سوك سۇلتان ابىلايحانوۆتىڭ كەسەنەسى تالدىقورعان قالاسىنان 7 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.
بىزگە جەتكەن دەرەكتەرگە سايكەس، حان ابىلاي باستاعان قازاق ەلى، اتاجۇرت جەتىسۋدى جوڭعاردان بوساتقان سوڭ، ەل بىرتىندەپ، وسىندا قايتا قونىستانا باستادى. ابىلايحان سول تۇستا ءوز بالالارىن جان-جاقتاعى ەلدەرگە (كوبىنە سول ەلدەردىڭ يگى-جاقسىلارىنىڭ سۇراۋىمەن) جىبەرىپ وتىرۋ ساياساتىن ۇستانعان. حاننىڭ بۇل كورەگەندىگى بار قازاقتى بىرىكتىرۋگە ارنالىپ، سول زامانعا سايكەس، وتە وڭ ناتيجەسىن كورسەتتى. ونداي جەرلەرگە بارعان ۇرپاقتارى ەلمەن تەز ارادا اعايىن-تۋىس، قۇدا-جەگجات بولىپ، بار قازاقتى باسقارۋعا وڭتايلى بولدى.
جەتىسۋ ەلىنە الدىمەن ۇلكەن ۇلدارىنىڭ ءبىرى، ۋاليمەن ءبىر انادان، ياعني، قاراقالپاق بەگى ساعىندىقتىڭ قىزى سايمان حانىمنان تۋعان ابىلاي اتىنان تسين يمپەرياسىنا امانات-ەلشى بولىپ بارعان، تاشكەنتتەن باستاپ بار ءۇيسىن، ياعني، ۇلى ءجۇز ەلىن باسقارعان، تالاي شايقاستارعا دا قاتىسقان ءادىل سۇلتاندى جىبەرگەن. بۇل سۇلتانعا تسين يمپەرياسى دا وڭ قاراپ، ءوز تاراپىنان ۇلكەن دارەجەلى «گۋن» اتاق-شەنىن بەرگەن.
ابىلاي حان قايتقان سوڭ، قوقان حاندىعى نىعايىپ، جەرگىلىكتى قازاقتارمەن باقتالاستىق كۇشەيگەن، سونىڭ ارتى كوتەرىلىس-سوعىسقا الىپ كەلىپ، «تاشكەندىكتەر» ءجۇنىس قوجانىڭ باستاۋىمەن قازاقتاردى ىعىستىرىپ شىعاردى. سول كەزدەردەگى قاقتىعىستاردا، ءادىل سۇلتان 1815 جىلى تاشكەنت تۇبىندە وپات بولدى دەگەن ويدامىن. تاعى ءبىر دەرەكتە 1820 جىلى مەركە تۇبىندە دەلىنەدى، الايدا، سول كەزدەگى وقيعالاردى سارالاي كەلە، ءبىرىنشى دەرەك تۋرا دەپ ەسەپتەيمىز). مىنە، سول ءادىلدىڭ ۇلدارى (ورىس دەرەكتەرىندە ون، قىتاي دەرەكتەرىندە ون ەكى، قازاق شەجىرەلەرىندە تاعى ەكى-ۇشەۋىنىڭ ەسىمى قوسىلادى) تاشكەنت تۇبىنەن ىعىسىپ كەلىپ، جامبىل، الماتى وبلىستارىنىڭ جەرىنە يە بولدى. ىلە وزەنىنىڭ سول جاعىنداعى البان (ءبىر بولىگى)، دۋلات، ىستى، وشاقتى، شاپىراشتى، سىرگەلى ت.ب. رۋلاردى (كوبىنە ءالي ءادىلۇلى سۇلتان، ورىسشا الي (گالي) ادىلوۆ) باسقارىپ تۇردى. 1846 جىلعى لەپسى وزەنىنىڭ بويىنداعى ورىس بيلىگىنىڭ قىسىمىمەن وتكەن سەزدە، ۇلى ءجۇزدىڭ اعا سۇلتانى جانە مايور شەنى بەرىلدى. وسى قاۋلىدا سوك تورەنىڭ دە قولى، ءمورى بار (رۋميانتسەۆ، اتكينسون).
