Asudyń teńiz deńgeiinen biiktigi shamamen 3 582 metr. Ol Ile aimaǵynyń Mońǵúlkúre audany men Aqsu aimaǵynyń Bai audanynyń shekarasynda ornalasyp, Aksudy (Tarym oipaty) Ile ańǵaryndaǵy Kúlja qalasymen bailanystyrady. Asu qytai tilinde «Syata joly» (夏塔古道) dep ataidy. “Múzart” sóziniń etimologiyasyna kelsek, onyń túbiri ejelgi túrki sózderinen shyqqan: “mús” – múz, “art” – asu degen úǵymdy bildiredi. Batys zertteushileri búl ataudy «múz asuy» dep, al qytai derekteri mońǵol tilindegi «múzdyq» sózimen bailanystyrady.
Múzart asuy múz jaryqtary, qúz‑jyralarymen kúrdeli. Mekenniń eni kei jerlerde bir qúlash, tereńdigi birneshe júz metrge jetedi. Dala jolaushylary jaryqqa túsip ketpeu úshin aldyn ala júrgenderdiń qaldyrǵan belgilerine qarap baǵyt tapqan. Jol boiyndaǵy Túrasu, Aiǵyrly, Qadamúz siyaqty múzdyqtardy júrt «adam, qarǵa, qúzǵynǵa jem bolatyn jer» dep ataǵan. Asudyń SHaty arasanynan kezeń basyna deiingi úzyndyǵy 25,5 shaqyrym, odan Aqsuǵa deiin 163 shaqyrym, al Ileden Aqsuǵa deiingi jalpy qashyqtyq 433 shaqyrym. Asudyń arǵy betinde jol ekige bólinedi: bir tarmaǵy Bai audanyna, ekinshisi Aqsuǵa qarai baǵyttalady. Búryn búl ótkelden kóbinese jaz‑kúz ailarynda ǵana ótuge bolatyn.
Múzart asuy Tyanь‑SHanь arqyly ótetin sauda keruenderi úshin strategiyalyq mánge ie boldy. Jibek jolynyń bir baǵyty osy asudan ótip, sol arqyly soltústik pen ońtústik arasyndaǵy sauda, mádeniet, aqparat almasuy júzege asqan. Derekterde Múzart joly qytai monahy Syuanьtszannyń Úndige sapary kezinde paidalanyldy deidi.
TSinь áuleti túsynda (XVIII–XIX ǵasyrlar) asu Tarym oipaty men Ile ańǵary arasyndaǵy negizgi bailanys jelisine ainaldy. Úkimet múzdyqty joldy ashyq ústau úshin kóp kúsh júmsady. 1862–1877 jyldardaǵy Dúńǵan kóterilisi kezinde júmys toqtap, asu igerilmei qaldy. Alty shahar handyǵy túsynda YAkobbektiń Kúljaǵa jyljuyna jol bermeu úshin orystar ótkeldi baqylauǵa alsa, 1881 jylǵy Sankt‑Peterburg sharty boiynsha asu Qytai qúramynda qaldy. 1907 jyly bolashaq Finlyandiya prezidenti, jihankez Gustav Mannergeim osy asu arqyly Resei imperiyasynyń barlau tapsyrmasymen ótkeni aitylady.
1991 jyly Qazaqstan táuelsizdigin alǵannan keiin Narynqol – Múzart shekara ótkeli resmi túrde ashyldy. Almatydan shamamen 320 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan búl beket jylyna 50000 tonna júk pen 30000 jolaushy ótkizuge eseptelgen. Alaida josparlanǵan avtomobilь joly salynbady, ótkel az paidalanylǵandyqtan, 2008 jyly jabyldy. Qazirgi uaqytta Narynqol – Múzart jáne Alekseevka – Aiqetubek beketteri júmys istemeidi.
