىپ قالدىرادى. بۇل جازبا 2003 جىلى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تاراپىنان «الاش» باسپاسىندا شىققان اقىننىڭ شىعارمالار جيناعىنىڭ ءىىى تومىنا ەنگىزىلىپتى. وندا بىلاي باياندالادى:
«… مەن ونى (ءمۇنيدى) قالايشا ولتىرگەنىن سۇراپ، ەسكى قازاق مىنەزدەرىن جازا جۇرۋگە كوڭىلىم بار ەكەنىن بىلدىرگەن سوڭ، ءبىر قولىمەن تاسپيىعىن تارتا-تارتا، كوسىلگەن اياعىن جيناڭقىراپ قۇربان قاجى سوزگە كىرىستى.
– … بالام، بۇل كورىپ جۇرگەن ەلىڭ مامەتەك اتانادى. مامەتەك وسى كۇنى مىڭ شامالى ءۇي. ۇشتەن ءبىرىمىز قىتايعا قارايمىز. مامەتەك ىشىندە ەڭ جۋانى اتانتاي اتانعان مىنا بىزدەر. قالماق قاتىننان تۋعان جىڭىشكەسى ەشكە دەگەن ەل. سول ەشكەنىڭ مەنىمەن انداس قۇربان دەگەن جاقسى جىگىت بولدى. ءبىز كوردىك. قىپ-قىزىل نارتتاي، جىگىتتىڭ تورەسى ەدى، جانىپ تۇرعان ءورت ەدى. سول جىگىت پىسىقتىق قىلىپ، مەنىڭ اكەمنىڭ اعاسى تانا ءبيدىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزىندە ءىنىسى شالانىڭ ءمۇني دەگەن قىزىمەن كوڭىل قوسىپ جۇرەدى.
«دۇعاي-دۇعاي سالەم دە اق مۇنيگە،
ساعىنعاندا زار بولدىم ءبىر كورۋگە.
ەكى ورتادا سارى بەل، سارى جون بار،
اتتەڭ ات شىدامايدى زار جەلۋگە!، – دەگەن ولەڭ سول قۇرباندىكى.
ولار ۇلاستى دەگەن جەردە، ءبىز تەرىسايرىقتا وتىرامىز، اراسى 35 شاقىرىم. «سارى بەلى» ءوزىڭ كورگەن تاۋ عوي. ال ءمۇني دەسە اقا ءمۇني، كىسى جۇتىپ قويارداي سۇلۋ دا ەدى ءوزى. الگى وقىعان «جامالدارىڭداي» بۇل ەكەۋىنىڭ سەرتتەرى قاتتى بولسا كەرەك.
ءبىر كۇنى كەشكە قۇربان بارسا ءمۇنيدىڭ اۋىلىنداعى جارتاستا ارى وتىرىپ، بەرى وتىرىپ، تاڭ اتۋعا اينالعان سوڭ، وتىرعان جەرىنەن ءبىر تاستى الىپ قىزدىڭ تۇسىنا لاقتىرادى. قىز دا ۇيىقتاي الماي جاتادى ەكەن. ۇيگە تيگەن تاستان دالادا قۇربان تۇرعانىن سەزىپ، تىسقا شىعىپ جولىققان ەكەن دەۋشى ەدى.
مامەتەك مىڭ ءۇي بولسا دا، ءالى كۇنگە دەيىن بىرىنەن-ءبىرى قىز الىسپايتىن ادەتى بار. قۇربانعا ءمۇنيدى الۋعا جالعىز-اق جول الىپ قاشىپ، ەلدەن-جەردەن بەزىنىپ كەتۋ. قۇرباندى جاستىق دەرتى بۇعان دا شىداتپادى. اكە-شەشە، باۋىرلارىن مۇنداعى مامەتەكتىڭ تالاۋ-تالقىسىنا تاستاپ، ءمۇنيدى ءبىر تۇندە جابىقتان شىعارىپ، جول تارتتى. قۇربان بۇل ءىستى ىستەرىندە ەشكەنىڭ باستى ادامدارىنا بىلدىرگەن جوق، ءوزىنىڭ تۋىسقاندارىمەن دە اقىلداسپادى. اقىلداسسا: «جۋان اتانىڭ بالاسى ولتىرمەي تىنىش تاپپايدى، مالمەن قۇتىلا المايمىز»، – دەپ قورقۋ ايتاتىنىن بىلگەن.
تانانىڭ حان بولىپ تۇرعان زامانى، ءىنىسىنىڭ قىزى ءۇشىن ەشكەنى قالاي تەنتىرەتەم دەسە دە قولىنان كەلەدى. تانانىڭ سول سىرت ىزعارىنان شىداي الماي، تۋىسقاندارى ءھام ەشكە بولىپ قۋىپ بارىپ، قالبانىڭ ارعى بەتىندەگى ماتاي ىشىنەن ءسۇيىپ قوسىلعان ەكى جاستى الىپ كەلدى.
ەشكە باسىمەن ءىنىسىنىڭ قىزىنا قول سوزعانعا تانا ءبيدىڭ سۇيەگى سىرقىراپ، قۇرباندى ولتىرتپەي اشۋى تارقايتىن بولادى. «ەكەۋىن دە ءولتىرىپ، ءمۇني ءۇشىن ەشكەدەن قۇن مەن ايىپ الماي بىتپەيمىن» دەپ جاتىپ الدى.
