دارابوز انا (شامامەن 1690 – 1770) – شەشەن ءارى بي. قازىرگى جەتىسۋ وبلىسى، ەسكەلدى اۋدانىنىڭ توڭىرەگىندە دۇنيەگە كەلگەن. ۇلى ءجۇز قۇرامىنداعى جالايىر تايپاسىنان شىققان. شىن ەسىمى – قاليپا، كەزىندە بۇكىل رۋلى ەلدىڭ، اعايىن-تۋىستىڭ اۋىزبىرلىگىن ساقتاۋعا مۇرىندىق بولىپ، ۇلكەن ۇلىستىڭ ءىسىن العا باستىرعان. كەيىن ۇلپىلدەك دەپ اتانعان. قايىن اتاسى كەنجەكە كەلىنىنىڭ وزگەلەردەن اقىل-ويى ەرەكشە ەكەنىن ءبىلىپ، جولبارىس بيگە سىناتىپتى.
سوندا بي دارابوز انادان: «كوككە تىرەۋ نە بولار؟ كولگە پىسپەك نە بولار؟ تەرىسىن تەسپەي ەتىن سورعان نە بولار؟ – دەپ سۇراپتى.
– جىلىگىن شاقپاي، مايىن سورسا، قارا ناردى قالتىراتقان قاڭتار عوي. جىلىگىن شاقپاي مايىن سورسا، ەكى اعايىندى اقپان (ايى) عوي، – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن انامىز.
سوندا جولبارىس بي
– سەنىڭ ءوز قاتارىڭنان ويىڭ وزىق، بۇدان بىلايعى نىسپىڭ دارابوز بولسىن، – دەپ باتا بەرگەن ەكەن.
دارابوز انا قيىن-قىستاۋلى كۇندەردە جەتىسۋ جەرىندە جاۋعا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرعان ەسكەلدى جىلكەلدىۇلى، بالپىق دەربىسالىۇلى، قابان اسانۇلى سياقتى ەل باسشىلارىنا سەرىك بولا بىلگەن. ەل ىشىندەگى ماسەلەلەردى بىتىمگەرشىلىكپەن شەشىپ، ەكى جاقتى جاراستىرىپ وتىرعان. كۇيەۋى قۇلجا تابيعاتىنان جۋاس ادام بولعانىمەن، دارابوز انانىڭ ىقپالىمەن ول دا ەل ىسىنە ارالاسقان ەكەن. دارابوز انانىڭ كورىپكەلدىك قاسيەتى بولعان دەسەدى. ول قوعامداعى ايەل ادامداردىڭ ورنىن كوتەرۋگە كوپ كۇش سالعان.
بىردە بالپىق بي دارابوز انادان «ايەلدىڭ قاندايى جاقسى؟» دەپ سۇراپتى. سوندا دارابوز انا: «كوشكەندە جەتەلەيتىن بوتالى تۇيەسى بولسا، ەرتتەپ مىنەتىن قۇلىندى بيەسى بولسا، الدىندا بەسىگى بولسا، ماڭدايىنىڭ نەسىبى بولسا، ايەلدىڭ جاقسىسى سول بولادى» دەگەن ەكەن. دارابوز انانى ۇرپاق ەسىنەن شىعارماق ەمەس. سونىڭ دالەلى رەتىندە دارابوز انانىڭ ۇرپاقتارىنىڭ، اۋىل باسشىلارىنىڭ جانە اۋىل ازاماتتارىنىڭ قولداۋىمەن امانگەلدى اۋىلىنا كىرەبەرىس تۇسىندا كەسەنەسى بوي كوتەرگەن.
دارابوز انانىڭ دانالىعى: ەكى قاينىسى، ەسەكەڭ مەن باپاكەڭ ءبىر-بىرىنە وكپەلەپ قالعان بولۋى كەرەك، سونى ءبىر جايىندا سەزگەن انا ەكەۋىن ۇيىنە شاقىرىپ، داستارقان جايىپ، الدارىنا ءبىر توستاعانعا تارى شىلاپ قويادى دا ءبىر-اق قاسىق بەرەدى. ۇلى ادامداردىڭ جان دۇنيەلەرى كىرشىكسىز تازا، ءمولدىر عوي.