ىلە وزەنىنىڭ وڭ جاعىنان تالدىقورعان وڭىرىنە دەيىنگى ارالىقتاعى البان (ءبىر بولىگى)، جالايىر، شاپىراشتى (ءبىر بولىگى)، سۋان (ءبىر بولىگى)، قاراقالپاق، تۇرىكپەن، ت.ب. رۋلارىنا ءادىل ۇلدارى ابىلاي (قۇلان)، ەرالى، نۇرالى (تەزەك تورەنىڭ اكەسى)، مامىرحان، تولەك، بەگالى، ءتىنالى ت.ب. سۇلتاندار تورەلىك ەتتى.
ەل اۋزىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، جالايىر ەلىنىڭ يگى-جاقسىلارى حاننان وزدەرىنە تورەلىككە وسى سوكتى سۇراپ العان ەكەن، حان ولارىن ماقۇل كورىپ، ونىمەن بىرگە ءبىر انادان تۋعان، سىعاي، تاعاي سۇلتانداردى قوسا جىبەرگەن. سىعاي مەن تاعاي كادىمگىدەي ەرجەتىپ قالعان كەزدەرى بولسا، سوك وتە جاس بالا بولعان. 1825 جىلعى زيببەرشتەين جانە كەيىنگى ارحيۆتىك قۇجاتتارعا، وعان قوسا، اۋىزەكى اڭگىمەلەرگە سۇيەنسەك، سىعاي سۇلتان دا (جاتقان جەرى لاباسى تاۋىنىڭ المالى مەكەنىندە) ەل باسقارۋعا بەلسەندى ارالاسقان، كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى حانقوجا، ۇلى ءتاجى سۇلتان، بولىستىقتار قۇرىلعاندا «تاۋ جالايىر» بولىسىندا باسشى بولىپ، ەلدى جيناستىرىپ، «مىرزا-قاراشاپان» رۋلارىنىڭ ءبيى بولعان كىسى. ال تاعاي سۇلتانعا كەلسەك، كوبىنە ءىنىسى سوكتىڭ قاسىندا ءومىر سۇرگەن. جاتقان جەرى جالعىزاعاش-بيعاش اۋىلىنىڭ ماڭى دەگەن ءسوز بار.
سوك تورە (ازان شاقىرىپ قويعان اتى – سۇيىك، ورىسشا قۇجاتتاردا سيۋك ابلايحانوۆ) ابىلايحانۇلى، ەل ايتقانداي 52 جىل بويى جالايىر، شاپىراشتى (ءبىر بولىگى) رۋلارىنا تورەلىك ەتتى. ەل اۋزىندا «…شۇيىركەلەسكىڭ كەلسە سوككە بار… تەنتەك كوپكە كونەدى، كوپكە كونبەسە سوككە كونەدى…» دەگەن ماتەلدەردىڭ كەيىپكەرى بولعان، ەلگە سوك اتىمەن تانىمال بولعان.
دەرەكتەر بويىنشا سوك تورە، ابىلايحاننىڭ قايتارىنىڭ الدىندا تۋعان كەنجە ۇلى (زەرتتەۋشىلەر 1779-1853…55 جىلدار دەگەندى كورسەتەدى). ياعني، تۋعان جىلى ەكى-ءۇش جىل بۇرىنىراق بولۋى مۇمكىن دەسەك، ۇزاق ءومىر ءسۇرىپ، سەكسەن-سەكسەننەن اسقان شاعىندا قايتىس بولعان. اتكينسوننىڭ 1850 جىلدارى سالعان سۋرەتىندە دە ول كىسى قارت ادام ەكەنى كورىنىپ تۇردى، كەي زەرتتەۋشىلەر قاسىنداعى ءۇش ايەلى جانە ۇلى دەسەدى. سوك تورە تۋرالى «الاش» كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ارحيۆىنەن تابىلعان، تاريحشىلارعا بەيمالىم ماعلۇماتتار كەلتىرگەن ارنايى ماقالاسى بار دەگەندى ءبىر جەردەن وقىعان ەدىم.