قىز بەن جىگىت كىسەندە ءبىر اي جاتقان سوڭ جۇرت جيىلىس جاساپ:
– بۇلاردى قايتۋشى ەدى؟ – دەگەندە تانا بي.
ەكەۋىن دە ءولتىرىپ، ايتقانىمدى قىلامىن، – دەگەن سوزىنەن ايىرىلمادى.
ەشكەلەر ءمۇني ءۇشىن قۇن تارتپاۋدى ويلاپ، قۇرباندى ءوز قولدارىمەن ولتىرگەلى، كوزىن تارتىپ بايلاپ توپقا كەلدى.
كەشەگى وزەكتى ءشيلىباستاۋ دەيدى، سونىڭ ات شاپقان، ءوزىمىز وتىرعان قىرىنا جۇرت جيىلعان ەدى. مەنىڭ سوندا 16-داعى كەزىم بە ەكەن… اكەمنىڭ قاسىندا ءجۇرمىن. تاس تەڭدەپ، تۇيەگە ءوزىن اسقالى جاتقانىن ءبىلىپ قۇربان قولى بايلاۋلى، كوزى تاڭۋلى، كىسەنىمەن وزەكتەگى ءبىزدىڭ جۇرتقا ويبايلاپ قاشتى:
– «جۇرتىم-اۋ! قانىما ورتاق بولماڭدارشى، مەنى تىم بولماسا ولتىرەم دەگەن ەلدىڭ قولىنا بەرسەڭدەرشى! ەندى ءمۇنيدى ولتىرمەڭدەر ،- دەپ زار يلەپ جالىنعانىن ەستىپ تۇردىق. كىسى جانتالاسقاندا مىقتى بولىپ كەتەدى ەكەن عوي: اسامىز دەپ سۇيرەلەگەن جىگىتتەرگە بوي بەرمەي، ارپالىسىپ باقىرىپ جاتتى. مۇنى كورىپ مەنىڭ اكەم كەنجەمىرزا تانا ءبيدىڭ قاسىنا شاۋىپ بارىپ:
– «اسىلعاندى كەسەتىن، تۇيىلگەندى شەشەتىن، بۇرىن مۇندايعا حاننان قالعان ۇلگى، قارادان قالعان جول بار ما؟»، – دەپ ەدى.
تانا بي ۇندەمەدى.
سوندا تانانىڭ قاسىندا مىنا ءتورتۋىل ەلىنىڭ سول كەزدەگى الىبەك دەيتىن اكىمى بار، و دا ۇندەمەدى. ءبىر-ەكى اقساقال بۇرىن مۇندايدىڭ ءبارىن ولتىرگەندىك جولىن ايتتى. الىبەك، تانا ەكەۋى بىردەن ۇندەمەگەن سوڭ اكەم:
– «قانى جۇقسا، وزدەرىڭە جۇقسىن، ءجۇر، بالام بىلاي كەتەيىك»، – دەپ مەنى تىزگىنىمنەن ۇستاپ، توپتان شىعاردى.
اۋىلعا قاراي جۇردىك. قالاي اۋىلعا ءبىز دە جۇردىك، قۇرباندى اسىپ، تۇيەنى جەلدىرتىپ جىبەردى. سوندا تۇيەنىڭ باسىن جەتەلەگەن ءوزىنىڭ تۋعان اعاسى ولجەكە، ايداعان ەرەجەپ دەگەن كىسى. وسى كۇنى ەكەۋىنىڭ تۇقىمى دا وڭباي كەتتى. سوندا كۇن كۇيىپ كەتكەن سەكىلدى، قىزارىپ كورىنىپ، قاراڭعىلىق تۇسكەندەي بولدى.
تاس تەڭدەپ، تۇيەنى جەلدىرتىپ جۇرگەندە، اكەم تاعى دا شىداي الماي، ءجىبىن قيىپ جىبەرەيىن دەپ قايتا شاۋىپ بارسا، قۇربان اياعىن ءبىر ءيىرىپ جيىپ الىپ، قايتا سىلق ءتۇسىرىپ جىبەرگەننەن جانى شىققانىن ءبىلىپ قيماي قايتتى. مويىنى سالا قارىس ۇزارىپ، بەتى توپىراققا بويالعانداي باربيىپ ءىسىپ، كوزى قىزارىپ شاراسىنان اينالىپ شىعىپ كەتكەن ەكەن، كورگەندە جۇرەگىم تىكسىندى دەۋشى ەدى اكەم.
كەشەگى ءوزىڭ كورگەن بەيىتكە قۇرباندى اپارىپ قويىستى دەپ اقساقال ءسوزىن تامامدادى»، – دەپ جازادى.
بۇل ەستەلىكتە ءمۇنيدىڭ تاعدىرى قالاي بولعانى باياندالمايدى. الايدا قۇربان جەرلەنگەن بەيىت بۇگىندە ءمۇنيدىڭ زيراتى اتالىپ ءجۇر. ەل سولاي اتاۋدى ءجون كورگەن شىعار. بۇل قۇربان قاجىنىڭ 16 جاسىندا بولعان وقيعا. ول 1840 جىلى تۋعاندا اتالمىش وقيعا 1856 جىلى بولادى.
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
