تابيعاتتى سۇيەتىندەر، ەكسترەمالدار، ولكەتانۋشىلار، ناتۋراليستەر، الپينيستەر ءۇشىن تابىلمايتىن تاڭعاجايىپ جەر. دەمالۋعا كەلگەن قوناقتار بۋددا ارتەفاكتىن، بۇرقانبۇلاق سارقىراماسىن، اۋليە تاستى، تاڭعاجايىپ جايىلىمدى كورىپ، تازا تابيعاتتا تىنىستاپ قايتادى. وسى ارادا كەرەمەت ءبىر تىنىشتىق، اسەمدىك پەن ۇيلەسىمدىلىك ورناعان. تاۋلار الىسقا قول سوزىپ، الىپ اعاشتار ءتىزىلىپ، دالانىڭ كوك شالعىنى جايقالىپ تۇر. مىڭجىلدىق، ءتىپتى ودان دا ارىداعى تابيعات سىرىن تامىرىنان جۇلىنىپ، سۇلاپ جاتقان قارت قاراعايلاردان ۇعىناسىز. جالاما جارتاسقا جاڭعىرىققان دىبىستار مەن سارقىراپ اققان وزەن گۇرىلىنەن قۇلاعىڭ تۇنادى.
بۇرقانبۇلاق سارقىراماسى تالدىقورعان قالاسىنان 100، تەكەلى قالاسىنان 55 شاقىرىم جەردەگى جوڭعار الاتاۋىنىڭ اسا ءبىر شۇرايلى جەرى قورا وزەنىنىڭ شاتقالىنا ورنالاسقان. الايدا، وعان جەتۋ ءۇشىن كۇتپەگەن قيىندىقتى باستان وتكەرەتىنىڭىز انىق. نەگىزىندە، بۇرقانبۇلاق سارقىراماسىنا باراتىن ەكى جول بار. تەكەلى قالاسى ارقىلى وتەتىن كۇرە جولمەن جۇرسەڭىز، بويىنا تاريح بەلگىسىن جيناعان الىپ قارا تاستى كورەسىز. تاستا بەينەلەنگەن دۇنيەلەر بۋددا دىنىنە قاتىستى دەپ پايىمداۋعا ابدەن بولادى. ارحەولوگتەردىڭ جازىپ قالدىرعان دەرەكتەرىندە تاستاعى تاڭبا ورتا عاسىردان قالعان جادىگەر دەپ ەسەپتەلەدى. ۇلكەن تاستىڭ جىلتىر، وزەنگە قاراعان بەتىندە ەسكىدەن قالعان سىزبالاردىڭ ءىزى ءالى دە كوزگە كورىنىپ تۇر. تاستىڭ بيىك توبەسىندە سۋ قاعى تۇراتىنداي قازان شۇڭقىر بار. وندا ۇنەمى سۋ تولىپ تۇرادى. الايدا، بۇل باعىتتىڭ جولى جەر كوشكىنى سالدارىنان ءبۇلىنىپ، جۇرۋگە كەلمەي قالعان.
ەكىنشى باعىت – قاپال اينالىپ، قىزىلجار اسۋى ارقىلى باراتىن كەدىر-بۇدىرى كوپ جول. تەك جول تالعامايتىن كولىك بولماسا، اسۋدان اسۋ مۇمكىن ەمەس. بۇرىندارى كوكسۋ وزەنىنەن وتەتىن كوپىر بولماعان كەزدە، مالشىلار مالدى جايلاۋعا وسى اسۋ ارقىلى ايداعان. جۋىردا ولكەتانۋشىلار مەن گەوگرافتار جانە تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋشىلار بۇل اسۋدا 300 جىل بۇرىن قازاق-جوڭعار اراسىنداعى قىزىلجار شايقاسى بولعانىن انىقتاپ، بەلگى قويدى. قورا شاتقالىنان ورلەي كەلگەن جاۋدى 100 سارباز وسى جەردەن ءبىر جەتى وتكىزبەي ۇستاپ تۇرىپتى. اسۋدىڭ جولى قورعانىستىق شايقاس جۇرگىزۋگە قولايلى ەكەنى كورىنىپ تۇر.

قورا شاتقالىندا تالاي عالىمدار مەن وقىمىستىلار زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن. ورىستىڭ بەلگىلى بيولوگى ۆ. شيتنيكوۆ 1908 جىلى وسى جەردەن الەمنىڭ ەش جەرىندە كەزدەسپەيتىن باقا بالىقتى (تريتوندى) تاپقان. بۇل بالىقتىڭ ەمدىك قاسيەتى ەرەكشە. ونىڭ كەپتىرىلگەن ۇنتاعى سىنىققا مىڭ دا ءبىر ەم. بيولوگتىڭ «جەتىسۋدىڭ جانۋارلار دۇنيەسى» اتتى ەڭبەگىندە مۇندا قۇستاردىڭ 465-470، سۇتقورەكتىلەردىڭ 115-120 ءتۇرى بار ەكەنى ايتىلعان. اينالا سان ءتۇرلى شوپكە تولى، كوبىسى – دارىلىك شوپتەر. مەن ءشايشوپ، ادىراسپان، يزەن، كوكپەك، تاڭقۋراي، بۇلدىرگەن، تاۋجۋاسى، قالاقاي سياقتى 30-عا تارتا ءشوپتى بىلەدى ەكەنمىن.
قورا شاتقالىنىڭ كۇنگەي بەتىندەگى جالاما جارتاستاردى تۇتاس ءبىر گالەرەيا دەرسىڭ. قاز-قاتار تىزىلگەن قاراعايلى القاپ پە كوكوراي شالعىنعا اۋناپ، تازا اۋامەن تىنىس الىپ، سارايىڭ اشىلادى. قىستاعى قار كوشكىنى ساي تاعانىنا ءتۇسىپ، قالىڭ مۇزدىق قالىپتاستىرعان. قاراتال وزەنى مۇزدىقتىڭ استىنان اعىپ شىعىپ جاتىر. جەرگىلىكتى جۇرت ونى «مۇز كوپىر» دەپ اتايدى ەكەن. مۇز كوپىر شاتقالدىڭ ءار تۇسىنان كەزدەسەدى. تاۋ سالقىن بولعاندىقتان سىرەسكەن مۇز جاز بويى ەرىمەيدى.
قاجەت انداس،
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.
دەرەككوز: وتكەنى ەرەن، كەلەشەگى كەنەن ەركىن/(تاريحي-تانىمدىق كىتاپ)
/ق. انداس/ تالدىقورعان. «وفسەت» باسپاحاناسى، 2023. – 320 بەت
ISBN 978-6017646-45-5