Qytai úkimeti 219‑últtyq tas jolyn Múńǵolkúre arqyly Aksumen jalǵaityn jańa baǵyt qarastyruda; onyń batys bóligi Múzart asuy arqyly ótudi kózdeidi. Asudyń soltústigindegi Syata (Siyata) ystyq su búlaǵy men jaiylymdary turistik ortalyqqa ainalyp, jańa kópir men qonaqúi salynyp jatyr. Turister 2380 metr biiktegi Syata búlaǵynan bastalatyn tarihi soqpaqpen 3582 metr asudan ótip, 3525 metir biiktiktegi Hadamúzy jailauyna jetedi..
Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy eń negizgi sauda baǵyty – Qorǵos (Núr Joly), Dostyq/Drujba – Alashanьkou, Baqty – SHáueshek, Maiqapshaǵai – Jemenei jáne basqada joldardy óqraidy. 2024 jyly QazaqóQytai ekijaqty sauda kólemi rekordtyq 44 mlrd dollarǵa jetip, Qytai Qazaqstannyń eń iri sauda seriktesine ainaldy. Búl sauda negizinen múnai, gaz, metaldar, auyl sharuashylyǵy ónimderi jáne ózge júktermen bailanysty.
Qazirgi uaqytta Múzart asuy ekonomikalyq belsendilik úshin paidalanylmaidy. Degenmen onyń geografiyalyq orny qosymsha tranzittik dáliz retinde tartymdy. Qazaqstan Úkimetiniń habarlauynsha, 2024 jyly SHyńjańmen sauda-ekonomikalyq yntymaqtastyqty arttyru maqsatynda Narynqol – Múzart jáne Terekti – Aqtobek shekara beketterin ashu júmystary júrgizilude. 2025 jyly búl jospar «jasyl dálizder» júiesin keńeitip, shekara ótkelderin táulik boiy júmys isteuge baǵyttaldy.
Eger búl jospar júzege assa Múzart asuy Qorǵos pen Dostyqtaǵy júk aǵymyn azaityp, shekara ótkizu qabiletin arttyruǵa múmkindik beredi. SHyńjańnyń batysyndaǵy Aksumen Jetisu arasyn qysqartyp, auyl sharuashylyǵy ónimderiniń jetkiziluin jyldamdatady. Narynqol, Kegen siyaqty shalǵai auyldar kólik‑logistika habtaryna ainalyp, turizm men shaǵyn biznestiń damuyna serpin beredi.
Degenmen, Asudyń biiktigi men klimaty jol saludy qiyndatady; qysta boran men múzdyq kóp. 1990‑jyldardaǵy jabyluynyń negizgi sebebi – tranzit kóleminiń azdyǵy. Qazirgi qoldanystaǵy Qorǵas jáne Dostyq siyaqty qolaily baǵyttar túrǵanda, Múzart arqyly tasymaldaudyń ekonomikalyq tiimdiligi súraq tudyrady. Tau ekojúiesine ziyan keltirmeu jáne apatsyz jol salu úshin kúrdeli injenerlik sheshimder qajet.
Múzart asuy – kóne Jibek jolynyń múrageri, Tyanь‑SHanьnyń biik jotasyndaǵy strategiyalyq ótkel. Tarihi derekter osy joldyń sayasi‑ekonomikalyq mańyzyn kórsetse, búgingi kúni asu birshama toqtap túr. Degenmen Qazaqstan men Qytai biligi ony jańǵyrtyp, tranzittik áleuetin igeru joldaryn qarastyruda. Eger infraqúrylymdyq máseleler sheshilip, ekonomikalyq negizdeme tabylsa, Múzart asuy jańa dáuirde eki el arasyndaǵy sauda men mádeni bailanysty nyǵaita túsui múmkin.
Biraq búl sheshim qaz-qaz basyp kele jatqan shekara óńirdegi tirshilikti turalatyp tastaudan saqtanǵan jón.
Qajet Andas,
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.
