اسۋدىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى شامامەن 3 582 مەتر. ول ىلە ايماعىنىڭ موڭعۇلكۇرە اۋدانى مەن اقسۋ ايماعىنىڭ باي اۋدانىنىڭ شەكاراسىندا ورنالاسىپ، اكسۋدى (تارىم ويپاتى) ىلە اڭعارىنداعى كۇلجا قالاسىمەن بايلانىستىرادى. اسۋ قىتاي تىلىندە «سياتا جولى» (夏塔古道) دەپ اتايدى. “مۇزارت” ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىنا كەلسەك، ونىڭ ءتۇبىرى ەجەلگى تۇركى سوزدەرىنەن شىققان: “ءمۇس” – مۇز، “ارت” – اسۋ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. باتىس زەرتتەۋشىلەرى بۇل اتاۋدى «مۇز اسۋى» دەپ، ال قىتاي دەرەكتەرى موڭعول تىلىندەگى «مۇزدىق» سوزىمەن بايلانىستىرادى.
مۇزارت اسۋى مۇز جارىقتارى، قۇز‑جىرالارىمەن كۇردەلى. مەكەننىڭ ەنى كەي جەرلەردە ءبىر قۇلاش، تەرەڭدىگى بىرنەشە ءجۇز مەترگە جەتەدى. دالا جولاۋشىلارى جارىققا ءتۇسىپ كەتپەۋ ءۇشىن الدىن الا جۇرگەندەردىڭ قالدىرعان بەلگىلەرىنە قاراپ باعىت تاپقان. جول بويىنداعى تۇراسۋ، ايعىرلى، قادامۇز سياقتى مۇزدىقتاردى جۇرت «ادام، قارعا، قۇزعىنعا جەم بولاتىن جەر» دەپ اتاعان. اسۋدىڭ شاتى اراسانىنان كەزەڭ باسىنا دەيىنگى ۇزىندىعى 25،5 شاقىرىم، ودان اقسۋعا دەيىن 163 شاقىرىم، ال ىلەدەن اقسۋعا دەيىنگى جالپى قاشىقتىق 433 شاقىرىم. اسۋدىڭ ارعى بەتىندە جول ەكىگە بولىنەدى: ءبىر تارماعى باي اۋدانىنا، ەكىنشىسى اقسۋعا قاراي باعىتتالادى. بۇرىن بۇل وتكەلدەن كوبىنەسە جاز‑كۇز ايلارىندا عانا وتۋگە بولاتىن.
مۇزارت اسۋى تيان‑شان ارقىلى وتەتىن ساۋدا كەرۋەندەرى ءۇشىن ستراتەگيالىق مانگە يە بولدى. جىبەك جولىنىڭ ءبىر باعىتى وسى اسۋدان ءوتىپ، سول ارقىلى سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىنداعى ساۋدا، مادەنيەت، اقپارات الماسۋى جۇزەگە اسقان. دەرەكتەردە مۇزارت جولى قىتاي موناحى سيۋانتسزاننىڭ ۇندىگە ساپارى كەزىندە پايدالانىلدى دەيدى.
تسين اۋلەتى تۇسىندا (XVIII–XIX عاسىرلار) اسۋ تارىم ويپاتى مەن ىلە اڭعارى اراسىنداعى نەگىزگى بايلانىس جەلىسىنە اينالدى. ۇكىمەت مۇزدىقتى جولدى اشىق ۇستاۋ ءۇشىن كوپ كۇش جۇمسادى. 1862–1877 جىلدارداعى دۇڭعان كوتەرىلىسى كەزىندە جۇمىس توقتاپ، اسۋ يگەرىلمەي قالدى. التى شاھار حاندىعى تۇسىندا ياكوببەكتىڭ كۇلجاعا جىلجۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ورىستار وتكەلدى باقىلاۋعا السا، 1881 جىلعى سانكت‑پەتەربۋرگ شارتى بويىنشا اسۋ قىتاي قۇرامىندا قالدى. 1907 جىلى بولاشاق فينليانديا پرەزيدەنتى، جيھانكەز گۋستاۆ ماننەرگەيم وسى اسۋ ارقىلى رەسەي يمپەرياسىنىڭ بارلاۋ تاپسىرماسىمەن وتكەنى ايتىلادى.
1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن نارىنقول – مۇزارت شەكارا وتكەلى رەسمي تۇردە اشىلدى. الماتىدان شامامەن 320 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان بۇل بەكەت جىلىنا 50000 توننا جۇك پەن 30000 جولاۋشى وتكىزۋگە ەسەپتەلگەن. الايدا جوسپارلانعان اۆتوموبيل جولى سالىنبادى، وتكەل از پايدالانىلعاندىقتان، 2008 جىلى جابىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا نارىنقول – مۇزارت جانە الەكسەەۆكا – ايقەتۋبەك بەكەتتەرى جۇمىس ىستەمەيدى.