سوك تورەنىڭ زامانى جەتىسۋ تاريحىنداعى ەڭ ءبىر دراماعا تولى اۋىر ۋاقىت دەر ەدىك. شىعىستان تسين يمپەرياسى «بۇل جەرلەر ءبىزدىڭ جەر» دەپ، جىلدا اسكەر شىعارىپ، جەرگىلىكتى قازاقتاردان جالدىق اقى جيناپ وتىرعان. ىلەنىڭ سول جاق قاناتى قوقان حاندىعىنا قاراپ قالعان جانە سودان كەيىن تسين يمپەرياسىنىڭ شىعىس تۇركىستانداعى مۇسىلمان كوتەرىلىستەرىنە بايلانىستى السىرەگەنىن پايدالانىپ، ىلەنىڭ وڭ جاعالاۋىن دا يگەرمەككە ۇمتىلىدى. سولتۇستىكتەن رەسەي اياگوزدەن ىلەگە دەيىنگى جەرلەرگە «سىرتقى وكرۋگ» سالىپ، ءوز قاراماعىنا الماقشى نيەتى، تاعى باسقا ساياسي وقيعالار قاباتتاسىپ تۇرعان كەز. سونداي-اق، سەمەي-ىستىقكول-بۇقارا-قۇلجا باعىتىنداعى كەرۋەن جولدارى وسى جەرلەردەن وتەتىندىكتەن ساۋدا قاتىناسى جاقسى دامىپ، ەل، مال شارۋاشىلىعىمەن قوسا، كەن يگەرۋ، ەگىنشىلىك، قولونەر، اڭشىلىق ت.ب. كاسىپتەردى يگەرۋدىڭ جانتالاس تالاسى ءجۇرىپ جاتقان تۇس. بۇل ءادىل ۇرپاقتارى اراسىنداعى باقتالاستىقتى تۋدىردى. سونىڭ اسەرىنەن 1818 جىلى، سوك تورە ۇلى ءجۇزدى دە، ورتا ءجۇز سياقتى ورىس پاتشاسىنىڭ قاراماعىنا الۋدى سۇراعان. ونى پاتشا الەكساندر قولداپ، 1819 جىلدارى كوكسۋ-قاراتال وزەندەرى بويىندا بەكىنىستەر دە سالىنعان. الايدا، تسين يمپەرياسىنىڭ نوتالىق قارسىلىقتارىنان كەيىن 1825 جىلدارى ول بەكىنىس قۇرىلىستار بۇزىلىپ، الىنىپ تاستالعان.
…كەنەسارى حان وپات بولعان سوڭ، قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىك ارمانى دا جەلگە ۇشتى. ورىس بيلىگى ەندى ەشكىممەن دە ساناسپايتىنىن ءبىلدىرىپ، سىرتقى وكرۋگتەر، ۋەزدەر اشىپ، زەڭبىرەكتەرىن سۇيرەتكەن قارۋلى اسكەرىن قاپتاتىپ، قاراشەكپەندەرىن اكەپ، قازاقتىڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرىنە (وزدەرىن قۇمعا، تاقىرعا قۋىپ) قونىستاندىرا باستادى. مۇنىسىن «قازاقتى قوقاننىڭ ەزگىسىنەن قۇتقارۋ ءۇشىن» دەپ ميىمىزعا قۇيدى.
سوك تورەنىڭ ءومىر دەرەگى اتكينسوننىڭ جازبالارىندا ءجيى ۇشىرايدى. الايدا 1858 جىلى شوقاننىڭ سوك ۇلى جانعازىنى كورگەنى تۋرالى جازعاندا، سوك تورە اتالمايدى، سوعان قاراعاندا سوك تورە 1853-55 جىلدارى قايتىس بولعان. 1863 جىلعى قىتاي-قازاق-ورىس سوعىسىنا سوك، اسىرەسە، سىعاي سۇلتاننىڭ ۇرپاقتارى تەزەك تورە باستاعان قولدا بەلسەندىلىك، ەرلىك كورسەتىپ، ورىس وكىمەتى تاراپىنان ماراپاتتارعا يە بولعانى انىق.
سوك تورە تالدىقورعان اۋەجايىنان سولتۇستىككە قاراي 5-6 شاقىرىمداي جەردە، «داۋىلباي» تاۋىنىڭ ەتەگىندە، سارىبۇلاق وزەنىنىڭ بويىندا جاتىر. كەيىنگى كەزدە ۇرپاقتارى اتىنان اجەپتاۋىر قوماقتى ءمارمار تاستان جازۋى بار ەسكەرتكىش قويىلعان.
بۇل دەرەك ولكەتانۋشى-جۋرناليست، تەزەك تورەنىڭ ۇرپاعى ازامات اقىلبەكوۆتىڭ جازباسىنان رەتتەلدى.
دەرەككوز: «وتكەنى ەرەن، كەلەشەگى كەنەن ەركىن» كىتابىنان الىندى.