قويىلعان جالعىز قاسىقتىڭ ءمانىسىن ۇققان قايىندارى. جاسىنىڭ ۇلكەندىگىنە وراي قاسىقتى الدىمەن ۇستاعان ەسەكەڭ: «كوڭىلىم سەن ءۇشىن ءباز باياعىداي»، – دەپ دامنەن تاتىپ توڭكەرمەستەن باپەكەڭنىڭ الدىنا قويادى. ال باپەكەڭ بولسا، ءدام تاتىپ بولعان سوڭ قاسىقتى توڭكەرىپ ەسەكەڭنىڭ الدىنا قايتارادى. ونىسى «ءىزىڭدى باسقان ءىنىڭمىن، ساباساڭ جوتامدى توسام عوي» دەگەن يشارا ەدى. بۇل دۇنيەدە سوزدەن قۇدىرەتتى نارسە جوق. ال سول ءسوزدى قازاقتىڭ تازا تىلىمەن ايتار بولساق: «داۋعا سالسا الماستاي قيعان، سەزىمگە سالسا قىرانداي قالقىعان، ويعا سالسا قورعاسىنداي بالقىعان، ءومىردىڭ كەز كەلگەن ورايىندا ءارى قارۋ، ءارى قالقان، ءارى بايىرعى ، ءارى ماڭگى جاس، وتتى دا ويناقى انا تىلىنەن ارتىق قازاق ءۇشىن بۇل دۇنيەدە قىمبات نە بار ەكەن؟!» – دەپ ەل ۇلكەن باعا بەرگەن. ءبىزدىڭ ءتىل وتكىرلىگىمەن بوي بالقىتىپ، تامىر شىمىرلاتىپ، جان-جۇيەڭدى جادىراتىپ، قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ، ۇعىمىڭا قونىمدى، جۇرەگىڭە ءتيىمدى، قىسىلتاياڭ قاتال جاعدايدا قايراپ، ەگەپ سالساق «ءسوز تاپقانعا قولقا جوق» دەگەندەي، ەرگە، ەلگە مەدەت بولىپ – كومەيگە قۇم قۇيىپ، اۋزىن اشتىرماي، ءۇنىن شىعارمايتىن ءتىل. ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ، انالارىمىزدىڭ نەگىزگى قارۋى ءتىل بولعان. ماقساتى بىرلىك پەن ىنتىماقتى تۋ ەتىپ ۇستاعان.
دارابوز انا – ءوز وتباسى عانا ەمەس، بۇكىل ءبىر اۋلەتتىڭ، ەلدىڭ ىنتىماق–بەرەكەسىنىڭ ارقاۋى، اقىلشى، باسۋ ايتار بەرەكەسى، ەلىنىڭ اماندىعىن تىلەگەن جاناشىرى بولعان. ارعىن جايلاۋدان قايتقاندا، جالايىردىڭ جىلقىشىسىن ءولتىرىپ، جىلقىسىن ايداپ اكەتەدى. ءانى-مىنە بارامىز دەپ جۇرگەندە قىس ءتۇسىپ، جاعداي بولماي بارا المايدى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە يگى جاقسىلار جىينالىپ، دارابوز اناعا اقىلداسۋعا بارادى. دارابوز انا – ادامزاتتىڭ العىرى، اقىلعا باي، ويعا تەرەڭ، كەمەڭگەر ەكەن. كەلگەندەردىڭ بۇيىمتايىن تىڭداپ بولىپ.
– قايناعا – قايىن ات تەرلەتىپ ارنايى كەلىپ قالىپسىزدار، مەنىڭ زاتىم ايەل عوي، سىزدەردەن اسىپ نە ايتايىن. سوندا دا بولسا ارىپ-شارشاپ قالماس ءۇشىن ازىق-تۇلىكتەرىڭدى ارتىنا بارىڭدار. وعان ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ اق باس اتانىن الىڭدار. جاس تا بولسا جاسىنداي ەكپىنى بار، تورە بي ەتىپ ەسكەلدى قاينىمدى اپارىڭدار. ينشاللا، جامان بولماسسىزدار، – دەيدى.
سونىمەن جالايىردان 20 ادام ىرىكتەلىپ اتقا قونىپتى. ەسكەلدى ءبيدىڭ 18-گە تولعان شاعى بولسا كەرەك. جولاۋشىلار جەتكەن كەزدە ارعىن اتا بالالارى ون ەكى قانات ءۇيدىڭ شاڭىراعىن ات ۇستىنەن كوتەرىپ، ۋىعىن شانشىپ جاتىپتى.
– ويپىرماي، مىنا ءۇيدىڭ زارىن-اي، – دەپتى كەلگەندەر.
– سىزدەردە ءۇي ەمەس، جوپپادا وتىرادى شىعارسىڭدار؟ – دەپ قاعىتىپتى ولار.
جايعاسىپ وتىرعان سوڭ دارابوز انانىڭ اقباس اتانى شاڭىراقتان موينىن سوزىپ باسىن كورسەتىپتى.
– استافۋراللا -اي مۇنداي دا الىپ اتان بولادى ەكەن-اۋ، – دەپ تاڭدانىپتى ارعىن اعايىندار.
سوندا ەسكەلدى:
– ءسىزدىڭ ەل كوشكەندە ءۇيىن بوتا-تايلاققا ارتۋشىما ەدى،– دەپ تۇيرەپ تاستايدى.
وسى جولعى داۋدا جالايىردىڭ جىگىتتەرى جەڭىپ، قولدى بولعان مالىن الىپ قايتادى. وسىدان باستاپ دارابوز انانىڭ داڭقى ارعىن اعايىنداردىڭ اراسىنا دا كەڭىنەن تارالادى.
قاجەت انداس.
“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