قىتاي ۇكىمەتى 219‑ۇلتتىق تاس جولىن مۇڭعولكۇرە ارقىلى اكسۋمەن جالعايتىن جاڭا باعىت قاراستىرۋدا؛ ونىڭ باتىس بولىگى مۇزارت اسۋى ارقىلى ءوتۋدى كوزدەيدى. اسۋدىڭ سولتۇستىگىندەگى سياتا (سياتا) ىستىق سۋ بۇلاعى مەن جايىلىمدارى تۋريستىك ورتالىققا اينالىپ، جاڭا كوپىر مەن قوناقۇي سالىنىپ جاتىر. تۋريستەر 2380 مەتر بيىكتەگى سياتا بۇلاعىنان باستالاتىن تاريحي سوقپاقپەن 3582 مەتر اسۋدان ءوتىپ، 3525 مەتىر بيىكتىكتەگى حادامۇزى جايلاۋىنا جەتەدى..
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەڭ نەگىزگى ساۋدا باعىتى – قورعوس (نۇر جولى)، دوستىق/درۋجبا – الاشانكوۋ، باقتى – شاۋەشەك، مايقاپشاعاي – جەمەنەي جانە باسقادا جولداردى وقرايدى. 2024 جىلى قازاقوقىتاي ەكىجاقتى ساۋدا كولەمى رەكوردتىق 44 ملرد دوللارعا جەتىپ، قىتاي قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسىنە اينالدى. بۇل ساۋدا نەگىزىنەن مۇناي، گاز، مەتالدار، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى جانە وزگە جۇكتەرمەن بايلانىستى.
قازىرگى ۋاقىتتا مۇزارت اسۋى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك ءۇشىن پايدالانىلمايدى. دەگەنمەن ونىڭ گەوگرافيالىق ورنى قوسىمشا ترانزيتتىك ءدالىز رەتىندە تارتىمدى. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا، 2024 جىلى شىڭجاڭمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ماقساتىندا نارىنقول – مۇزارت جانە تەرەكتى – اقتوبەك شەكارا بەكەتتەرىن اشۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. 2025 جىلى بۇل جوسپار «جاسىل دالىزدەر» جۇيەسىن كەڭەيتىپ، شەكارا وتكەلدەرىن تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەۋگە باعىتتالدى.
ەگەر بۇل جوسپار جۇزەگە اسسا مۇزارت اسۋى قورعوس پەن دوستىقتاعى جۇك اعىمىن ازايتىپ، شەكارا وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. شىڭجاڭنىڭ باتىسىنداعى اكسۋمەن جەتىسۋ اراسىن قىسقارتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جەتكىزىلۋىن جىلدامداتادى. نارىنقول، كەگەن سياقتى شالعاي اۋىلدار كولىك‑لوگيستيكا حابتارىنا اينالىپ، تۋريزم مەن شاعىن بيزنەستىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى.
دەگەنمەن، اسۋدىڭ بيىكتىگى مەن كليماتى جول سالۋدى قيىنداتادى؛ قىستا بوران مەن مۇزدىق كوپ. 1990‑جىلدارداعى جابىلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – ترانزيت كولەمىنىڭ ازدىعى. قازىرگى قولدانىستاعى قورعاس جانە دوستىق سياقتى قولايلى باعىتتار تۇرعاندا، مۇزارت ارقىلى تاسىمالداۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى سۇراق تۋدىرادى. تاۋ ەكوجۇيەسىنە زيان كەلتىرمەۋ جانە اپاتسىز جول سالۋ ءۇشىن كۇردەلى ينجەنەرلىك شەشىمدەر قاجەت.
مۇزارت اسۋى – كونە جىبەك جولىنىڭ مۇراگەرى، تيان‑شاننىڭ بيىك جوتاسىنداعى ستراتەگيالىق وتكەل. تاريحي دەرەكتەر وسى جولدىڭ ساياسي‑ەكونوميكالىق ماڭىزىن كورسەتسە، بۇگىنگى كۇنى اسۋ ءبىرشاما توقتاپ تۇر. دەگەنمەن قازاقستان مەن قىتاي بيلىگى ونى جاڭعىرتىپ، ترانزيتتىك الەۋەتىن يگەرۋ جولدارىن قاراستىرۋدا. ەگەر ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەر شەشىلىپ، ەكونوميكالىق نەگىزدەمە تابىلسا، مۇزارت اسۋى جاڭا داۋىردە ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا مەن مادەني بايلانىستى نىعايتا ءتۇسۋى مۇمكىن.
بىراق بۇل شەشىم قاز-قاز باسىپ كەلە جاتقان شەكارا وڭىردەگى تىرشىلىكتى تۋرالاتىپ تاستاۋدان ساقتانعان ءجون.
قاجەت انداس،
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
